ҮТҮӨ ТЫЛ АЛГЫСТААХ

​Биһиги эрэдээксийэбитигэр Дьокуускай куорат олохтооҕо, Үөһээ Бүлүү Боотулуутуттан төрүттээх, элбэх оҕо ийэтэ, «Ийэҕэ албан аат бэлиэ» хаһаайката, РФ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, «Кыым» хаһыат суруналыыһа Саргылаана Багынанова ыалдьыттыыр.

ОЛОҔУМ УСТАТА АРЫАЛЛЫЫР АЛГЫҺЫМ
Алгыс үтүө санааны үксэтэр, ыра санааны ыпсарар дьикти эйгэлээх айымньы кэриэтэ… Маннык алгыс маанытын уруутун бэлиэ күнүгэр эппиттэрин, Саргылаана Ивановна олоҕун 25 сыл устатыгар сүрэҕэр-быарыгар иитиэхтээн кэлбитин, үөрэн-долгуйан туран кэпсиир: “1994 сыл. Ахсынньы 17 күнэ. Бу күн Үөһээ Бүлүү дьаһалтатын дьиэтигэр Саахса саҥа кабинетын сүрэхтэниитэ буолбута. Онно Дьокуускайтан СӨ бэрэсидьиэнин дьиэ кэргэн, дьахталлар проблемаларыгар уонна демографическэй политикаҕа комитет бэрэссэдээтэлэ А.Н. Божедонова салайааччылаах улахан дэлэгээссийэ кэлбитэ. Манна кыһыл, үрүҥ көмүс сыбаайбалаахтары бэлиэтээбиттэрэ уонна биһигини эдэрдэри холбообуттара.
Ол умнуллубат түгэним миигин олоҕум устата мэлдьитин арыаллыы сылдьар уонна харахпар өрүүтүн көстөн ааһар. Анастасия Николаевна биһигини эҕэрдэлииригэр: «Дьэ, бу эһиги эдэр ыаллар, биһиги саҥа таһааран саҕалаабыт «Далбар хотун” сурунаалбыт дьоруойдара буолар дьоллоох дьиэ кэргэн олоҕун олороргутугар баҕарабын», — диэн эппит алгыстаах тыллара күн бүгүнүгэр диэри өйбүтүттэн-санаабытыттан арахпакка биһиги дьиэ кэргэни арыаллыыр. Онон 25 сыл устата кини эппит алгыстаах истиҥ тылларынан угуттанан, чахчы даҕаны элбэх оҕолордоох, сиэннээх дьоллоох дьиэ кэргэн олоҕунан дьоһуннаахтык олоробут”.

ИГИРЭ – ДЬЫЛҔА БЭЛЭҔЭ
Сиргэ кэлбит дьылҕатын өссө биир үтүө бэлэҕинэн игирэ буоларын, уруккута бырааттыы дойдуга Узбекистаҥҥа 10-ча сыл олорбуттарын, дьиэ кэргэнин туһунан кэпсээбитин сэнээриэҕиҥ…
-Мин балтыбыттан Сардаанаттан уонча мүнүүтэ аҕабын. Төрүөхпүтүттэн иннэлээх сап курдук батысыһан сылдьабыт, өрүүтүн бииргэбит. Биир хааҕа үөскээбиппит төрүөт буолара буолуо, өйбүт-санаабыт, түүлбүт-биппит, тутта-хапта сылдьарбыт майгыннаһар, ол эрэн интириэһинэйэ, үлэбитигэр суруйар истиилбит уратылаһар.
Оскуолаҕа төрдүс кылааска үөрэниэхпититтэн «Бэлэм буол», оройуоммут “Коммунизм сардаҥата” хаһыаттарга суруйарбыт. Ол аата суруйбуппут 40-тан тахса сыл буоллаҕа. Билигин мин “Кыым”, балтым Сардаана “Киин куорат” хаһыаттар кэрэспэдьиэннэрэбит. Оччолорго биһигини кытта «Бэлэм буолга» нүөмэр аайы Сардаана Мигалкина эмиэ суруйара. Аны Узбекистаҥҥа олорон, баарым батарбакка, хаһыаттарга узбек тылынан ыстатыйалары эмиэ суруйарым. Онон, биһиги аймахха төрүт айылҕаттан суруйар талаан баар. Бэйэбит, оруобуна игирэлэр сулустарын анныгар төрөөммүт айар талааммыт баһыйбыт. Иккиэн, ааһан иһэн, ханнык баҕарар тиэмэттэн иннибэккэ, кудуххайдык суруйар идэлээхпит.
Таҥаска-сапка илиҥни матыыбы ордоробут. Билигин 2 сыл буола-буола Узбекистаҥҥа баран ыалдьыттаан кэлэбит. Онно иистэнньэҥ дьүөгэлэрдээхпит, кинилэргэ сакаастаан тиктэрэбит. 2016 сыллаахха бара сылдьан, хас биирдиибит 27 устуука ырбаахы, көстүүм, бүрүүкэ тиктэрэн кэлбиппит. Мин балтыбыттан таҥаспын биир размер улаханы, уһунунан 2 см улаханы кэтэбин. Маҕаһыынтан таҥҥар таҥастарбытын иккилии устууканан атыылаһабыт, биир эрэ баар буоллаҕына, аккаастанабыт. Ытарҕаттан саҕалаан, атах таҥаһыгар тиийэ тэҥи атыылаһабыт.Тус-туһунан таҥыннахпытына, хайдах эрэ бэйэ-бэйэбитигэр сибээспит сүтэн хаалар. Арыт таҥастарбытын уларытан кэбиһэр түгэн эмиэ тахсааччы. Ол иһин, балтым Сардаана балыһын быһыытынан, атахтарын таҥаһын тыҥырах кыһыл лааҕынан, оттон былааччыйалары көстүбэт өттүнэн сабынан тигэр идэлээх.

ЭДЭР СААСПЫТ ЧАҔЫЛХАЙ КЭМЭ — УЗБЕКИСТАН
Узбекистаҥҥа үөрэнэ барарбытын, өссө бэһис кылааска үөрэнэ сылдьан быһаарыммыппыт. Оччолорго дьиэбитигэр, хантан баар буолбута эбитэ буолла, «Ташкентский путеводитель» диэн кыһыл тастаах кинигэлээх этибит. Онон көрөн, Ташкент куоракка ханнык үөрэххэ туттарсыахха сөбүн, хас да сылы быһа үөрэппиппит уонна хайаан да бу дойдуга тиийиэхтээхпит диэн ыра санаа оҥостубуппут.
Оскуолабытын бүтэрэн, баҕалаах дойдубутугар тиийэн, бибилэтиэкэр идэтигэр үөрэммиппит. Сэбиэскэй Сойуус саҕана ханна үөрэммит сиргэр үс сыл хайаан да үлэлиириҥ ирдэнэрэ. Ол иһин биһиги Ташкентан икки чаас айаннаан тиийэр Сырдарьинскай уобалас Ильичевскай оройуонугар кииннэммит бибилэтиэкэҕэ мин дириэктэринэн, балтым Сардаана методиһынан үлэлээбиппит. Үлэлээбитим үһүс сылыгар салайар үлэҕэ сыстаҕаспын көрөннөр, райисполкомҥа үлэҕэ көһөрбүттэрэ. Узбектыы тылы үчүгэйдик баһылаабытым да оруолу оонньообута буолуо, бука. Манна даҕатан эттэххэ, дириэктэрдии сылдьан кишлак бибилэтиэкэлэринэн 30-тан тахса үлэһиттээх этим. Нууччалыы олох билбэттэрэ. Мунньахтарбын, сэминээрдэрбин узбектыы ыытарым, докумуоннарбын узбек тылынан толорорум. Онон 10-ча сылы быһа олорбуппут тухары нуучча тылын туттубатахпыт. Бастакы сылбытыттан саҕалаан, бииргэ үлэлиир дьоммутун кытта кинилэр тылларынан кэпсэтэрбит, киэһэтин узбек-нуучча тылдьытынан дьаныһан туран үөрэнэрбит. Оннук гынан биир сыл иһигэр узбектыы холкутук суруйар, кэпсэтэр буолбуппут.
Онон бу омук тылын, үгэһин, олоҕун-дьаһаҕын туһунан сэлэһэр киһилиин төһө баҕарар куолулуохпун сөп. Узбекистаҥҥа эдэр сааспытыгар барбыт буоламмыт, тус бэйэбитигэр итэҕэлбит улахан аҥара ол омуктардыы соҕус. Билигин олохпор-дьаһахпар, оҕолорум иитиилэригэр ол көстөр. Кинилэргэ үчүгэй өттүгэр иитии элбэх. Былыр сахаларга эдэрдэри төрөппүттэрэ сыбааттаан холбууллара дии, маннык үгэс кинилэргэ билигин да баар.
Онон иккис дойдубут буолбут Узбекистаммытыгар икки сыл буола-буола, ахтылҕаммытын таһаара уоппускабытыгар икки аҥаар ый сынньанан, күүлэйдээн, сыллааҕы битэмииммитин хаһаанан кэлэбит. Узбекистаҥҥа сырыыбыт, төннөн кэлиэхпититтэн, 20 сыл буолан баран, 2012 сыллаахха саҕаламмыта. Онно мин төрдүс оҕобун уонна игирэбин кытары барбыппыт. Онтон ыла суолбут аһыллан икки сыл буола-буола барабыт. Быйыл, этэҥҥэ буоллаҕына, атырдьах ыйын саҥатыгар эмиэ икки ыйтан ордук кэм устата барары былаанныыбыт.
Аны туран Узбекистаҥҥа бардахпытына Ташкент телевидениетыттан, хаһыатыттан түспэппит. Атын омук буолан туран, тылларын үчүгэйдик билэрбит иһин, наһаа ытыктыыллар, бардахпытына ытыс үрдүгэр сылдьабыт.
Дьон мэлдьи «тоҕо олохтоох омуктарга кэргэн тахсыбатаххытый?” диэн интириэһиргээн ыйытааччылар. Биһиги сэбиэскэйдии тыыҥҥа иитиллэн наһаа патриотическай өйдөөх-санаалаах этибит. Аны тута салайар үлэҕэ үлэлээн саҕалаабыт буоламмыт, “үрүҥ үлэһиттэр” диэн уолаттар толлоллоро, чугаһаабаттара. Аны “итэҕэллэрэ атын, үлэттэн ордон хаһан оҕо-уруу төрөтүөхтэрэй» да саныыллара буолуо. Эдэр буоламмыт дойдубутугар төннөр санаата суох сырыттахпытына, Сэбиэскэй Сойуус ыһыллыбытын кэннэ, 1992 сыл бүтэһигэр бииргэ төрөөбүт эдьиийбит Валентина Ивановна бэйэтинэн баран көһөртөөн аҕалтаабыта. Онтон атын, баҕар, букатынныы хаалан хаалыа да этибит. Дьиэлээх-уоттаах, үчүгэй үлэлээх, аптарытыат бөҕө ортотугар үлэлии сырыттахпыт. Кэлбиппит биир сыл буолаатын, пааспардара, дойдуларын харчыта уларыйбыта, кыраныысса сабыллыбыта. Олох атын Узбекистан буолбута.

ДЬАХТАР АНАЛЫН ЫЛЫНАН
-Кэргэммин кытта көрсүбүтүм бэйэтэ туһунан остуоруйалаах. Ньурбаҕа кииннээн Бүлүү бөлөх улуустарын аҥардас дьонугар аналлаах суорумньу тэрээһинэ буолбутугар, Үөһээ Бүлүү улууһуттан эдэр ыччаты дьаһалтаттан салайан илдьэ бара сылдьыбыппыт. Ньурба саахса отделын салайааччыта В. Сартаева бэйэтин улууһун дьонун билиһиннэрбитигэр аатын-суолун өйдөөбөтөхпүн эрээри «испэт, табаахтаабат, үрдүк үөрэхтээх” диэбит тыллара өйбөр хаалан хаалбыта.Ол мин дьылҕабын буларбар олук буолбута. Кэргэним Николай Степанов Ньурба Ньурбачааныттан төрүттээх. Наһаа сымнаҕас, үчүгэй майгылаах, үйэтигэр табаах, арыгы диэҥҥэ чугаһаабатах киһи. Ама, куолаһын соҥотуо дуо? Суох буоллаҕа. Аны дьиэмсэҕэ, оҕомсоҕо – мээнэ киһи тэҥнэспэт киһитэ. Дьолбор көрсүбүт – күндү киһим буолар. Кини туһунан төһө баҕарар кэпсиэхпин сөп уонна барыта үчүгэй эрэ өттүнэн. Миигин уонна оҕолорун дьоллоох дьиэ кэргэн кыһалҕата суох, дьоллоох олоҕунан олордор амарах аҕабыт, эһэбит.
Устуоруйа кэрэһилииринэн, былыр өбүгэлэрбитигэр оҕолорун сыбааттаан холбуур үгэс баар эбит. Оттон узбек омук билиҥҥэ диэри оҕолорун суорумньунан холбууллар. Узбекистаҥҥа кыргыттардаах ыалга ыалдьыттыы сырыттахпытына, оннооҕор биир күҥҥэ кэргэн ылыан баҕалаах 20-чэ уол кэлэ сылдьыбыта. Онон анараа омук суорумньуга сиэрин-туомун сахалар эмиэ туһаныахпытын сөп курдук. Барыта син биир майгыннаһар.
Биһиги ыал биэс оҕолоохпут. Улахан кыыһым Нюрбина историк идэтин баһылаан, Дьокуускай куорат 29-с №-дээх оскуолатыгар учууталлыыр. Иккис кыыспыт Зульфия Санкт-Петербург куоракка таҥас инженернэй колледжыгар модельер-конструктор идэтигэр үөрэнэн кыһыл дьупулуомунан бүтэрбитэ, билигин ол идэтинэн Санкт-Петербурдааҕы дизайн уонна промышленность университетыгар кэтэхтэн үөрэнэр, идэтинэн үлэлиир. Үһүс кыыспыт Иванна ХИФУ-га архитектор идэтигэр үһүс кууруска үөрэнэр. Төрдүс уолбут Алгыс национальнай гимназия 11 кылааһын быйыл бүтэрэр. Мурун бүөтэ уолбут Айхал саха гимназиятын 9-с кылааһын үөрэнээччитэ.
Уон сыл иһигэр биэс оҕону төрөтөн 18 сыл устата дьиэ хаһаайкатын быһыытынан олорбут дьоллоохпун. Ол барыта эмиэ – аҕабыт барахсан үтүөтүнэн. Олоҕум бу кэрдииһэ саамай кэрэ кэмнэрим… Бу кэм устата оҕолорум иитиитигэр олохторун оҥкулун табатык түстээммин, билигин ол үтүө түмүгүн билэ сылдьабын. Онон, дьахтар киһи олоххо анала – ыал буолан оҕо төрөтөн, дьиэтин иһигэр хаһаайыстыбаны көрөн олоруу. Иккистээн төрүүрүм буоллар, ийэм курдук уонча оҕолонон олоруом этэ.
Үөһээ Бүлүү Боотулуутуттан төрүттээх 93 саастаах Анна Ивановна диэн тыыл, үлэ бэтэрээнэ ийэбит билиҥҥэ диэри этэҥҥэ сылдьарыттан сэмээр үөрэбит. Ийэбит барахсан билиҥҥэ диэри бэрэски, көбүөрдээх лэппиэскэ буһарар, сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри ас астаан куухунатыттан арахпат. Хаһыаты көтүппэккэ ааҕар, араадьыйатын сэргээн истэр, тэлэбиисэргэ сахалыы сэрийээллэри көтүппэккэ көрөр. Сайдыыттан олох хаалбат, буолар тэрээһиннэри, кэнсиэри көтүппэт. 10 оҕотуттан 50-ча сиэн, хос сиэннэр бааллар. Ийэбит барахсан сэрии сылларыгар алта бииргэ төрөөбүттэртэн биир быраатынаан тулаайах хаалаахтаабыттар. Атыттар бары сэрии сут сылларыгар өлбүттэр. Тапталлаах ийэбитин улахан эдьиийбит Валентина көрөр-истэр, «кимиэхэ да уларсыбат”. Бырааһынньыктарга ийэбит дьиэтигэр бары түмсэн бырааһынньыктары бииргэ ылар үтүө үгэстээхпит. Онно барытыгар эдьиийбит Валентина Ивановна түмэр, дьаһайталыыр.
САХА ДЬАХТАРА АЙЫЛҔАТТАН КЭРЭ
-«Сахабыт сирин сааһыра барбыт дьахталлара наһаа да кыраһыабайдар, кырдьыбаттар, бэйэлэрин олус көрүнэллэр, маанылар-кэрэлэр эбит» — диэн Узбекистаҥҥа баран кэллэхпит аайы сыаналыыбыт. Тоҕо диэтэххэ, Узбекистаҥҥа биһиги саастыы дьахталлар биһигиттэн быдан аҕа курдук көстөллөр. Баҕар тымныы сиргэ олорор буолан, бытааннык кырдьарбыт дуу. Онон, 50 саастарыттан тахсыбыт саха далбар хотуттара ураты кыраһыабайдарын, олоххо, кэрэҕэ тардыһыыларын, киэн билиилэрин-көрүүлэрин мэлдьи сыаналыыбын, киэн туттабын. Кэлбит бастакы сааскы бырааһынньыгынан кэрэ аҥардары барыгытын эҕэрдэлиибин. Өрүү да маннык кэрэ дьүһүҥҥүтүн, үтүө майгыгытын ыһыктымаҥ!
Гуннара ОРОҺУУНУСКАЙА

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *