Үтүө киһи туһунан – үтүө өйдөбүллэр…

Дьонун-сэргэтин, дойдутун туһугар бэриниилээхтик үлэлээбит киһи киэнэ килбиэннээҕин, норуот өрүү махталлаахтык ахтар. Дьыл-хонук  «хойуу тумана» бу киһи үтүөтүн өлбөөрдүбэт, суурайбат. Дьон махтана-сүгүрүйэ кини аатын кэнэҕэс кэнчээри ыччакка уос номоҕо оҥостон кэпсиир, сурукка тиһэн, симэлийбэт өйдөбүнньүк оҥорор.

Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгэ нэлэмэн киэҥ алаастардаах, үүнүүлээх өҥ буордаах кэрэ-мааны дойдунан биллэр. Ол эрээри саамай аатырара –  өрөспүүбүлүкэҕэ, бүтүн саха норуотугар биллэр-көстөр ытык дьоно. Киэн тутта ааттыыр дьоммут: биллэр государственнай, политическай, общественнай деятель Г.И. Чиряев, народнай суруйааччы И.М. Гоголев-Кындыл, академик И.Е. Томскай, этнопедагог К.С. Чиряев, биллэр журналист С.К. Томскай.

Этиллибит дьоммут, быһа холуйан, биир кэмҥэ олорон ааспыт үөлээннээхтэр. Кинилэр бэйэ-бэйэлэрин кытта алтыспыт түгэннэрин истиҥник-иһирэхтик ахтыбыттара “Г.И. Чиряев” музейыгар кыһамньылаахтык харалла сытар.

Гавриил Чиряев  1925 с. муус устар 4 күнүгэр Бүлүү оройонугар оччотооҕу Кыадаҥда нэһилиэгэр бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Бастакы Чочу уонна Бүлүү куорат оскуолаларыгар үөрэммитэ. Оскуолатын бүтэрээт манна математика уонна байыанньай дьыала учууталынан үлэлиир.

1943 сыллаахха Кыһыл армия кэккэтигэр ыҥырыллан Забайкальскай фроҥҥа сулууспалыыр. Кылгас болдьохтоох офицердар курстарын бүтэрэн, младшай лейтенант званиетын ылар.

1951-1953 сс. дойдутугар эргиллэн, республика норуотун үөрэҕириитин систематыгар салайар үлэҕэ сылдьыбыта.

1953 сс. Саха АССР үөрэҕин миниистирин солбуйааччы дуоһунаһыттан партийнай үлэҕэ көһөрүллүбүтэ. Партия райкомун иккис сэкирэтээрэ, партия обкомун инструктора, партия бастакы сэкирэтээрин үлэтин толорбута.

1965 сылтан олоҕун тиһэх күннэригэр диэри ССКП Саха уобаластааҕы комитетын бастакы сэкирэтээринэн үтүө суобаастаахтык үлэлээбитэ. Кини Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутата буоларын таһынан, ССРС сэттис, ахсыс, тохсус, онус ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин депутата.

Биһиги нэһилиэкпит биллиилээх дьоно өрүү бэйэ-бэйэлэрин сылаастык санаһаллар, үлэлэрин, ситиһиилэрин кэтээн көрсөр эбиттэр…

  Г.И. Чиряев туһунан биллиилээх этнопедагог аймаҕа К.С. Чиряев маннык ахтар: “Хабырыыл дьоно Дьүгдьү диэн улахан алаас биир бүөрүгэр Ураһалаахха олорбуттара. Сэһэн кэпсииринэн, манна былыр тоҥустар ураһа туруорунан олорбуттар үһү. Гавриил Иосифович хойут, обком да сэкирэтээрэ буолан баран, төрөөбүт өтөҕүн туһунан өрүү ыйыталааһааччы. Өлүөн иннинэ маннык суруйбут: «Дом родителей, впоследствии перевезённый в Вилюйск, стоял у большого алааса. По моим детским воспоминаниям, места были самыми красивыми. Вокруг нашего и других соседних алаасов шумела прекрасная тайга со смешанным лесом. Ближайшие озера славились изобилием рыб, дичи. В лесу водились также пушные зверьки. До сих пор слышится аромат родных мест, родного етеха. Вообще, наш наслег считается в районе одним из благодатных, прежде всего, по природным условиям».

Оскуолаҕа Хаабыстыын бииргэ үөрэннибит. Мин иккискэ, кини төрдүскэ, биир учуутал холбуу үөрэтэр, онон кылааска икки Чиряев буоллубут. Мин куһаҕан буочарбынан, ааҕарым да мөлтөҕүнэн соччото суох киһи аатырдым, оттон биир Чиряев мэлдьи хайҕанар. Кини суруксута, нууччалыы билэрэ, аны суотчута… тэҥнээҕэ суох. Учууталбыт кинини сөбүлээн Ганя диир уонна сороҕор төрдүс кылаастары үөрэттэрэр. Мин Хаабыс Ганя диэн буоларын саҥа иһиттим, улаханнык соһуйдум. Биирдэ Катя Томская ыалдьан хас да күн кэлбэтэ. Учууталын сорудаҕынан, Ганя киниэхэ тиийэн, өр да өр тугу эрэ быһаарда. Мин убайбын батыһа сылдьабын. Кыыс аҕата, бэйэтэ «сээккээн сэһэнинэн” биллэр, хараҕа суох Түүлээх Сэмэн: «Аҕаҕын удьуордаан эрэр эбиккин, тылыҥ-өһүҥ ылыннарыылаах, өссө да кэлэн көмөлөһөөр», – диэн махтанна, хайҕаата. Хаабыс наһаа элбэхтик ааҕар этэ. Дьиэлэригэр араас кинигэ баара. Мин өссө Ураһалаахха олордохпуна, Ойуунускай кыһыл көмүс суруктаах тылдьытынан мэлдьи туттарын сөҕө көрөрүм. Миигин кинигэни элбэхтик аах, оччоҕо үөрэхтээх киһи буолуоҥ, диэн үөрэтэрэ.

Биир дойдулааҕа, аймаҕа, экономическай наука доктора И.Е. Томскай ахтыытыттан: – Ганя кыра сааһыттан бэйэтигэр олус ирдэбиллээх, дьоҥҥо болҕомтолоох, бастыҥ общественник этэ. Оннооҕор Кыһыл армия кэккэтигэр сылдьан, рота политинформаторынан, политругунан үлэлээбит. Саха уолун үтүө хаачыстыбаларын көрөн маннык анаатахтара.

Дойдутугар эргиллээт, икки эрэ сыл иһигэр кэтэхтэн Дьокуускайдааҕы педогогическай институту бүтэрэр. Олоҕун тухары билиигэ-үөрэххэ тардыһыыта муҥура суох этэ. Обком I сэкирэтээрэ буолан олорон, экономическай наука кандидата буолбут. Үрдүк дуоһунастаах диссертаны тургутан көрөөрү, сэбиэт чилиэннэрэ араас элбэх ыйытыыны биэрэн, онно сөптөөх хоруйдары ыланнар астыммыттар үһү.

Гавриил Иосифович салайар дьоҕурдааҕын араас дьон бэлиэтии көрөллөр эбит. Биир генерал кинини 1943-1950 сс. сулууспалаабыт эдэр саха киһитин, дойдутугар атаарарыгар кини министр да буолар кыахтаах, диэн сыана быспыт. Онтон үөрэппит учуутала В. Березкин: «Чиряев олус да серьезнай киһи, кини хайаан да обком бастакы сэкирэтээрэ буолара буолуо», – диэн түстээбит.

Хабырыыс Кыадаҥдатын, өтөҕүн ахтар-саныыр этэ. Ханнык баҕарар киһиэхэ төрөөбүт сирэ күндүттэн күндү. Дойдутун туһунан кэпсииллэрин күөдьүтэ-күөдьүтэ истэрэ. Олимпийскай чемпион Роман Дмитриев ырааҕынан уруута буоларын билэн соһуйбута, үөрбүтэ.

Биир дойдулаахпыт, Саха сирин хайҕаллаах уола Г.И. Чиряев сырдык олоҕо – норуот дьыалатыгар муҥура суох бэриниилээх буолуу үтүөкэннээх холобура.

 Биллиилээх журналист С.К. Томскай бэйэтин ахтыытыгар маннык диэн суруйар: “…Гавриил Иосифович Чиряев резко выделялся среди других руководителей республики, прежде всего по своей человечности в подходе к людям, по вдумчивости, деловитости и принципиальности в решении ключевых вопросов. Он умел видеть далеко вперед. Был строг в выполнении своих поручений сослуживцам, но и был справедлив.

Как хорошо было бы, если бы все люди обладали такими качествами, какими обладал Гавриил Иосифович Чиряев”.

Маннык чулуу дьоммут бэйэ-бэйэлэрин, дойдуларын кытта ситимнэрин сүтэрбэккэ, сылаастык санаһан олорбуттара үүнэр көлүөнэҕэ үтүө холобур буоллун.

Г.И. Чиряев музейын дириэктэрэ,

РФ орто анал үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ,

СӨ орто анал үөрэхтээһинин үтүөлээх үлэһитэ

Михаил Томскай.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *