100 сааһын туолар сэрииһит

Тапталлаах Бүлүү куораппытыгар, биһиги улууспутугар, арааһа, саамай аҕа саастаах, атырдьах ыйын 14 күнүгэр 100 сааһын томтойо туолар, Улуу сэриигэ арҕаа фроҥҥа тиийэн немец сидьиҥнэрин кыдыйсыбыт, бүтүн Европаны эт атаҕынан сыыйан тиийэн сэриини Берлин куорат таһыгар түмүктэспит, саха хорсун саллаата, бойобуой разведчик Николаев Николай Сидорович олорор. Кини бүгүн улууска саамай аҕа саастаах кырдьаҕас эрэ буолбатах, Бүлүү улууһун уонна Бүлүү куоратын Бочуоттаах олохтооҕо, Саха өрөспүүбүлүкэтин уонна Бүлүү улууһун Бочуоттаах бэтэрээнэ, ыччат бастыҥ наставнига, улуус саамай ытыктанар кырдьаҕастарыттан биирдэстэрэ.

Николай Сидорович сэрии кыттыылааҕа эрэ буолбатах, фронтан эргиллэн баран эйэлээх олоҕу тутууга, дойдуну чөлүгэр түһэриигэ тус бэйэтинэн кыттыспыт үлэ бэтэрээнэ, төрөөбүт Тоҕус нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо нэһилиэк сайдыытыгар кэргэнинээн Мария Никифоровналыын сэмэй кылааттарын киллэрсибит дьонунан буолаллар.

Н.С. Николаев сэрииттэн кэлэн баран кэргэннэнэн, биэс уол оҕону, биир кыыһы төрөтөн удьуорун уһаппыт, эйэлээх олоҕу тутууга холкуос, сопхуос араас үлэлэригэр стахановец, коммунистическай үлэ ударнига, мэлдьи үлэ кытаанаҕар, ыараханыгар, ырааҕар сылдьыбыт ытык киһинэн буолар.

Оччотооҕуга, сэрииттэн баас ылан, сэмнэх буолан да кэл, хаһан да кыайтарбатах холкуос үлэтигэр  сорудахтаан, үлэҕэ туруоран иһэллэрэ. “Эн сэриигэ сылдьыбытыҥ, онон чэпчэки соҕус үлэҕэ үлэлээ”, — диэн буолбат этэ. Дьэ, ол сиэринэн биһиги ытыктыыр бэтэрээммит, оччотооҕуга 26 саастаах эдэр киһи, төһө да бааһырыылардаах буоллар, дойдутугар Балаҕаччыга үлэ саамай кытаанаҕар сылдьыбыта. Кыһын буолла да, 4 оҕуһунан кыра-кыра хас да фермалары от тиэйэн хааччыйар этэ. Кэргэнэ Мария Никифоровналыын иккиэн сүөһү көрүүтүгэр үлэлииллэрэ. Биирэ ыанньыксытынан, Ньукулай — хотон тас үлэһитинэн. “Сэгэрим бэйэлээх, сарсыарда хараҥаҕа тахсан баран, киэһэ им-балай хараҥаҕа кэлээхтиирэ. Атын фермаларга эмиэ тиэйэрэ. Хайдах ити айылаах тулуйан үлэлээбитэ буолла?”- дии-дии кэргэнэ кэпсиирэ.

Ити курдук  хорсун буойун  кыһынын фермаҕа, сайын от үлэтэ саҕаланна да ат косилкатынан от оҕустарыытыгар ананан үлэлиирэ. Үлэлэтэр сэбин-сэбиргэлин көрүнэринэн, оҥосторунан, сытыылыырынан атыттартан биллэ чорбойоро. Аны эдэр аттары массыынаһыт аттарга пааралаан, көлүйэн, сыһытан, айааһаан саҥа массыынаһыт аттары бэлэмниир эрэйдээх үлэни кини эрэ билэрэ, сатыыра. Ити курдук колхоз бастыҥ үлэһитэ буолан, стахановец, социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа, коммунистическай үлэ ударнига килбиэннээх ааттарын мэлдьи сүгэрэ. 1970 с. В.И. Ленин 100 сааһын туолар үбүлүөйүгэр “В ознаменование 100-летия В.И. Ленина. За доблестный труд” диэн бастакы эйэлээх үлэ мэтээлин иилиммитэ. Ити курдук 1977 сылга   пенсияҕа тахсыар диэри холкуос, онтон сопхуос бастыҥ үлэһитинэн сылдьыбыта.

Ол бэйэтэ кырдьары уонна ыарыыны утары охсуһан, хорсун сэрииһит, эйэлээх олоҕу тутуу биир саамай бастыҥ үлэһитэ Николай Сидорович күн бүгүн 100 сааһын туолар, эһиил Улуу Кыайыы 75 сылын бэлиэтииргэ, көрсөргө бэлэмнэнэр. Куорат киинин диэки турар эргэ дьиэҕэ Николай Сидоровиһы көрсө, кэпсэтэ, эҕэрдэлии, доруобуйатын көрөр-истэр быраастара, куорат уонна улуус салайааччылара, бэтэрээннэрин сэбиэттэрин бэрэссэдээтэллэрэ мэлдьи кэриэтэ сылдьа, билсиһэ тураллар. Онно утары кэлэн, кырдьаҕас буойун билигин да кытаанах илиитинэн бобо тутан дорооболоһор. Кэргэнэ Мария Никифоровна сылабаарын сылыта охсон, аһылык бөҕөнү остуол хотойорунан тардан баран чэйгэ ыҥырар. Хаһаайка барахсан: “Сэгэрдэрим, чыычаахтарым, чэ, олорон кыратык аһыы түһүҥ. Өссө тугу аһыаххытын баҕараҕытый? Мин киллэрэ туруом, ас баҕас баһаам. Оҕолорум, сиэннэрим барахсаттар аһылыгы күн аайы аҕала тураллар. Сибиэһэй сүөгэй сиигин дуо? Балаҕаччы эмис соботуна боруобалыырыҥ буолаарай”, – дии-дии үрүт-үөһэ аһылык бөҕөнү хатаҕалаабытынан барар. Аһыа да суох киһи аһыыр балаһыанньата үөскүүр. Ону сэргэ кэпсээн-сэһэн тимэҕэ төлөрүйэ түһэр. Үксүн Мария Никифоровна кэпсиир. Сотору-сотору оҕонньоруттан: “Оннук этэ буолбат дуо, сыллыый?” – диэн чуолкайдатан тэйэр. Сороҕор Николай Сидорович көннөрөн, ситэрэн-хоторон биэрэн иһэр.

Дьэ, уонна сыыйа сэрии туһунан, бэтэрээн ханна сылдьыбытын, хайдах сэриилэспитин, туох молуоннарга кииртэлээн тахсыбытын аргыый кэпсээн барар.

Николай Сидорович  — гвардеец, пулеметчик, разведчик. Кини кэтит түөһүн 3 бойобуой уордьаннар: “Аҕа Дойду сэриитин I истиэпэннээх”, “Кыһыл сулус”, “Албан аат” III истиэпэннээх, итиэннэ икки “Хорсунун иһин” бойобуой мэтээллэр, “Германияны кыайыы иһин”, “Белоруссияны босхолооһун иһин” уонна 20-тэн тахса үбүлүөйдээх мэтээллэр киэргэтэллэр.

Хорсун разведчик, уоттаах сэриини ортотунан ааспыт буойун кэпсээниттэн быһа тардан тапталлаах хаһыаппыт ааҕааччыларыгар тиэрдиэххэ.

Николай сэриигэ барыан иннинэ 4 кылаастаах оскуоланы бүтэрбит, Тоҕус нэһилиэгэр налоговай агенынан, кулууп сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Сэриигэ барар бэбиэскэни  1942 сыл сайыныгар тутан, Челябинскэй уобалас Чебаркуль куоратын тимир суол станциятыттан сэрии дьулаан уота бара турар сиригэр киллэрбиттэр.

  • Биһиги, сахалар үһүөбүт, 133-с стрелковай полк састаабыгар баарбыт, Сталинград үрдүнэн уот саһарҕа сандааран олороро. Өстөөх буомбаһыттара халҕаһалыы анньан кэлэллэрэ уонна буомбалаан лигийэллэрэ. Биһиги саҥа кэлбит саллааттар буомбалааһын быыһыгар окуопаларга кутулла түспүппүтүгэр, сэриилэһэ сытар чаас саллааттара, биһигини көрөн, хантан сылдьарбытын истэн баран, үөрэн: “Оо, сибиряктар кэлбиттэр!!! Немец дьыалата, дьэ, хаахтыйар буолбут!” – диэн саҥа аллайа түспүттэрэ.

Кинилэри сынньата, чаастарын толоруна таһаарбыттара. Биһиги саҥа дьон, бу туох айылаах иэдээн сэриитигэр түбэстибит диэн сөҕө да, дьулайа да санаатыбыт. Самолеттар төттөрү-таары көтөллөрө, тыастарын дэлби тэбиилэр ньиргиэрдэрэ баһыйан, арыт самолеттар тыаһа суох көтөр курдуктара. Үөһээттэн аллараа супту уһууран түһэн иһэн пулеметтууллара. Үөһэ халлааҥҥа тиийэ буорунан сабыллан туох барыта бүдүк-бадык буолан көстөрө. Кэриэрбит сыт киһи муннун кычыгылатара. Фашистар үрдүбүтүгэр “фонардары” самолеттан быраҕан уонна прожектордары холбоон сырдаталлара. Онно көрдөххө, дьон өлүгэ тэлгэммит этэ, сылбах курдук сыталлара.

Улам-улам сыҕарыйан, куорат иһин диэки киирэн испиппит. “Окуопата хастан сытыҥ”, – диэн хамаанда буолла. “Сарсыарда эрдэ атаакаҕа киирэр үһүбүт” ,– диэн биир дойдулааҕым Михайлов сибис гынна. Окуопа хастан сыттыбыт. Утуйар кэлиэ баара дуо? Ракеталар быыстала суох халлааны сырдаталлар. Балаҕан ыйын 15 күнэ үүннэ. Биһиги түүн кимэн киирбиппит. Хас биирдии квартал, уулусса, дьиэ туһугар харса-хабыра суох киирсэн, кэннинэн чугуруйбакка атаакалаабыппыт. “Волга уҥуор биһиэхэ сир суох” диэн политруктар, хамандыырдар хаһыыларынан инники түһүнэн, атаакаҕа түһүнэрбит. Өстөөх олус күүскэ утарсара. Хас биирдии дьиэ кириэппэс курдук этэ диэн ити кэлин сөпкө ахталлар. Хас биирдии дьиэни уһуннук сэриилэһэн туран ыларбыт. Уочараттаах атаакаҕа киириибитигэр, снарядтар кэлэн дэлбэритэ бардылар, онтон үргүлдьү быыстала суох тоҕута тэбиилэр буоллулар. Биһиги, сибиряктар, быыстала суох уот буурҕа быыһынан кимэн киирэн иһэбит. Киһи бөҕө охтор. Сүүрэн истэхпинэ, биир дойдулааҕым Михайлов табаарыһым Петров бааһыран охтон хаалбытын эттэ. Атаака тохтообутун кэннэ, төннөн кэлэн, киһибин буутун көп этин снаряд үлтүркэйэ логлу көтөн кээспитин булан, ис ырбаахытын хайа тардан, маарылаҕа баатаны эбэн, бэрэбээскилээн баран, командирга эттим. Ону командирым бааһырбыт табаарыспын тыылга илдьэргэ бэйэбин сорудахтаата. Киэһэ боруҥуй буолуута  сыра бөҕөнөн  киһибин арыт сүгэн, арыт соһон истэхпинэ, тэлиэгэлээх, аттаах киһи ситэн абыраата. Киһибин санчааска илдьэн баран төнүннүм. Кэлбитим, Михайловым суох. Ыйыта, туоһулаһа сатаабытым да, ким да билбэт. Ол курдук иккис табаарыспын сүтэрдим.

Сахалартан, дьэ, соҕотох хаалаахтаатаҕым. Эмиэ сэриилэһэ сырыттым. Уочараттаах атаакаҕа, “Ураа” ньиргийээтин кытта, табаарыстарбын кытта инним хоту өстөөхтөрү утары түһүнэн кэбистим. Немецтэрдиин уун-утары, кинилэр окуопаларыгар тиийэн, ыстыыгынан киирсии саҕаланна. Иннибэр эмискэ биир уһун күөх таҥастаах киһи “дьирэс” гына түстэ да ыстыыгынан тайыылаан саайда. Кыл мүччү аһаран биэрдим. Көрүөх бэтэрээ өттүбэр нуучча уола баар буола түстэ. Ыстыыга кылбас гынан эрэрэ баара да, фашист охтон түспүтэ. Ойоҕоспор эмиэ икки киһи ыстыыгынан түсүһэн эрэллэрэ, сыыһа-халты таайылаһаллар, аһарсыһаллар. Мин иннибэр өстөөх суоҕун туһанан, сүүрэн тиийэн ол анньыалаһа сылдьар фашиһы ойоҕоско саайдым. Тыас “харк” гынарга дылы гынаатын кытта сүүнэ улахан фашист сууллан “күүгүнээн” түстэ. Ыстыыкпын сулбу тардан, атын фашиска ыстанным. Ыстыыккын өстөөххөр 1/3-рин эрэ диэри саайыахтааххын. Олус дириҥник астаххына, ыстыыгыҥ кыбыллан хаалан, тардыалаһа сатыы турдаххына бэйэҕин дьууктаатахтарына көҥүл. Ити итийэн-кутуйан, ыстыыгынан киирсэ кэйгэллэһэ сырыттахпытына, эмискэ снарядтар түһэн тоҕута тэбэн бардылар. Өстөөх бэйэтин окуопаларыгар артиллериянан уоту аста. Ыыс будулҕан буола түстэ. Эмискэ моонньум “аһыс” гына түспүтүгэр, туттан көрбүтүм, илиим хааннаах. Уҥа сөмүйэм эмиэ аһыйар. Тыый! Оо, сөмүйэм төбөтүн, ити, граната оскуолага быһа көтөн ааспыт быһыылаах, тириититтэн эрэ иҥнэ сылдьар. Бу түгэҥҥэ командирым аттыбар баар эбит. Бэрэбээскилэттэрэн баран “киэһэ хараҥарыыта санчааска барыаҥ” диэтэ

Бүдүк-бадык, өстөөх таанкалара субу бирилээн кэлэн, аттыбынан туора ааһан истилэр. Мин тыыл диэки сыыллан, сэрии уота намыраабыт сиригэр кэллим. Артиллеристар ытыалаан тиҥийдилэр. Били, ааспыт өстөөх таанкаларыгар уоту астылар быһыылаах.

Кулгааҕым тыастан дөйөн хаалла. “Оо, артиллеристар маладьыастар! Көр итинник буолуохтаах, өстөөххө сууһарыылаах харда диэн. Дьэ, кытаатыҥ, сиэмэхтэри имири сотуҥ”, — дии саныы-саныы били танкалар ыас хара буруонан, кыһыл төлөнүнэн уһуура умайа туралларын көрө-көрө, фашистартан өспүн-сааспын кыһыл тылбынан ситиһиэх курдук, суолум устун ботугуруу истим. Тыылга тахсан, аһылык түҥэтэр сиргэ тиийэн кэллим. Аччыктаабыппын, дьэ биллим. Күөс ас диэни өтөрүнэн амсайа илигим. Аччыктаабытым сүр. Солуурчах сытарын ылан өлүөр илиибинэн ас түҥэтээччигэ уунабын. Киһим чааһым нүөмэрин ыйытта. “Атын чаастан сылдьар эбиккин” диэн ас биэрбэтилэр. “Мин сэрии хонуутуттан улаханнык бааһыран иһэбин, көрбөккүт дуо, бу хааным тохто турарын?” – диэн ытамньыйан ыллым. Онуоха старшина байыаннай билиэппин ылан көрөн баран, солуурчахпар тобус-толору хааһы куттаран биэрдэ. Аһыы олордохпуна, илиитэ тостубут биир уол инники кирбииттэн кэллэ. “Аччыктаатым, хааһыгыттан бэрсэн, күн-ый буолбаккын ээ”, — диэтэ. Иккиэммитигэр ньуоска кэлиэ баара дуо, утарыта олорон өлүөр илиилэрбитинэн түһүстүбүт. Үрдүбүтүгэр кынаттарыгар кириэстээх самолеттар баар буоллулар, буомбалаан ньиргиттилэр, сир өрө дьигиһийэ түстэ. Хааһылаах солуурчахпыт буорунан бүрүлүннэҕэ ол. Уолбунаан санчааска тиийэн атас-доҕор буоллубут. Миигин Ивановскай уобаласка Николаев куоракка илдьэн ыйы кыайбат кэм кэриҥэ эмтээтилэр. Салгыы Казаҥҥа аҕалан ый курдук госпитальга эмтээбиттэрэ. Үтүөрэн тахсарбар: “Бу эн саха (якут) эбиккин. Бэргэнник ытар буолуохтааххын. Сахалар бары тииҥи харахха табар булчуттаргыт” диэн, аны Москваҕа снайпердар курстарыгар үөрэтэ ыытарга быһаардылар. Москваҕа “тарбаҕыҥ суох эбит” диэн сыыйдылар. Эбиитин бу бааһыҥ “самострел” буолуо диэн бэрэбиэркэлээн сордоотулар. Анализтаан, экспертизалаан, кырдьык, оскуолка бааһа эбит диэн быһааран баран салгыы сэриилэһэр чаастарга, арҕаа ыыттылар. Украинаҕа сэрии буола турар сиригэр, чааска кэлбиппэр, биир старшай лейтенант саҥа кэлбиттэри стройдатан баран, биһигини өр сирийэн көрөттөөтө, дьыалаларбытын билистэ, сорохтортон бэйэлэриттэн тугу эрэ иҥэн-тоҥон ыйыталаста. Онтон 10-ча киһини талан, строй иннигэр таһааран туруортаан баран “эһиги аны разведчиктар буолаҕыт”  диэтэ. Ол дьон ортотугар миигин эмиэ ылбыттарыттан улаханнык соһуйбутум. Миигин Сталинград сэриитигэр сылдьыбыт, уоту ортотунан ааспыт, буспут-хаппыт, бэйэтин кыанар киһи быһыылаах диэн, разведкаҕа анаабыттар эбит. Разведкаҕа уонтан итэҕэһэ суох буолан барааччыбыт. Командирбыт ыраас хааннаах, намыһах уҥуохтаах, бэйэтин бэркэ кыанар Боробанов диэн эдэр киһи этэ, ону биһиги бэйэ икки ардыгар “Барабанчик” диэччибит. Киһибит, хата, өһүргэммэт этэ. Күлэ-үөрэ истэрэ. Саллааттарга, биһиэхэ, сайаҕаһа бэрдэ. Көрдөөх-нардаах  музыкант этэ. Ол эрээри “тыл” ыла бардаҕына, өстөөххө, дьэ, хабыр киһи этэ. Кинини кытта сылтан ордук кэмҥэ бииргэ разведкаҕа сылдьыбытым. Элбэх өстөөҕү кыргыбыппыт, “тылы” да ылбалаабыппыт. Миигин кыра уҥуохтаах уонна кыанар, сылбырҕа киһи диэн түүн “тыл” ыла барыахтаах сирбитигэр хаһан барыахтаахпытын, хайдах өстөөххө биллибэккэ-көстүбэккэ тиийиэхтээхпитин бэрэбиэркэлэтэ, соҕотохтуу чуҥната ыыталлара. “Манан бар” диэтэхтэринэ, сороҕор, кинилэр эппит сирдэринэн, хотоол уонна намыһах сирдэринэн аа-дьуо сыыллан тиийэн, өстөөхтөр окуопаларыгар ыкса чугаһаан чуҥнуурум. Тугу көрбүппүн барытын бэлиэтэнэн иһэрим. Ордук часовой, пулемет ханан туралларын чуолкайдыыр этим. Ол кэннэ чааспар этэҥҥэ эргиллэн кэлэн, барытын кэпсээн, көрдөрөн биэрдэхпинэ, түүн хараҥаҕа “тыл” ыла барарга бэлэмнэнэр этибит. Миигин, бэл, күнүс өстөөх көрбөтөх буоллаҕына, түүн хараҥаҕа тиийэрбитигэр дьонум улаханнык эрэнэр этилэр. Ол да курдук, этэҥҥэ биллибэккэ-көстүбэккэ тиийэн, “тылы” ылан, тутан кэлэрбит. Миигин табаарыстарым сүрдээҕин убаастыыллара, мэлдьи харыстыы сатыыллара. Ыҥыралларыгар “рядовой Николаев” диэбэккэ, үксүн “Коля” диэн ыҥырааччылар. Ордук миигин командирым Боробанов сөбүлүүрэ, куруутун аттыгар илдьэ сылдьара, атын кимиэхэ да атастаспат этэ.

Биирдэ үгэспитинэн, разведкаҕа барбыппыт. Күөх тыаны төлө түһээппитин кытта, иннибитигэр хонуу нэлэс гыммыта. Уҥуоргу талахтар саҕаларынан хатыылаах боробулуоха тардыллыбыт. Ол өстөөх бөҕөргөтүнүүтүн күрүөтэ этэ. Ыарҕа талах соҕуруу өттүнэн тимир суол кэлэн ааһар. Ону өстөөх тутан олорор. Соҕуруу өттүнэн тимир суолтан сүүсчэкэ хаамыы тэйиччи бөлөх мастар көстөллөр. Тугу көрбүппүтүн дьоммутугар биллэрдибит. Сотору соҕус били арыы тыаттан өстөөх пулемета күпсүйдэ. Онтон немецтэр атаакалаан иһэллэрэ көһүннэ. Биһиги ыарҕа талахтарынан хаххаланан, арыы мас тумуһугар киирдибит. Онтон арыы маска диэри – киллэм хонуу. “Ураа!” хаһыытаан, автоматынан ытыалыы-ытыалыы, арыы маска сырсан тиийдибит. Өстөөх эмискэччитэ бэрдиттэн уолуйда, үрүө-тараа сырыста. Охтооччулар да элбэхтэрэ. Биһигиттэн сорохпут арыы тыаны эргийэ сүүрдүлэр. Мин командирбынаан бэтэрээ өттүнэн киирдибит. Биир немец маска өйөнөн турар, бааһырбыт быһыылаах да, ытыалаан тибиирдэн барда. Аҕыйахтык ойоот, Боробановым сууллан түстэ. Немеһи түҥнэри ытан баран эргиллэ биэрбитим, биир немец тобуктаабыт, миигин кыҥаан эрэр. Маска сөрөнө түһээт, автоматынан тибииртим. Сүүрэн тиийэн фашистар пулеметтарын эргитэ тутаат, бэйэлэрин ытыалаатым. Элбэх өстөөх умса-төннө бардылар. Өстөөх атааката төттөрү охсулунна, арыы тыа биһиги илиибитигэр киирдэ. Кэлин өйдөөн көрбүтүм, бэргэһэм кулгааҕын буулдьа тэһэ көтөн ааспыт эбит. Фриц  чуут “ыт” гына сыспыт. Өлбүт командирбыт Борованов сырдык тыынын элбэх өстөөҕү өһөрөн иэстэспиппит. Кини оннугар Тарасенко диэн сытыы-хотуу, эдэркээн украинец уол анаммыта.

Өстөөҕү үүрэн, чугутан күн аайы кимэн киирэн иһэбит. Ол баран иһэн өлүү-сүтүү тахсар, хаарыаннаах нуучча ньургун уолаттара умса тураллар. Ол оннугар саҥаттан саҥа эдэр дьон киирэн, разведкабыт хамаандата чөлүгэр түһэн иһэр.

Эмиэ биирдэ биһигиттэн томтор кэтэҕэр сытар дэриэбинэттэн күрүлүүр күнүс “тыл” ылан аҕаларга бирикээс туттубут. Окуопаҕа сытан, биноклунан көрөн чинчийэ сатаатыбыт. Томтор үрдүгэр өстөөх күүскэ сэбилэммитэ көстөр. Томтор кэтэҕин кыайан көрбөт буоллахпыт дии. Барар кэммит кэллэ. Биһиги дьоммут артиллерия уотунан өстөөх окуопаларын хара хоруонан көрдөрдүлэр. Ол кэмҥэ өстөөх өйдөнөр кэмин кэтэспэккэ, иннибит диэки сырыстыбыт. Томторго ыстанан тиийдибит да, өстөөх траншеятыгар ыстанныбыт. Мин командирбын кытта хаҥас эҥээринэн, атыттар уҥа эҥээринэн бардыбыт. Траншея үөһээ өттүгэр пулемет турар. Ол аттыгар уолуйан хаалбыт биир фриц кирийиэҕинэн кирийэн баран сытар. Командир Тарасенко илиитинэн ыҥырбытыгар, фриц утарыласпакка бэринэн кэллэ. Тутуллубут “тылы” командир биир уолу ыҥыран илдьэргэ соруйда. Командирым ааһа турда. Мин пулемекка хааллым. Өйдөөн көрбүтүм, траншея анараа өттүгэр землянка баар эбит. Онтон бытыктаах немец тахсан кэллэ. Мин командирым курдук илиибинэн ыҥырдым. Немеһим төттөрү ойон иһэн, мин диэки туһаайан ытаары гынан эрдэҕинэ, мин урутаан буору уоптардым. Командирым кэллэ. Өссө биир “тылы” туппуттар. Тарасенко биһикки өстөөх төбөтүн өндөтөр кыаҕа суох буоларыныы ынырыктаах уоту астыбыт.Уолаттарбыт окуопаларын диэки “тыллары” кытта чугаһаабыттарын кэннэ, ытыалаан куһуурда түһээт, аны биһиги сүүрдүбүт. Өстөөхтөр өйдөнөн кутаа уоту астылар. Хата, биһиги буулдьаҕа таптарбакка этэҥҥэ дьоммутугар кэллибит.

Арҕаа диэки чугаһаабыт кэннэ, арай, мин биирдэ харабылга турдум. Станковай пулеметтаахпын. Аҥаар өттүбэр ручной пулеметтаах биир уол турар. Икки ардыбыт сүүрбэччэ эрэ хаамыы быһыылааҕа да, хараҥата бэрт буолан, бэйэ-бэйэбитин кыайан көрсүбэппит. Иннибитигэр хатыылаах боробулуоха тардыллан турар. Түүн үөһүн саҕана арай туох эрэ сырдырҕаата. Чөрбөйө-чөрбөйө көрө сатыыбын да, туох да көстүбэт. Ол турдахпына ыт дуу, куоска дуу траншея үөһээ ойон таҕыста. Онтон сүтэн хаалла. Салгыы кэтэстим. Эмиэ тыаһаата, траншея үөһээ ойон таҕыста. Ити аата  немец разведчиктара биһигиттэн “тыл” ыла кэлэн иһэр буолуохтаахтар. Ити кинилэр миинэни билэр ыттара сылдьар эбит. Уолбар тиийэн куттал суоһаабытын биллэрэ оҕустум. Кини сырдатар ракеталарынан ытыалаабытыгар көрбүтүм: били  хатыылаах боробулуоха уҥуоругар маҥан халааттаах дьон бөҕө сыталлар эбит. Боробулуоханы бысталаан, хайаҕас оҥосто охсубуттар. Гранатаны ылан бырахпыппар өстөөхтөр туран куоттулар. Киһим ракетанан субуруччу ытыалаан сырдата сытта. Мин быыстала суох пулеметунан тибииртим. Фашистар үрүө-тараа сырыстылар. Көстүбэт буолбуттарын кэннэ командирбытыгар рациянан биллэрбиппитигэр: “Немец разведчиктара ардыгар уонтан тахсалыы буолааччылар. Бэйэҕит “тыл” буолуоххутун сөп. Онон эккирэппэккэ кыраҕытык манааҥ”, – диэн дьаһайда. Ол түүн ракетанан сырдатан хоммуппут. Уонна туох да биллибэтэҕэ. Сарсыарда көрбүппүт, 26 фашист өлбүт. Өссө биир бааһырбыт эбит. Ол тыыннаах фашист көрдөрбүтүнэн, разведка, кырдьык, алта уонча киһилээх “тыл” ыла кэлэн баран, тосторун ылан, өлүктэрин хаалларан, атахха биллэрбиттэр эбит.

Өстөөх хоттороро биллибитин да үрдүнэн Берлиҥҥэ тиийэ сэриилэспитэ. Разведка күүскэ үлэлиирэ.

Дьэ, ити курдук, буулдьа ардаҕын ортотунан Берлин чугаһыгар тиийэ, үс сыл кэриҥэ өлөр-тиллэр икки ардынан, бүтүн Европаны икки атаҕынан сатыы хааман, өстөөҕү бэйэтин арҕаҕар дьууктаспыт хорсун буойун улуу кыайыыны уһансыбыта. Николай Сидорович  хомойоро диэн бу үс сыл устата дойдутуттан биир да суругу туппатах. Арай 1944 сыллаахха тастыҥ аймаҕа кыыс Анна Ксенофонтова суругун тутан баран хайдахтаах курдук үөрбүтүн кэпсиир: “Ол суругу сэрии бүтүөр диэри  гимнастеркам сиэбигэр илдьирийэн хаалыар диэри илдьэ сылдьан, сотору-сотору ааҕар этим. Оччоҕо дойдум ахтылҕана миигин толору кууһара, дойдубар баран кэлбит курдук сананарым. Ол суругу сотору-сотору сыллаан ыларым. Оччоҕо түптэ минньигэс сыта биллэрэ, төрөөбүт төрүт дойдум, Балаҕаччым, алаһа дьиэм, көрүлээбит-көччүйбүт алааһым барыта харахпар көстөргө дылыта, өйбөр биллэргэ дылы буолан уоскуйарым. Сүрэҕим үөрүүнэн туолара. Ол курдук дойду барахсан ахтылҕана күүстээх да буолара. Атын уолаттарбар сурук кэллэҕинэ, мин ол балтым суругун хайаан да ааҕарым”.

Николай 1947 сыллаахха  күһүн, от-мас хагдарыйыыта, Бүлүүтүгэр эргиллэн кэлбитэ. Уордьан, мэтээл бөҕөнү кылыгыраччы анньыммыт эдэркээн 26 саастаах уолу дойдутун дьоно уруйдуу-айхаллыы көрсүбүтэ. Дойдутугар тиийэн, эдэркээн Машаны көрсөн, таптаһан, ыал буолан, оҕо бөҕөнү төрөтөн, дьэ, бу бүгүн да, уоллаах кыыс курдук эйэргэһэн иллээхтик, дьоллоохтук олордохторо!

Николай Сидорович биир бигэ өйдөбүллээх: “Биһиги күүспүт араас омуктар олус эйэлээхтик олорорбутугар эбит. Ити үлүгэр уоттаах сэриигэ уолуйбакка, чугас аймахтыы, бырааттыы дьон курдук бэйэ-бэйэбитин харыстаһарбыт, өйөһөрбүт, көмөлөсүһэрбит, кимиэхэ туох баарынан, тугу булбуппутун тэҥҥэ үллэстэрбит. Киһи нэһиилэ кэпсэтэр, хаһан да харахтаабатах омугу кытта тэҥҥэ куһуок саахаргын, быһыы килиэпкин, хочулуоккар кутуллубут хааһыгын, мииҥҥин үллэстэн аһыыр этибит. Бааһыран баран госпитальтан үтүөрэн тахсарбар, разведкам дьоно миигин хайаан да ирдэһэн булан, чааспар “сылгылаан” илдьэ барааччылар. Разведчиктар, биһиги, оннук күүскэ доҕордоһор, табаарыстаһар этибит”.

Түмүгэр кырдьаҕас: “Биһиги, кырдьаҕастар, дойду ыарахан кэмигэр ити истиҥ доҕордоһуубут кэнэҕэски кэнчээри ыччаттар доҕордоһууларыгар тулхадыйбат тулааһын буолуохтаах”, – диэн бүгүҥҥү кэмҥэ сыһыаннаах санаатын этэр.

Кырдьаҕас буойун доруобуйата төһө да мөлтөөтөр, Улуу Кыайыы 75 сыллаах үөрүүлээх юбилейыгар тиийбит киһи диэн ыра санаалаах. Кини быйыл ыам ыйын 8 күнүгэр, Улуу Кыайыы 74 сылын бэлиэтиир үөрүүлээх миитиҥҥэ, “Алгыс” СК Улуу сэрии кыттыылааҕа Николай Иванович Афанасьевтыын саалаҕа киирбиттэригэр, мустубут дьон сүһүөхтэригэр туран,  дохсун ытыс тыаһынан көрсүбүттэрэ! Ити бэтэрээҥҥэ дьон-сэргэ улахан махталын, ытыктабылын бэлиэтэ буолар!

Ити курдук Н.С. Николаев сылын аайы тэриллэр Улуу Кыайыы бырааһынньыктарыгар хайаан да кэлэрэ, кыттара, эдэр ыччаттарга анаан кэс тылын этэрэ уонна бэйэтин баҕатынан оскуола оҕолоругар анаан мини-футбол күрэҕин тэрийэрэ, бириистэрин бэйэтэ туруорара. Үксүгэр күрэхтэһии саҕаланыытыгар бастакы мээчиги хонуга бэйэтэ тэбэн киллэрэрэ. Кэлиҥҥи сылларга бу күрэҕи оҕолоро, кыргыттара тэрийэн ыытар үтүө үгэс олохтонно. Ол өссө да салҕана туруоҕар саарбахтаабаппын.

Н.С. Николаев дойду сонунун араадьыйаттан истэн, тэлэбиисэртэн көрөн, билигин да элбэҕи билэ-көрө олорор. Кини бастыҥ баҕа санаата  Аан дойду 3-с сэриитэ төлө тардыллыбатар ханнык диэн.

Бэтэрээн биир хом санаалаах: ол Улуу Кыайыы бырааһынньыгар өрөспүүбүлүкэ да, Россия да улахан салайааччылара Сэбиэскэй норуоту кыайыыга сирдээбит хомуньуус баартыйа уонна И.В. Сталин тустарынан тугу да эппэттэрэ. Дьиҥэр Улуу Сталин модун дьулуурунан, муударай салалтатынан сэбиэскэй норуот бүттүүнэ,  бука  бары биир киһи курдук Ийэ дойду көмүскэлигэр туруммута, онон сомоҕолоһуу уонна норуоттар доҕордоһуулара баар буолан, Улуу сэриигэ кыайыылаах тахсыбыппыт диэн бигэ саныыр.

Н.С. Николаевка 100 сааһын томтойо туолар күнүнэн улууһун, нэһилиэгин дьонун-сэргэтин аатыттан уруй-айхал буолуохтун уонна Кыайыы 75 сылыгар өлүөр-сөлүөр тиийэн, үөрэ-көтө көрсөрүгэр баҕарыаҕыҥ.

Доруобай буол, дьоллоох буол, биһиги Ытык бэтэрээммит!

Г.А. СОЛТУЕВ,

улуус бэтэрээннэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *