Хабырылла Хаабыһап албаһа

Хабырылла кырдьык, эппитин курдук, киэһэ сырдык-хараҥа ыпсыытын нэһиилэ баттаһа отун тиэйэн кэлбитэ. Суоппуйа таһырдьа ыт үрбүтүгэр өҥөс гынан көрөөт, оһоҕор хаппыт мас быраҕан биэрбитэ, күөһүн, чаанньыгын үөскэ аспыта, остуолун бэлэмнээн барбыта. Саһарчы буһарбыт лэппиэскэтин быспыта, лаахтаах тимир миинигэр икки тэриэлкэни остуол нөҥүө-маҥаа өттүгэр уурталаабыта уонна оһох таһыгар киһитин кэтии таарыйа таһырдьа Хабырылла атаҕын тыаһын иһиллии турбута уонна бэйэтэ да билбэтинэн, түргэн үлүгэрдик икки гына өрүммүт суһуоҕун иннигэр аҕалан түөһүгэр намылыппыта, чанчыктарын кылгас баттахтара сыыйыллан тахсыбытын хомуйа тутан икки кулгааҕын кэннигэр аспыта. Сууйуллан-сууйуллан өлбөөдүйэн хаалбыт сибэкки ойуулаах сиидэс ырбаахытын тэллэҕин тэбэммэхтээбитэ. Онтон улахан баҕайы эр киһи саары этэрбэһин кэтэн салталлан турарын көрөөт, санаата түһэн, икки атаҕын кистии сатыырдыы кумуччу туттубута.
Өр өтөр буолбатаҕа, таһырдьа Хабырылла атаҕын тыаһа хоочугураан кэлэн бүүппэҕин тэбэнэр тыаһа иһиллибитэ, ытын кытта кэпсэтэр саҥата көөҕүнээбитэ. Дьиэ аанын тэлэччи аһан таба тириитэ саҕынньахтаах Хабырылла тымныы күдэригин кытта дьиэ иһигэр сүөдэкис гынан киирэн кэлбитэ:
— Ычча, халлаан тымныыта сэтэрээбитэ тугун сүрэй, доҕор, дьагдьайа сыстым дии, — диэн баран оһох чанчыгар хамсаабакка сыстан турар Суоппуйа диэки кырыа буолбут кыламаннарын быыһынан бэрт сымнаҕастык көрөн ылбыта.
Итии миини сыпсырыйа-сыпсырыйа Хабырылла:
— Хайа, хайдах олордуҥ, чуҥкуйбатыҥ дуо, — диэн кыыстан ыйыппыта.
— Суох, солото суох сырыттым, күн бүппүтүн билбэккэ хааллым ээ, — диэн Суоппуйа симиктик хардарбыта, хап-хара харахтарынан Хабырылланы утары көрөөт эмиэ умса туттубута, тэриэлкэлээх миинин үрдүгэр түспүтэ.
— Аспын бэлэмнээн абыраатыҥ, уруккум буоллар дьэ уот оттунан, ас сылытынан эрэр буолуом этэ. Хаһан ас астаныамый, аһым тобоҕун сылытынан сиэм эбитэ буолуо. Сорох ардыгар сылайан-элэйэн кэллэххэ чаай да баҕалаах буолааччы, — диэн Хабырылла чахчы даҕаны астыммыт быһыынан Суоппуйаҕа махтанан кэпсээн көбдьүөрэ олорбута. Ону Суоппуйа сөбүлүү истибитэ, махтал тылын истибэтэх кыыска Хабырылла саҥата олус кэрэтик иһиллибитэ. Онтон Суоппуйа ойон туран чааскыларга итии чаайы кутан бурулаппыта, улахан чааскыны Хабарылла иннигэр уурбута, бэйэтэ лаппаҕар быһыылаах, күөх сэбирдэх ойуулаах чааскыны иннигэр тардыммыта.
Дьиэтэ хомуллан, мала-сала барыта орун оннуларын булан сааһыламмыттарын бэлиэтии көрөн Хабырылла:
— Дьиэ хомуйаргар этэрбэскин булбатыҥ дуо, — диэн ыйыппыта.
— Көстүбэтэ. Наһаа дьикти дии, олох сураҕа суох сүттэ.
— Дьэ, олус долгуйума. Тириини имитээччигин дуо?
— Сатыыбын.
— Миэхэ имиллэ илик кыыл таба тыстара бааллар. Хата ону имитэҥҥин бүүппэхтэ тиктэн кэтиэҥ этэ. Иистэнээччигин дуо?
— Иистэнэбин, ол гынан баран киэбэ суох сатаан быспаппын.
— Ээ, ол этэрбэс киэбэ диэн, ону баҕас булуллуо. Кэргэним наһаа иистэнньэҥ этэ. Кини малыгар баар буолуохтаах.
Бу күнтэн ыла Хабырылла олоҕо тосту уларыйбыта. Иһирдьэнэн-таһырдьанан собус-соҕотоҕун кучугунайара уурайбыта. Кыыс дьиэ ис үлэтин барытын бэйэтэ дьаһайар буолбута. Хабырылла били эппитин курдук, хороччу хаппыт кыыл таба тыстарын киллэрэн биэрбитин Суоппуйа олус үчүгэйдик субатын кыһыахтаан, аһыйбыт суоратынан илитэн баран имитэ охсубута уонна иҥииринэн сап хатынан, дьып-дьап быһыылаан, бэйэтигэр сөрү-сөп гына, өссө хара бэйбириэт сыыһынан билэлээн бүүппэх тиктэн кэтэн кэбиспитэ. Онон билигин хайа баҕарар таһырдьа тахсан үлэлиир, оннооҕор Хабырылла мас-от тиэйэригэр көрдөһөн туран барсан кэлитэлиир буолбута. Симик майгыта сыыйа-баайа ааһан, Хабырыллалыын тэҥнээҕин курдук хайа баҕарар кэпсэтэр, кини дьээбэлээҕи саҥардаҕына ис-иһиттэн күлэр-салар буолан испитэ. Били кыһыҥҥы аам-даам тымныы саҕана Хабырылла дьиэтигэр киирэн кэлбит килбик, саҥата-иҥэтэ суох кыыс сибиэнэ симэлийэн барбыта. Хабырылла үөрүөн төрүөтүгэр, Суоппуйа ис дьиҥэ, кини үөрүнньэҥ, кэпсэтинньэҥ бодото дьэ таһыгар тахсан, адьас атын киһи буолбута. Хабырылла даҕаны, бу кыайыгас-хотугас, кини санаатын иһинэн туттар-хаптар, саҥарар-иҥэрэр үлэһит кыыһы батыһыннара сылдьарын сөбүлүүрэ. Күн уһаан, халлаан тымныыта уҕараан сылдьарга, үлэлииргэ бэйэтэ да олус үчүгэй кэмнэр күөрэйбиттэрэ.
Суоппуйа били уруккута буолбатах, симиттибэккэ, толлубакка, Хабырылланы кытта бодоруһан, тэҥнээҕин курдук сыһыаннаһар буолбута. Кыраттан, кытыга да суохтан үөрэн күлэн мыттыйара, сорох ардыгар Хабырыллаҕа маны маннык гыныахха табыгастаах буолууһук диэн сүбэлиэх да курдук буолуталаан ылара. Хабырылла ону адьас утарбата, “хата, кырдьык даҕаны” диэн ис-иһиттэн үөрэн күө-дьаа буола түһэрэ. Ол тухары, төһө даҕаны сааһын үгэнигэр сылдьар эр киһи эрээри, Хабырылла кыыс кутун үргүтүмээри, аны алҕас холустук туттан хомотон дуу, кэлэтэн дуу бэйэбиттэн букатыннаахтык тэйитэн кэбиһиэм диэн куттанан, эр киһилии киэбин кистии тута, бу эдэркээн кыыс оҕо тэрэгэр түөһүн, бу кута-мата курдук этин-сиинин тутуон-хабыан, кууһан ылан сыллыан-убуруон, утуйар оронугар тиэрэ баттаан уот-татакай долгунугар умсаахтыы оонньуох баҕата кини туох баар этин-сиинин дьигиһитэ, тойон сүрэҕин эймэнитэ, өйүн-төйүн хараҥарда бириэмэттэн бириэмэҕэ көөнньөн кииртэлиирин саба баттыы сылдьыбыта. Арай нарын иэйии кыымынан сырдыыр, тугу эрэ уратыны,_атыны эрэйэр, таайтарыылыых сытыы харахтарынан Суоппуйаны утары көрөрө, чэрдээх итии ытыһынан кыыс толору бүлгүнүн имэрийэн ылара. Ону Суоппуйа олус бугуһуйбакка, буолуохтааҕын курдук ылынан “сэгэс” гынан мичийэн ылара, хара харахтарын, Хабырылла уоттаах, «түгэхтээх» көрүүтүн тулуйумуна, түргэнник куоттара охсоро. Хабырылла түгэни тутуһан Суоппуйаны хам-тум тутан иннин ылыан баҕарбатаҕа. Соҕотох буолуу эрэйин этинэн-хаанынан билбит буолан кини адьас атын соруктааҕа, биир кистэлэҥ бүччүм санаалааҕа – бу кыыс киниэхэ үөрэнэн, баҕар, кинини, бэйэтиттэн аҕа саастаах киһини, уҥа-таала таптаабатар даҕаны, киһи быһыытынан ытыктаан сылаастык сыһыаннаһыан, кэргэн буоларга сөбүлэҥин биэриэн баҕарара. Ол иһин уот ааныттан тулаайах буолан дьон үтүргэнигэр сылдьыбыт кыыс сыыйа-баайа күөх от күн уотугар талаһарын курдук киһилии, үтүө сыһыаҥҥа тардыһан сүрэхтиин, дууһалыын арылларын кэтэһэр санаалааҕа.
Суоппуйа даҕаны сааһыары урут хаһан да билбэтэх ураты, кини кэнэн дуу,´атын дьиктитик уйуһутар олус таттарыылаах туругар кииртэлиир буолбута. Ол иһин, бу уларыйыыта туох төрүттээҕин күнүс үлэлии да сылдьан, түүн утуйбакка истиэнэ диэки хайыһан утуйбута дуу, утуйбатаҕа дуу, биллибэккэ сытар Хабырылла кэтит көхсүн одуулуу да сытан таайа сатыыр, ис туругун тургутан көрөр, түүн да түптээн утуйбат идэлэммитэ. Өйүгэр-санаатыгар, этигэр-сиинигэр, быһыытыгар-майгытыгар Айыы Хаан ыйааҕынан, Иэйэхсит илдьитинэн кыыс оҕо барахсаны дьахтар буолууга бэлэмниир кистэлэҥ хамсааһыннар саҕаламмыттарын, тас бодотугар илэ-бааччы көстүбэтэхтэрин да иһин, Суоппуйа ону ханнык эрэ түгэх өйүнэн билэн барбыта уонна онтон олох соһуйбатаҕа, хата ол оннугар элбэх эрэйдээх, үгүс кыһалҕалаах оҕо сааһа ааспытыгар үөрэ санаабыта, ханна эрэ ыраах, дууһатын түгэҕигэр, чып кистэлэҥинэн ураты кэрэ, нарын үнүгэс тыллыбыта. Бу тыллыбыт нарын үнүгэс кэнэҕэски өттүгэр үүнэн, силигилээн кэрэчээн бэйэлээх хатыҥ мас буолан сиккиэр тыалга долгуйа суугунуон дуу, биитэр эрэйи көрөн эриллэн-буруллан үүммүт иинэҕэс титирик буолан дьүһүн-бодо буолан туруон дуу, ким билиэ баарай? Ол барыта киниттэн бэйэтиттэн уонна чуолаан бу истиэнэ диэки хайыһан, кыыс хас хамсаныытын ааҕа иһиллии, тыын быһаҕанынан тыына сытар Хабырыллаттан улахан тутулуктааҕа…
Кууһума оҕонньор быйыл кыһын да, саас да бу диэки биллибэтэҕэ, баҕар Хабырыллалыын үлэхтэрэ оннуга буолуо. Кини туһунан Суоппуйа да ыйыппата, Хабырылла да санаабата. Эһиилигэр сааһыары, кыһыҥҥы суол алдьаныан тутуу былдьаһан, киэһэлик Хабырылла дьиэтин таһыгар Кууһума оҕонньор биир киһилиин үстүү сэтии сыарҕалаах кэлэн тохтообуттара. Ыалдьыттар кэлбиттэрин көрөөт Хабырылла:
— Доҕор, чаанньыккын, аскын … , — диэт түргэн үлүгэрдик таҥна охсон тахсан ыалдьыттарыгар көмөлөһөн, кэпсэтэн күө-дьаа буолбута. Суоппуйа чаанньыгын үрдүгэр түспүтэ, оһоҕор мас быраҕан биэрбитэ. Остуолугар ас тардан мөлбөйө хаампыта. өр-өтөр буолбатахтара, сотору ыалдьыттар дьиэҕэ киирбиттэрэ:
— Суоппуйа, дорообо, тоҕойуом! – диэн Кууһума Суоппуйаҕа илиитин ууммутунан утары хаампыта. Онуоха кини:
— Дорообо, Кууһума, — диэн үөрэн саҥа аллайбыта, оҕонньор тымныы уҥуох-тирии илиитин ыга тутан дорооболоспута уонна Кууһума кини киэҥ халадаай ырбаахыта кыайан кистээбэт буола улааппыт иһигэр харахтарын хатыы охсубутуттан кыбыстан умса көрбүтэ.
— Хайа, Хабырылла, доҕорум, үчүгэй буолан олорор эбиккит дуу? – диэн үөрбүт харахтарынан Хабырылланы өрө көрөн таһаарбыта.
— Көрөрүҥ курдук ыал тэҥинэн олоробут, эбиллээри сылдьабыт, — диир Хабырылла хап-сабар уонна ыарахан буолан өссө сонообут кута-мата Суоппуйатын сып-сылаастык көрөн ылбыта.
— Дьэ, ити эр киһи саҥата, хата бу киэһэ арааһа бытыкпын илитииһикпин дии. Ханныгын да иһин, Хабырылла атаһым, мин кыттыгастаахпын мэлдьэспэт инигин? — Кууһума астынан сэксэгэр бытыктаах сэҥийэтин имэриммэхтиир, дьонун туһугар чахчы даҕаны ис иһиттэн үөрэн кыараҕас харахтара кылахачыстылар. Аргыһа буоллаҕына кэпсэтии ис хоһоонун өйдөөмүнэ кинилэр сирэйдэрин-харахтарын көрбөхтүүр, таах, сурах хоту, ымайар эрэ. Ити ыккардыгар Суоппуйа аһын бэлэмнээн дьонун остуолга ыҥыртаабыта. Хабырылла, хаһан хаһааммыта эбитэ буолла, биир иһит уулаах испиири таһааран чааскыларга кутан кылабачытта уонна Кууһумаҕа туһаайан:
— Дьэ, атас, Кууһума, эйиэхэ махталым муҥура суох. Мин дьолбор бу Суоппуйабын булларан тураҕын. Чэ, ол туһугар, — диэн уһаппакка-кэҥэппэккэ этэн баран испиирдээх чааскытын дьонун кытта “час” гына охсуһуннаран баран биир тыынынан түһэрэн кэбиспитэ, муннунан салгыны тыастаахтык эҕирийэн ылбыта.
— Бэйи, Кууһума, бу Хабырылла тугу-тугу саҥарар, мин адьас өйдөөмүнэ олоробун, — аргыс киһи уҥа-хаҥас көрбөхтүүр, ол быыһыгар Суоппуйаны элэс көрөн аһарар.
— Дьээ, ити туһунан Хабырылла бэйэтэ кэпсээтин, барытын кини оҥорон турардаах, мин сөбэлэһээччи эрэ этим, доҕор, — Кууһума былырыыҥҥы түбэлтэни санаан кэлэн ымайар, — Суоппуйа да иһиттин ээ, — диир уонна Суоппуйа диэки дьиибэлээхтик көрөр, чаай куттараары кураанах чааскытын уунар.
— Ээ, Суоппуйа ол туһунан билэр, кэпсээн турабын.
— Кэпсээ, кэпсээ, доҕор, аны кэлэн туох кистэлэй, — аргыс киһи омуннурар.
— Кыһалҕа кыһарыйдаҕына киһи оннооҕор буолуохха киирэн тахсааччы. Мин, соҕотох киһи, ханыыланыах баҕатыгар бу Кууһума Суоппуйаны Мухтуйаттан таһааран истэҕинэ хайдах эмэ гынан кинини манна хаалларарга санаммытым. Кинини көрөөт хараҕым да, дууһам да чугастык ылыммыта. Суоппуйаны бэйэтин «манна хаалан миигин кытта олорус» диэтэхпинэ симик бэйэлээх кыыс хайдах да гынан бүгүн саҥа көрбүт, билбэт киһитин тылын ылыммата биллэрэ. Оччотугар, мин көрөн туран мэлийдэҕим ол дии. Инньэ гынан Суоппуйаны хайдах манна хаалларар туґунан уһун киэһэни быһа төбөбүн сынньан тахсыбытым. Чэ, кылгастык, уһаппакка-кэҥэппэккэ эттэхпинэ, мин кини аҥаар этэрбэһин түүн туран кистээн кэбиспитим. Сарсыарда Кууһумаҕа кыыскын манна хааллар диэн көрдөспүтүм, хата атаһым улгумнук «ээх» диэн турар.
— Кырдьаҕас бөрө, ол эн санааҕын таайбатым кэлиэ дуо? Сирэйдиин-харахтыын уларыйбытыҥ сүрдээҕэ, кыыспыттан хараҕыҥ араҕыах быһыыта суоҕа. Хата оҕом, дьоло тосхойон, үчүгэй киһиэхэ түбэһэн, туох да моруога суох ыал буолбутуттан үөрэн ахан олоробун. Ыарыыта суох кыыстанан, күтүөттэнэн хаалбыт оҕонньор оччо буолуом суох үһү дуо. Чэ, эйэ дэмнээхтик олороргут туһугар, — диэн Кууһума чахчы даҕаны үөрэн сэгэйэр, чааскылаах испиирин биир тыынынан түһэрэн кэбиһэр, сэксэгэр бытыгын имэрийэн ылар, — Чэ, тоойуом, Суоппуйа, сөбүн эрэйи-муҥу көрөн улааттаҕыҥ, үтүөх-батаах олоҕуҥ бүттэҕэ. Аны мантан антах Хабырылла Хаабыһап ойоҕо буолан оҕо-уруу тэнитиэҥ сыттаҕа.
Суоппуйа саҥата суох кинини кытта сөбүлэһэн мичээрдиир, Хабырыллатын диэки махтаммыт харахтарынан көрөр. Наҕыл бэйэлээхтик туттан Кууһума аргыґа ууммут чааскытыгар чаай кутар уонна онтун быыһыгар Хабырылла кини этэрбэһин былырыын кыһын хотоҥҥо таһааран күкүр ходуулун анныгар кистээбитин санаан иһигэр күлэн ылар. Эчи, кистээбит сирэ да баар ээ, булан-булан инньэ, хотоҥҥо, ходуул анныгар буолан…

(Кэпсээн саҕаланыытын №1 көр)

Августина Лонкунова
Саха Республикатын суруйааччыларын союһун чилиэнэ

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *