ТАТЬЯНА ПОСКАЧИНА: УЧУУТАЛ КҮННҮГЭ (Сэһэн/4)

Атырдьах ыйын 31 күнэ.

Күн-дьыл ыраатта. Номнуо үөрэх дьыла тирээн кэллэ. Самаан сайын барахсан начаас ыккардыгар ааһан хаалла. Бырастыы гын, күндү күннүгүм, өр суруйбатахпын. Мин хайдах-туох сылдьарбын кэпсээбэтэхпин баалаама. Билигин сиһилии кэпсиэм.

Туох буолла этэй сайын саҥата…

Коляттан истибиппин Ильяҕа сиһилии кэпсии барбатаҕым. Төһө да өйбүнэн ылыннарбын сүрэҕим сөбүлүүр киһитин буруйдуон, бу истибитигэр итэҕэйиэн баҕарбатаҕа. Ол курдук кимиэхэ да, тугу да эппэккэ дьиэбэр кэлэн суорҕаммар сууланан сыппытым. Арыйаан суруйа сатаабыта – туох диэн эппиэттиэхпин булбаккабын хоруйдаабатаҕым. Арыйаан эрийэ сатаабыта – ылбатаҕым. Ыам ыйын 18 күнүгэр Аня балыыһаҕа сырыттаҕына, ааным сүр күүскэ тэлэллэ түспүтэ, эр киһи атаҕын тыаһа ала-чуо мин хоспор сулбу хааман кэлбитэ. Ол Арыйаан этэ. Тугу да саҥарбакка уун-утары көрөн турбута. Мин, туох да диэхпин булбаккабын, улаҕа хайыһан сыппытым.

– Тугуй, туох буоллуҥ? – кэмниэ-кэнэҕэс Арыйаан ыгылыйбыт куолаһа охсуллан ааспыта.

Мин хардарбатаҕым.

– Саатар, эппиэттээриий! Эн кэннигиттэн сылдьаммын буруйгун хостуу сатыыбын диэриий!

Ити тыллартан ороммор олоро түспүтүм. Арыйаан кып-кыһыл буолбут харахтарынан хааннааҕынан өһүөннээхтик өтөрү-батары көрбүтэ. Абатыттан сымыһаҕын быһа ыстыыра. Сирэйэ, бэл, кырыыламмыкка, уһуктаммыкка дылы буолбут этэ.

– Нинаа, мин эйиэхэ эрэнэр этим. Эн буоллаҕына мин кэннибиттэн сылдьаҥҥын Ээдьиккэ кытта тиийбиккин. Мин хаһан, ханна, тугу гыммыппын – ону тиҥсирийэ сылдьыбыккын. Мин барытын билэн кэлэн турабын.

– Арыйаан, эн кырдьык сылдьыбыккын буолбат дуо, онно?! Тоҕо сымыйанан буруйа суох аатыраҕын?! Мин эмиэ билэн олоробун – эн, чахчы, эн онно сылдьыбыккын! Сааппакка киһини утары көрөҕүн! – мин хараҕым уута сарт түһэн бөтүөхтүү-бөтүөхтүү ытаан бардым.

Арыйаан чочумча уун-утары көрөн турда, онтон икки илиитинэн төбөтүн хам туттан баран муостаҕа олорунан кэбистэ.

– Нина, бырастыы гын, арахсыах. Мин кырдьык онно сылдьыбытым. Мин учууталы түҥнэри аспытым. Мин этим ол! Мин туох да суобас диэн сыстыбатах киһитэбин. Мин бандьыыппын, күлүгээммин… Ол барыта мин… Тэй миигиттэн, арах миигиттэн, кыыһырдыаҥ да сир үрдүттэн имири сотон кэбиһиэҕим… – Арыйаан наһаа н­ҕыллык саҥарбыт ынырыктаах тыллара сытыы быһах курдук сүрэхпин хабыллар хаба ортотунан хайа сотон кэбиспиттэрэ. – Эдэр учуутал кыыһы сымыйанан өйүн баайан, сүрэҕин сүүйэн сылдьыбыппын кэмсиниэм суоҕа. Сылгын түмүктээ уонна бу дойдуттан букатын бар. Аны биирдэ да икки харахпар көстүмэ…

Ити курдук ыарыылаах тыллары хам баттаан этээт, ыараханнык үктэнэн, дьиэ аанын оргууй сабан тахсан барбыта… Мин уйа-хайа суох ытааммын ол күн ороммуттан өндөйбөтөҕүм…

Оскуолаҕа хаҕым эрэ баран кэлэрэ. Атын кылаастарга сыллааҕы хонтуруолунай үлэлэри толорторбута буолбутум. Бэйэм кылааспар бүтүннүү аптамаатынан диэн ааттаан, сымыйанан сыана бөҕөтүн кутан баран, тахсан барбытым. Арыйаан суоҕа. Киниэхэ биэс сыана туруорбутум.

Ыам ыйын 22 күнүгэр тиһэх чуораан чугдаарбыта. Мин онно барбатаҕым, ыалдьабын диэн батынан кэбиспитим. Дойдулуур такси көрдөөбүтүм да, сарсыҥҥы эрэ күнүгэр баара. Сарсыҥҥы күнүгэр оскуолаҕа тиийбитим. Учительскайга Анастасия Федоровна бэйэтэ эрэ олороро.

– Нина Ивановна, – мин ыраас А4 кумааҕы ылан сайабылыанньабын суруйа олордохпуна Анастасия Федоровна аттыбар кэлэн сэргэстэһэ олорбута. – Нина Ивановна, сыл саҥата… үөрэх дьылын маҥнайгы күнүгэр мин улахан алҕаһы оҥорбутум… Любаны чахчы уруучуканан оройго охсубутум. Бу тухары хаста да бырастыы гын диэхпин тылым тахсыбакка сырыттым. Суобаһым оонньуур…

Анастасия Федоровна буруйдаммыт оҕолуу умса туттан кэбиспитэ.

– Анастасия Федоровна, эн итини барытын Любаҕа тиийэн эт. Бүтүн кылааска этэриҥ буоллар өссө үчүгэй буолуо этэ…

Хайдах инньэ гыныамый диэбиттии, Анастасия Федоровна мух-мах тутунна, онтон сатамньыта суохтук мичээрдээтэ уонна учительскайтан тахсан барда.

Михаил Семеновичка киирбитим, киниэхэ Юрий Поликарпович кэлэн олорор эбит.

– Оо, Нина Ивановна, киир. Хайа, доруобуйаҥ хайдаҕый? Ыалдьыбыт диэбиттэрэ дии? – Михаил Семенович көх-нэм буола түстэ.

– Дорообо, тоом, – Юрий Поликарпович мин сирэйбэр туох эрэ суруллубутун ааҕа сатыырдыы супту одуулаата.

– Үтүө күнүнэн, этэҥҥэ, кэминэн барыта. Мин сайабылыанньабын аҕаллым.

– Туох даа? Нина Ивановна, уон бииристэрбит БКЭ-лэригэр экзамеҥҥа киирэн олорсоор эрэ, ити буоллаҕына билигин чыыһылатын этиэм… – Михаил Семенович мин эппиппин истибэтэх курдук тутта-тутта кумааҕыларын хаһыспытынан барда.

– Михаил Семенович, бырастыы гын, мин манна хаалар кыаҕым суох…

Дириэктэр кумааҕытын хасыһарын тохтотон чочумча миигин көрөн турда, онтон аргыый аҕай кириэһилэтигэр олорунан кэбистэ.

– Ол аата, толкуйданан бараҥҥын итинник түмүккэ кэллиҥ диэ? – Михаил Семенович ыйытара да, чопчулуура да биллибэккэ бэйэтэ-бэйэтигэр эппиттии туттан олордо. – Чэ, аҕал ити… кумааҕыгын.

Мин биир-биэс тыла суох сулбу хааман тиийэн дириэктэргэ сайабылыанньабын ууннум.

– Эт эрэ, тукаам, туох буоллуҥ? Туох киһи киһиэхэ сатаан быһаарбат хара аньыытын оҥордуҥ? – барытын саҥата суох кэтии олорбут Юрий Поликарпович сымнаҕас куолаһа сатыылаабыт чуумпуну аймаата. – Кимтэн, туохтан куота сатыыгыный?

Мин айахха бэрдэрбиттии дириэктэргэ уунан испит сайабылыанньалаах илиибин ыһыктан кэбистим. Кырдьаҕас киһи супту одуулаабыт харахтарын утары көрүмээри сирэйбин кистиирдии умса тутуннум. Үтүө киһи хараҕа үс диэн маны этэн эрдэхтэрэ…

– Нина Ивановна, эн манна, биһиэхэ, туохпутун сирэҕиний? Дьиэҕин дуо? Кылааскын дуу? Тугу? Бу оскуола таһыгар ити кыра чааһынай дьиэ баар, ити хаһаайыттара куоракка көһөн эрэллэр. Дьиэбитин арендалыа этибит диэбиттэрэ. Эһиил итиннэ киириэҥ. Мин кэпсэтиэм. Оттон кылааскын…

– Михаил Семенович, мин дьиэбин да, кылааһым оҕолорун да сирбэппин. Мин тугу да сирбэппин. Мин… мин буруйдаахпын… Юрий Поликарпович, мин чахчы киһи киһиэхэ кэпсээбэт, ат таппат аньыытын оҥорбутум. Онтубуттан куотабын… Баһаалыста, мин барыам…

Өтөрүнэн куурбатах хараҕым уутун хаһыйан кэбистим, дириэктэр иннигэр сайабылыанньабын ылан уурдум уонна тахсар ааны был­дьастым.

– Нина Ивановна!.. – кэннибэр Михаил Семенович ыксаабыт ыгылыйбыт куолаһа охсуллан ааста да, мин тахсан бардым. Кылааспар оҕолорум кэтэһэн олороллорун билэбин. Бэйэм ыҥырбытым. Тиһэх кылаас чааһын ыытаары. Аны хайа сирэйбинэн киирэбин…

Таһырдьа тахсан ыраас салгыны өрө эҕирийэн уоскуйа түстүм. Онтон көрүдүөр устун оҕолорбор баран истэхпинэ бэрт симиктик кылааһым аана аһылынна уонна Анастасия Федоровна тахсан кэллэ. Миигин көрөн баран мичээрдээн кэбистэ уонна туох да саҥата-иҥэтэ суох учительскай диэки бара турда.

Кылааспар киирбитим оҕолорум суугунаһа ахан олороллор. Миигин көрөөт да, аймана түстүлэр.

– Нина Ивановнаа, Анастасия Федоровна бырастыы гыныҥ диэтэ. Били былырыын Любаны уруучуканан охсубутун иһин, – Наташа наһаа үөрбүт куолаһынан саҥа аллайа көрүстэ.

Мин саҥата суох мичээрдээн эрэ кэбистим уонна остуолбар тиийэн олордум. Остуолбар улахан пюре иһитигэр ньургуһун сибэкки дьөрбөлөрө угуллубуттар. Маҥнайгы сибэкки сыта муннубар саба биэрдэ. Ии, оҕолорум барахсаттар…

Оҕолорум үөрбүт-көппүт сирэйдэрэ улам уостан, кэри-куру буолан хааллылар. Сүүрбэ алта харах миигин супту одуулаан олордо. Арыйаан эрэ суох…

– Оҕолоор, – күөмэйим кэһиэҕирэн хаалбытын көннөрө охсон кэбистим. – Өйдүүгүт, мин аан маҥнай эһиги кылааскытыгар киирбит күммүн? Вячеслав Николаевиһы кытары киирбитим. Эһиги сонурҕаабыттыы, сорохтор бу эмиэ киммит тиийэн кэллэ диэбиттии, сүөргүлээбиттии көрбүккүт. Настялаах Наташа, миигин көрөөт, тугу эрэ сибигинэһээт, күлэн тоҕо барбыккытыгар ордук долгуйбутум. Бэл, таҥаһым хайдах эрэ дуу диэн көннөрүнэн ылбытым.

– Нина Ивановна, биһиги… бырастыы гын, Нина Ивановнаа, – Наташам наһаа ыксаабыт сирэйдэнэн ылла. Мин киниэхэ мичээрдээн эрэ кэбистим.

– Онтон бэйэм олохпуттан кылгастык кэпсээбитим, учуутал буолуох ырам туолбутуттан үөрэн олорорбун эппитим. Эһиэхэ доҕор, ­эдьиий кэриэ­тэ буолуохпун баҕарарбын эппитим… Эһиги маҥнай эмиэ күлсэн, ботугураһан эрэр эти­гит да, кэп­сээн бүтэрим саҕана чуумпуран хаалбыккыт. Бары тугу эрэ толкуйдаабыттыы, миигин өйдөөбүттүү-өйөөбүттүү көрөн олороргут. Ол түгэҥҥэ биһиги ардыбытыгар көстүбэт ситим үөскээбитэ. Мин эһигини ол күнтэн ыла ис сүрэхпиттэн таптаабытым. Мин саҕа баай, мин саҕа дьоллоох киһи бу орто дойдуга суоҕа. Буолумуна, бүтүн уон түөрт оҕолоох баай да баай ийэ буола түспүтүм.

– Оттон билигин да оннук эбээт. Биһиги эмиэ эн курдук ийэлэммит дьоллоохпут, өрүү да оннук буолуо дии. Биһигини уон биирис кылааһы бүтэриэхпитигэр диэри илдьэ сылдьыаҥ. Онтон үөрэххэ да киирдэхпитинэ, үлэһит да буоллахпытына, атын сиргэ көһөн да бардахпытына биһиги эйигин ийэбит курдук истиҥник саныахпыт, өрүү сибээскэ сылдьыахпыт, наар кэлэн барар буолуохпут. Оннук дии, оҕолоор?

– Оннук-оннук!

– Вова сөпкө этэр!

Вова барахсан тугу эрэ сэрэйдэ дуу, өрүсүһэ-өрүсүһэ соруйан ып-ыраас инники дьылҕабытын ойуулаан, кутан кэбистэ. Мин куолайбар кэм да кытаанах комуок кэлэн турунан кэбиспитин ыйыста сатыы олордум.

– Оҕолоор, мин бардым эбээт…

Кылаас иһэ уу чуумпу буолла.

– Бырастыы гыныҥ, доҕоттоор. Ол эрээри бу биһиги тиһэх кылааспыт чааһа. Мин… атын сиргэ бардым. Уонна кэлбэппин…

– Хайдах? – Саша арбы-сарбы буолбут куолаһа иһиллэн ааста.

– Эһиги наһаа маладьыас оҕолоргут. Ити Вова эппитин курдук хайаан да бары үөрэххитин этэҥҥэ бүтэриэххит, бары сүүс бырыһыан үөрэххэ киириэххит, сөбүлүүр идэҕитигэр үлэлээн, этэҥҥэ ыал-күүс буолуоххут.

Оҕолорум мин диэки көрбөттөр, бары атын сири көрбүтэ буола олордулар. Дьэ бу түгэҥҥэ эбии туох диэх баҕайыбыный?

– Оҕолоор, бырастыы гыныҥ, – итинтэн ордук тугу да ыган-түүрэн таһаарарым суох буолан олоппоспуттан оргууй туран кэллим.

– Нина Ивановна, хаал, – Сайыына намыын куолаһа уу чуумпуга иһилиннэ.

Төбөм иһэ хааһы курдук үлтү ытыллан хаалла, кулгааҕым чуҥкунаата. Оннубуттан туран суумкабын ыллым уонна кылаас иһиттэн оргууй тахсан бардым.

Оскуола тиэргэниттэн тахсан истэхпинэ төлөпүөнүм тыаһаабытыгар көрбүтүм таксим эрийэр.

– Алуо, дорообо, эн J-ҕа барсыахтаах этиҥ дуо-а? – эр киһи сөҥ куолаһа иһилиннэ.

– Мин…

– Ээ. Киэһэ биэс чааска тиийиэм, бэлэм буолаар. Сөп, чэ… – төлөпүөнүн ууран кэбистэ.

Тугу-тугу дьаабыланан эрдэҕим буолла? Атаах, хаппырыыс оҕолуу дуу, улуу, муҥур хотуннуу дуу барыларын ааттаһыннаран түһэммин. Бэйэм барыахпын баҕарбаппын эбээт… Ол эрээри сиэр диэн баар. Суобас диэн баар. Бу курдук сыыһа быһыылана сылдьан учууталлыырым табыллыбат. Куһаҕаны гына сылдьан үчүгэйгэ үөрэтэр сатаммат. Тиһэх быһаарыныыны ыллым. Аны кэлбэппин. Аны учууталлаабаппын…

Арыйаан миэхэ кэлэн барыаҕыттан биирдэ да суруйбата. Хаста да суруйаары гынан баран илиим барбата…

Дьиэбэр кэлэн эрдэттэн бэлэмнээбит малбын-салбын эбии дьаһанан биэрбитэ буоллум. Ол сырыттахпына, Люся киирэн кэллэ.

– Оо, хайа бүгүн бардыҥ дуо? Оттон тоҕо эппэтэххиний, мин хойутуу барара буолуо дии санаабытым эбээт! Киирбэтэҕим буоллар эппэккэ, быраһаайдаспакка да баран хаалаары гыммытыҥ дуо?! – мин хомуммут элбэҕэ суох малбын көрөн наһаа соһуйда, биирдэ элбэх элбэҕи кутан-симэн кэбистэ.

– Киэһэ биэскэ таксилаахпын. Этиэм этэ, Люся, ама, хайаан эппэккэ барыамый, – сымыйанан аҕала сатыы-сатыы мичээрдээбитэ буолабын.

– Кистэлэҥиҥ уйаҕар баппат буолбутуттан куотан эрэҕин дии, быһыыта, – кыыһым сылайбыттыы бэрт ыараханнык олорунан кэбистэ. – Мин эйигин чугас дьүөгэм курдук ылынабын. Эйиэхэ тугу саныырбын, тугу толкуйдуурбун, туох кистэлэҥнээхпин биирдэ барытын тоҕо тэбээн кэпсиэхпин сөп. Билэбин, эн ону хайаан да болҕойон истиэҕиҥ, хайаан да миэхэ сүбэ-ама биэриэҕиҥ. Миигин өйдүөҕүҥ уонна өйүөҕүҥ. Ол эрээри бэйэҥ тула үүннэрэн таһаарбыт үрдүк олбуоруҥ иһигэр киллэрбэккин. Хаһан да аһаҕастык тугу да кэпсээбэккин. Ол үүтэ-хайаҕаһа суох ытырыык отунан хаймыыламмыт хатыылаах олбуоруҥ эйигин харыстыа дии саныыгын дуо?

Таҥастаах суумкам үрдүгэр сэниэтэ суохтук олорунан кэбистим. Кырдьык даҕаны, бу миигин тулалыыр хатыылаах олбуорум миигин харыстыа дуо???

– Люся-а, бырастыы гын миигин. Мин чахчы сыыһалаахпын. Ол сыыһабыттан суобаһым оонньуур. Сыыһа диэн билэбин буолан баран, ону хайдах да гынар кыаҕым суох. Мин… мин таптаатым… таптыыбын… таптыа суохтаах киһибин таптыыбын…

Люся бэрт да, бэтэрээ да диэбэтэ. Соһуйбут да көрүҥнэммэтэ. Олорбутун курдук олордо. Кэмниэ кэнэҕэс олоппоһуттан туран миэхэ кэллэ уонна санныбыттан сып-сылаастык кууһан ылла.

– Уоһукап Арыйааны дии?

Хантан, хайдах билбитин сураһар, соһуйар-өмүрэр күүс суоҕа. Дьүөгэм сылаас ытыстарын бобута тутан, сирэйбин кистээн уйа-хайа суох ытаабытым.

 

* * *

Дойдубар J-ҕа киэһэ хойут кэлбитим. Дьиэм барахсан самналлан, хайдах эрэ кыччаан хаалбыттыы, иччитэхсийбиттии көрсүбүтэ. Төһө да оҕо сааһым ааспыт төрөөбүт дьиэбэр кэлбитим иһин хайдах эрэ киириэхпин толлубутум, кураанахтан куттаммытым. Дьиэм кирилиэһигэр туран тэпсэҥэлии түһэн баран, эһэм аахха барарга соруммутум. Сарсыныгар, сып-сап чэйдии охсоот, кылааһынньыссабын Пашаны ыҥыран, маҕаһыынынан аараан дьиэбэр тиийбиппит. Пашабынаан ахтыспыт дьон буолан арааһы бары кэпсэтэ-кэпсэтэ дьиэни сууйан-сотон, салгылатан киэһэриитэ үлэбитин түмүктээбиппит. Бодобуос Арамаан диэн өйдүүр буолуохпутуттан бодобуостуур киһиэхэ этэн буочукаҕа уу куттарбыппыт уонна алаадьы астаан, сыт таһааран, чэй сылыттан чэйдээбиппит. – Дьиэм барахсан туох да буолбатаҕыныы, ааспыт элбэх күнү-дьылы мэлдьэспиттии эмиэ сып-сылааһынан илгийэ, сырдыгынан сыдьаайа түспүтэ.

– Ниноош, – оҕо эрдэхпиттэн манна миигин итинник ааттыылларын эмиэ да ахтыбыттыы, эмиэ да атыҥыраабыттыы дьиктитик истэбин. – Мин манна куһаҕан дьахтар аатырбыппын иһиттэҕиҥ буолуо?

Пашыккам, итии чэйин сыпсырыйа олорон, бу курдук ыйытыылаах буолан соһутта.

– Аньыы даҕаны, ол тоҕо куһаҕан аатырдыҥ?

– Ама, истибэтэҕиҥ дуо? – кыыһым итэҕэйбэтэхтии одуулаһар. Мин баспын быһа илгистэбин. – «На чужом горе счастье не построишь» дииллэрин истибэккэбин, сэрэппиттэрин үрдүнэн таптал кутаатыгар умсубучча ыалы араарбытым…

Истибиппин итэҕэйбэккэ, соһуйаммын саҥата суох истэн олорбутум.

– Кимнээҕи араардыҥ диэ… – кыыһым өрө тыынар уонна салгыы кэпсиир. – Манна кулууппутугар худругунан үлэлии кэлбит кыыс кэргэнин. Бүтүн сылы быһа көссүү буола сылдьыбытым. Киһим ити арахсыах, бу арахсыах, кэргэнигэр бүгүн этиэх, сарсын этиэх буола сылдьыбыта. Онтон оонньообуппут оҕус буолбута. Кэргэнэ хантан эрэ билбитэ. Аҕыс айдааны тардыбыта. Нэһилиэк биирдэ дьигиһийэ түспүтэ. Сорох кэннибиттэн үөҕэрэ, сорох сирэйбэр этэрэ. Дьахталлар кынчарыйан ааһаллара. Биир да сүгүн кэпсэтэр киһи суоҕа. Дьонум саакка киллэрдиҥ диэн сырытыннарбат буолбуттара. Мин таптаабыт омуммар кини миигин көмүскэһиэ, ханна эрэ ыраах илдьэ барыа дии санаабытым. Хантан?.. Сол күн суола сойбута. Төлөпүөнүн араарбыта, миигин бэрт чэпчэкитик марайдаммыт тэтэрээт лииһин курдук кум-хам тутан баран быраҕан кэбиспитэ… Ол онтон сыл ааста. Төһө да дьаабы дьахтар аатырбытым иһин дьон-сэргэ урукку курдук үөҕэрэ тохтообут. Ниноош, эн билбэккин мин манна хайдах олорбуппун. Буорахтаах буочука үрдүгэр олорор курдук олоро сатаан бараммын Дьокуускайга күрүү сылдьыбытым. Онно харчы уу курдук уста турар сиригэр кимтэн да көмөтө суох буолан, табыллыбаккабын төннөн кэлбитим. Саамай куһаҕана диэн ийэлээх эдьиийим биир дэриэбинэ иһигэр олорон эрэ билигин да миигинниин кэпсэппэттэр. Маннык буолуоҕун эрдэттэн билбитим буоллар… Ниноош, наһаа кэмсинэбин… Көссүү буолар диэн баар эбит туохтааҕар да куһаҕан. Бу кэриэтин оскуола оҕотун таптаабытым буоллар быдан дьоллоох киһи буолуом этэ…

Паша эмискэ субуруйан түспүт хараҕын уутун ытыһын көхсүнэн соттон кэбистэ. Бу кэриэтин оскуола оҕотун таптаабытым буоллар быдан дьоллоох киһи буолуом этэ диир… Оттон мин?.. Мин дьүөгэбин наһаа аһына санаатым. Хайдах, туох диэн уоскутуохпун билбэккэ кыыспын санныттан кууһан ыллым.

– Пашкоо, тапталлара диэни икки атахтаах дэбигис өйдөөбөт, алмаас курдук араас кырыылаах, үгүс өрүттээх иэйиилэрэ ээ, быһыыта. Ким эрэ таптыыр уонна таптатар киһилээх. Ким эрэ таптаабаты аҥардастыы таптаан муҥнанар. Ким эрэ албыҥҥа киирэн биэрээхтиир, сымыйа абылаҥҥа куустарар. Оттон сорох бобуулааҕы, көҥүллэммэти таптаан сору-муҥу көрөөхтүүр. Ол эрээри, таптыырга буруй суох дииллэр дии. Сүрэх сөбүлээбитин хайдах гыныаҥ баарай? Арай сүрэх өрүкүнэйбитин умса баттаан баран, өйү-санааны уһугуннаран истибит киһи хайыа эбитэ буолла?..

– Таптаабыт сүрэҕи хайдахтаах да өй-санаа иннин ылбат ээ, быһыыта…

– Оннук ээ… Оннук эбит.

Бу олороммун, дьэ, өйдөөбүтүм. Төһө да кини буруйдааҕын, төһө да сааппакка албыннаабытын билбитим иһин, төһө да миэхэ эппит бүтэһик ынырыктаах тылларын истибитим иһин, төһө да түөрт сыл миигиттэн балыһын иһин, төһө да кини үөрэнээччитин, оттон мин учууталым иһин… таптыыр эбиппин. Таптыыбын ис сүрэхпиттэн. Оттон өйүм-санаам… өйүм-санаам бас бэринэр, сыыһа дии санаабытын да иһин сүрэххэ утарыласпат… Ол эрээри хайа да түгэҥҥэ мин киниэхэ тиийэммин бииргэ буолуох диир кыаҕым суох. Кини мии­гин аны билиэн да баҕарбат. Кини бэйэтэ эппитэ эбээт, миигин оонньуу оҥостубутун туһунан. Ол аата таптал бу эдэр сааска кэлэн ааһар кылгас олохтоох ньургуһун эбит. Оччоҕо мин да хаһан эрэ кинини умнуом, сүрэхпиттэн ылан быраҕыам турдаҕа, мин да тапталым ньургуһун курдук хагдарыйыа буоллаҕа дии санаабытым.

Арыйаан бэлэхтээбит хара тирии блокнотун күн ахсын ааҕарбын, кини хаартыскатын хас түүн ахсын хараҕым уутунан сууннарарбын, уоспун даҕайан сыллаан ыларбын, тарбаҕым төбөтүнэн имэрийэн ыларбын хаһан эрэ тохтотуом турдаҕа…

* * *

Сайын барахсан сатыылаан турдаҕына биир өҥүрүк куйаас күн пластмасс биэдэрэбин туппутунан чугас баар тыаҕа дьэдьэн көрө диэн оҥостон бардым. Ол тыаҕа учууталым Галина Петровна биһикки элбэхтэ сир астаан турардаахпыт. Ыллыгым айан суолун сэргэ тыргыллар буолан, массыына суолунан оргууй быылы-буору өрүкүппэккэ хаамабын. Ол иһэн утары УАЗ микроавтобус иһэрин ыраахтан бэлиэтии көрөммүн аллара тыргыллар ыллыкпар түстүм. Массыына өр гыммата, субу ­быылы бурҕатан ааһа көттө, кыратык ааһа түһээт сыыйа бытаарда, тохтоото. Мин тугу манаан туруомуй, инним хоту бара турдум. Дьэдьэнньит­тэр сылдьаллара буолуо. Быйыл хаһааҥҥытааҕар да дьэдьэн хото үүммүт. Арааһата, куораттар көһөн таҕ…

– Нинаа… – саныы испит санаам ситимин бу саҥа дорҕооно быһан кэбистэ. Бу наһаа чугас, наһаа күндү, наһаа истиҥ, наһаа ахтыбыт, суохтаабыт саҥабын истэммин силис таппыт мас курдук дөйүөрэн турдум. Ама, алҕас иһиттэҕим дуу? Арай кэннибин хайыспытым суох буоллун? Ама ахтыбыт санаабар, суохтаабыт омуммар кулгааҕым балыйдаҕа дуу… бэйэм бэйэбэр араас элбэх санааҕа куустаран турдахпына, күүстээх илиилэр сэрэнэн ол эрэн күүскэ, хаһан да ыытыа суохтуу хам куустулар. Кини… Ары­йаан… мин кып-кыра сүрэҕим үөрүөн дуу, өмүрүөн дуу билиминэ өрө мөхсөөхтөөтө. Хараҕым уута тохтоло суох иэдэһим устун субуруйда. Ып-ыраас сайыҥҥы көй салгыны омуннаахтык эҕирийэ сатаатым. Арыйааным кэлбит… Кини… Арыйаан бэйэтигэр эргилиннэри тардан ылла, ыга кууста уонна түбэһиэх сыллаата, уураата. Аҕыннахпыан доҕорбун. Кини туох эрэ ураты минньигэс сытын, кини кэтит түөһүн, кини күүстээх, сылаас ытыстарын…

Доҕорум биһикки бу курдук үгүс кэпсэтиитэ, быһаарсыыта суох эйэлэспиппит. Кэлин мин киниэхэ эппэккэбин эрэ тугу гыммыппын барытын ыраас мууска ууран биэрбитим, оттон Арыйаан былырыын буолбут быһылааны баары-баарынан кэпсээн биэрбитэ.

– Мин тыыннаахтар тулаайахтара буолбуппуттан абарарым күнтэн күн күүһүрэн иһэрэ. Бэйэм бэйэбин аһынан, ийэ тапталыгар суулана сылдьар атын оҕолорго ымсыыран түүнүн ытаан хонорум. Оттон дьон-сэргэ миигин аһынарыттан бэйэбин сэнэнэ саныырым. Ол иһин ким эрэ миэхэ көмөлөһүөн баҕардаҕына, эбэтэр миигин аһына санаатаҕына, таҥнарытын, барыта тиэрэни гынарым, куруубайдык эппиэттиирим, үөҕэн да кэбиһэрим. Ол кэннэ ити быһыыбыттан кэмсинэммин хайдах да буолуохпун булбатым. Ол курдук мин олоҕум ымсыырыыттан, өсөһүүттэн уонна кэмсинииттэн турара. Ахсыс кылаастан улахан уолаттары кытары тэҥҥэ сылдьар буолбутум, арыгыны амсайбытым. Истэхпинэ барыта чэпчэки, көр-нар курдук буолан хаалара. Ол сылдьан күлүгээннээбиппин, охсуспуппун, атаҕастаабыппын, буруйу оҥорбуппун киһи ааҕан сиппэт. Оскуолаҕа таах барыахха эрэ диэн баҕардахпына барарым, суох да суох. Ким да сатаан туппат, буойбат киһитэ этим. Хаһан баҕарар, ханна баҕарар, төһө баҕарар баран хаалыахпын, көҥүл сылдьыахпын сөп курдуга. Ким да миигин кэлиэ диэн кэтэспэт, мин туспар долгуйбат киһитэ этим. Биир эмэ миэхэ кыһаллыах киһи баарын кэлэтэн, бэйэбиттэн тэйитэн кэбиспитим. Ол дьаабылана сылдьан былырыыҥҥы айдааннаах быһылааҥҥа түбэспитим. Итирик санаабар буолуо, Тамара Прокопьевна киирэн мөҕө-этэ турарын түүл-бит курдук өйдүүбүн. «Айаххын сап» диэн баран садьыйан кэбиспитим быһыылааҕа. Салгыы туох буолтун аанньа өйдөөбөппүн. Арай Тимон хонноҕум анныттан тутан ылан таһырдьа анньан кэбиспитэ. Соннук күрээбиппит быһыылааҕа. Абата баар, соннук итирик туруктаах интэринээккэ киирэн утуйан хаалбытым. Биир да буруйданар, суобаһырҕыыр да санаа күлүм гынан ааспатаҕа. Ким эрэ илгиэлиириттэн уһуктан кэлбитим баспытаатал турара. Мөҕөн-этэн эрэрэ да, мин идэбинэн үөҕэн кэбиспитим. Онуоха кини тобус-толору уу буолбут харахтарынан миигин уун-утары көрбүтэ уонна соттор биэрбитэ. «Бар, cуун. Таҥаскын-сапкын уларытын уонна утуй», – диэн күүскэ эппитэ. Мин харыйаны таҥнары соспут курдук өһөс бэйэм улгумнук сөбүлэһэн эппитин барытын толорбутум. Суунан кэлтим кэннэ эмп биэрбитэ. Ол эми иһэн баран салгыы утуйан хаалбытым. Сарсыныгар улуус киинигэр олорор участковайбыт тахсыбыта. Тоҕо тута ол күн кэлбэтэҕэ эбитэ буолла? Сол күн кээлтэ буоллар, миигин сонно тута билиэ этилэр. Оскуолаҕа доппуруоска ыҥырыллан тахсаары турдахпына, баспытааталым киирэн: «Буруйум суох, бэҕэһээни быһа интэринээккэ сыппытым диэр. Мин эмиэ манна баара диэҕим», – диэбитэ. Миэхэ саатар эрэ этэ, буолуохтааҕын курдук истибитим, хата, үөрэ санаабытым.

Доппуруос кэнниттэн оскуола кэннигэр тахсан табахтыы турдахпына, Вова кэлэн ыйыталаспыта. Мин киниэхэ баары баарынан кэпсээн биэрбитим. «Акаарыгын даҕаны… кэлин кэмсиниэҥ суоҕа дуо?» – диэбитигэр: «Тугуй ол, этэн биэрээри гынныҥ дуо?» – диэн суоһурҕаммытым. «Куттаныма, этэн биэриэм суоҕа. Көннөрү дьон буруйдуурдааҕар бэйэни буруйданар быдан айака буолуо дии саныыбын», – диэбитэ. Ол кэнниттэн кылааһым оҕолоро бары билэ-билэ миигин көмүскээбиттэрэ. Сымыйанан бары миигин интэринээккэ баарбын көрбүт буолбуттара. Көрдөрөн туран балыйыыны утарбыт учууталлары, оннооҕор бэйэлэрин төрөппүттэрин утары барбыттара.

Ол ханнык эрэ Арыйааны көмүскээннэр… Дьэ, онно өйдөөбүтүм, хайдахтаах курдук акаарытык быһыыланарбын, хайдахтаах курдук олохпун сыыһа саҕалаан эрэрбин. Ким эрэ миэхэ иэстээҕин курдук, ким эрэ мин иннибэр буруйдааҕын курдук тутта сылдьарбын. Онтон саҕаламмыта бэйэни буруйданыы, кэмсинии уонна кыбыстыы. Интэринээтим үлэһиттэрэ, кылааһым оҕолоро туох да туһата, үтүөтэ суох киһиэхэ, миэхэ, көмөлөһөөрүлэр албын суолга үктэммиттэриттэн ханна эрэ түгэххэ саһа сыппыт суобаһым уһук­тубута, кэрбээн сиэн саҕалаабыта. Онно билиниэх буолбутум да, бэрт мөлтөх киһибин билбитим. Эйигин көрөөт туох эрэ ураты турукка киирэн хаалбытым. Күһүн похуокка эйигинниин аҕыйахта кэпсэтэн баран, курдаттыы эйиэхэ эрэ тартарар буолан хаалбытым. Онно өйдөөбүтүм, таптаабыппын. Түүн аайы мин эйиэхэ тэҥэ суохпуттан сордонорум. Эн миэхэ ып-ырааһынан сыдьаайа сылдьар аанньал курдук көстөрүҥ. Эн кырдьыгы өрө тутарыҥ миигин ордук күүскэ аллара баттыыра. Билигин буруйбун билиннэхпинэ, кини миигиттэн кэлэйиэ, миигин абааһы көрүө диэн куттанарым. Хаста да ити билиниэм, бу билиниэм диэн санана сылдьыбытым да, эйигин сүтэрэрбиттэн куттанарым баһыйбыта. Биирдэ өйдөөбүтүм табах тарпат, арыгы испэт, үөрэххэ тардыһар киһиэхэ кубулуйбут этим. Дьон-сэргэ миигин атын харахтарынан көрбүттэрэ, миигин хайгыыр, өрө тутар буолбуттара. Арыгы, күүлэй оннугар спорка умса түспүтүм. Онно бэйэбин булбутум. Чэ, саатар бу курдук буруйбун боруостуом диэн санаа күлүм гынан ааһара. Акаары да эбиппин… Нинаа, миигин баһаалыста бырастыы гын. Билигин мин ол акаары уол буолбатахпын. Мин буруйбун барыларыгар билиммитим. Тамара Прокопьевнаҕа киирэммин бырастыы гынарыгар көрдөспүтүм. Соһуйуом иһин биир да киһи, олор истэригэр, бэл, Тамара Прокопьевна миэхэ биир хатыылаах тылы эппэтэхтэрэ, биир буруйдуур, сүөргүлүүр тылы истибэтэҕим. Ол эрээри онтон тоҕо эрэ толору дуоһуйууну ылбатаҕым, санаам чэпчээбэтэҕэ. Туой эн биһикки көрсөр ойуурбутугар, суон тииппит анныгар күммүн барыырым. Эйигин букатын сүтэрбит курдук санаммытым. Биирдэ оннук олордохпуна, кэннибэр атах тыаһа иһиллибитэ. Тоҕо эрэ эйигин кэллэ диэн санааттан ойон турбутум, Октябрь Александрович кэргэнэ Люся сир астыыр иһиттээх ааһан эрэрэ. Миигин көрөн наһаа соһуйбута. Тута сэрэйдэ быһыылаах, эн манна бааргын эппитэ…

* * *

Быйыл мин манна, төрөөбүт нэһилиэкпэр, библиотекаҕа үлэлээн эрэбин. Төһө да тапталтан дьолломмутум иһин Арыйаан биһикки сыһыаммыт дьон хараҕар түктэри буолан көстүөҕэ. Ол иһин учуутал уонна үөрэнээччи диэн икки ардыгар баараҕай эркиннээх өйдөбүлтэн тахсаары учууталлыыртан батыммытым. Сорох өйдүө, сорох сүөргүлүө. Ол эрээри таптыырга буруй суох. Кини этэҥҥэ оскуолатын бүтэриэ. Оччоҕуна куоракка үөрэнэ киириэ. Киириэхпит… Университекка бииргэ үөрэммит кыыһым билигин куоракка баар дьоһун тэрилтэҕэ сыаналанар үлэһит. Миигин онно ыҥырар. Этэҥҥэ буоллахпытына, барыта санаа хоту табылыннаҕына, куоракка Арыйаан биһикки хайдах курдук үчүгэйдик олорорбутун, кини бэркэ үөрэнэ сылдьарын, мин туох үлэҕэ үлэлии-хамсыы сылдьарбын сиһилии суруйуоҕум. Оттон билигин биһиги тапталбыт туһугар туруулаһыахпыт. Тапталбытын, дьолбутун дьон хараҕыттан харыстыахпыт…

 

Сулустар да сууллаллар,

Киэҥ далайдар уолаллар,

Өлбөт тыыннаах, мин санаабар

Арай дьиҥнээх таптал баар…

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *