Оччотооҕу ситиһиини аны куоһарыахтара дуо?

Биһиги оҕо сааспытыгар нэһилиэк аайы сопхуостар үлэлэрэ күөстүү оргуйара. Биирдии нэһилиэк 6-7-ҕэ тиийэ сайылыктаах, хороҕор муостааҕы дэлэччи иитэн, өлгөм үүтү, эмис эти туттаран, биэс сыллаах былааны аһары түһэр соруктаах олорбуттар эбит. Ити сатабыллаах дьаһаныы түмүгэр, биһиги, оскуола оҕолоро, 4-с кылаастан сопхуос теплицатыттан саҕалаан, ньирэй көрөөччү, ыанньыксыт, үүт астааччы быһыытынан, от биригээдэтигэр хас сайын аайы үлэлиирбит. Билигин санаатахха, оҕону кыра сааһыттан үлэҕэ сыһыарыы оччотооҕу кэм ирдэбилэ эбит. Билиҥҥи оҕолору бэйэм оҕо сааспын кытта тэҥнээн көрдөхпүнэ, сир уонна халлаан курдук уратылаах атын оҕо саас эбит. Оччоттон үлэҕэ эриллэн, билигин дьон тэҥэ киһи буолан сырыттахпыт…

Хаһыаппыт бүгүҥҥү дьоруойа, холкуос, сопхуос саҕана улахан биригээдэни салайбыт, «Бочуот Знага» орден кавалера, 1981 сыллаахха “Республика бастыҥ үүннэрээччитэ” анал аат хаһаайына, Мэҥэ-Хаҥалас бочуоттаах олохтооҕо,  Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык сүбэтин чилиэнэ, Саха сиригэр аан бастакынан Голландия хортуоппуйун аҕалан ыспыт, үчүгэй үүнүүнү тарҕаппыт биллиилээх хортуоппуй үүннэрээччи М.П. Алексеев.

Михаил Петрович  75 сыл анараа өттүгэр Мэҥэ-Хаҥалас Хаптаҕайыгар күн сирин көрбүт. Аҕата  П.А. Алексеев сэрииттэн ыараханнык бааһыран кэлэн, эрдэ өлбүт. Икки эрэ кылаастаах үөрэхтээх да буоллар, нууччалыы-сахалыы үчүгэйдик саҥарар, сытыы-хотуу киһи эбит. Оттон ийэтэ Дария Михайловна холкуос-сопхуос биир бастыҥ ыанньыксыта.

Михаил Алексеев 1962 сыллаахха холкуоска киирбитэ. Трактор курсугар үөрэнэн тракторист идэтин ылбыт. Аармыйа кэнниттэн Ороссолуоданы, Хаптаҕайы, Павловскайы уотунан хааччыйар электростанцияҕа дизелист-машиниһынан үлэлээбит. Салгыы  Е.И. Новгородова салайар (оччолорго Үлэ Геройа буола илигинэ) биригээдэтигэр хортуоппуйга ДТ-75 тракториһынан уу куттарааччы эппиэттээх үлэтигэр киирбит. Хортуоппуйга ууну куттарыы үрдүк үүнүүнү ылыыга тыын суолталаах. Күнүс куйааска уу иҥмэт буолан, ити үлэни түүнүн ыыталлара. Дьэ ити сылтан ыла Михаил Петрович сайынын оҕуруокка, кыһынын от-мас тиэйиитигэр үлэлээбит.

1979 сыллаахха Е.И. Новгородова хортуоппуй сирэ наһаа кэҥээн, улаатан, туспа барарга сөп буолла диэн туруорсан, эдэр киһини саҥа звено салайааччытынан аныыллар. Наставнигынан биллиилээх хортуоппуй үүннэрээччини, «Үлэ Кыһыл Знамята»  уонна «Бочуот Знага» орденнар кавалердара Е.Е. Терентьевы анаабыттар. Михаил Петрович  улуу салайааччылары, туруу үлэһит дьону кытта алтыспытын, кинилэр сүөгэйдээх, сүмэлээх сүбэлэрин иҥэринэн улахан ситиһиилэммитим диэн оччотооҕу сопхуос директордарыгар М.П. Захаровка, В.В. Скрябиҥҥа, С.В. Сивцевка  махтала муҥура суох. «Сопхуос кылаабынай агрономнара С.Е. Васильев, И.И. Стрекаловскай, экономист М.П. Петров, отделение управляющайа И.И. Устинов уо.д.а. курдук идэлэригэр бэриниилээх, дириҥ билиилээх специалистардаах буоламмыт, наука, агротехника тиһэх ситиһиилэринэн, үрдүк үүнүүнү ситиспиппит”, диэн кэпсиир.

Ити курдук  М.П. Алексеев биригээдэтин Саха сиригэр ырыынакка бастакынан киирбит дьон диэххэ сөп. Биһиги кыһыл, маҥан эрэ диэн билэр хортуоппуйбутун Михаил Петрович үөрүйэх  хараҕынан көрөөт, суортарын быһаарар, араарар  дьоҕурдаах. Кини 1993 сыллаахха Голландияттан аҕалан ыспыт 4 суорт 160 тонна хортуоппуйтан «Романо»  диэн суорда биһиги тыйыс айылҕалаах халлааммытыгар үөрэнэн, төрүүр-ууһуур дьоҕурданан, норуот сөбүлээн, Саха сирин устун түргэнник тарҕаммыта. “Романо» сымыыт курдук бөкүнүк быһыылаах, араскыта оройугар эрэ үүнэр эбит. Онон Атлантическай океан Гольфстрим сүүрээнин хонноҕор үүнэр түөрт хортуоппуй суордуттан биирэ эрэ сахатыйан, дьон-сэргэ сөбүлээн олордор хортуоппуйа буолбута.

Хортуоппуйу Харыйалаах диэн сиргэ ыспыттар. Бааһына 110 гектар сиргэ ыһыллара. Билигин итиччэ сири бүтүн  Мэҥэ-Хаҥалас улууһун үрдүнэн ыспаттар. Алексеев биригээдэтэ гектарын аайыттан 110 центнер хортуоппуй үүннэрэр былааннааҕа. Саамай күннээн биир гектартан 176 центнери  ыла сылдьыбыттар. Ити билигин  улууска рекорд быһыытынан сурулла сылдьар. Хортуоппуй үүннэриитэ, санаатахха, боростуой курдук. Ол эрээри ханна да буоларын курдук, көрүүнү-истиини, бүөбэйдээһини, кыһамньыны ирдиир. Саас ыһыыга бэйэлэрин кыахтарынан, күүстэринэн  үлэлииллэрэ. Оттон күһүҥҥү хомуурга 200-түүгэ тиийэ устудьуон ыччаттар көмөҕө тиийэллэрэ. Бу дьону барытын аһатыы-сиэтии, хонноруу, үлэ былаанын оҥоруу, аттарыы, хортуоппуйу батарыы — барыта звеньевойга сүктэриллэрэ. Хомуур кэмигэр Михаил Петрович түүннэри-күнүстэри үргүлдьү үлэлиирэ.  Ити сылларга хаптаҕайдар хортуоппуйдара Алданынан, Нерюнгринан, Дьокуускайынан, илин эҥэринэн  киэҥник тарҕаммыта.  Сатабыллаах салайааччы дьаһалынан, кэпсэтиитинэн, кэлиитинэн-барыытынан үрдүк үүнүү, хортуоппуйу батарыы боппуруоһа этэҥҥэ быһаарыллара.  Ити сындалҕаннаах үлэ кэмин туһунан, Михаил Петровиһы кытта 25 сыл  бииргэ алтыһан үлэлээбит доҕоро бу курдук кэпсиир: «Олохпут сайдан, сопхуос үлэтэ эмиэ тэтимирэн, техника элбээн, техникаҕа сүрдээҕин ылларан, умсугуйан  туран үлэлиирбит. Күһүн хомуур кэмигэр хортуоппуй ото аһары хойуу буолан, комбайннар харан, ыксаллаах кэмҥэ хомуур үлэтин улаханнык атахтыыллара. Ол иһин Михаил Петрович хортуоппуй угун быһар агрегат айан оҥорбута. Онон комбайннар иҥнигэһэ суох үлэлиир буолбуттара. Хомойуох иһин, өйдөөн  докумуоннаабакка хаалан, атын дьон ити агрегат  ааптарын  аатын ылбыттара. Михаил Петрович тракторынан биригээдэтин дьонун кытта тэбис-тэҥҥэ үлэлиирэ. Саас ыһыыга, күһүн хомуурга трактортан босхолонон, үлэни сатабыллаахтык салайара, кыайа тутара, үлэ күөстүү оргуйара», диэн ахтар доҕоро В.П.Павлов.

  • Голландия хортуоппуйун сэбиэскэй кэмҥэ эрдэ аҕалбыт буоллар, өссө да элбэҕи үүннэрэрбит, тарҕатарбыт хааллаҕа… Голландецтар «Агрико» фирмалара биһиэхэ Хаптаҕайга кэлэн, үлэбитин-хамнаспытын сиһилии билсэн, бааһыналарбытын, овощехранилищебытын кэрийэн көрөн хайҕаабыттара. Ол эрэ кэнниттэн биирдэ сиэмэ хортуоппуйу биэрэргэ дуогабарга илии басттаспыппыт. Биһиги  хардарыта хас да буолан Голландияҕа тиийэн, «Агрико» үлэтин толору билсэн кэлбиппит. Ити курдук сибээс олохтонон, аҕалбыт сиэмэбит үрдүк үүнүүнү биэрэн, эксперимеммит табыллан, сүргэбит көтөҕүллэн, үлэбит өссө тэтимирбитэ.

Оччолорго олохпут ирдэбилэ буолан эбитэ дуу, үлэҕэ бары күргүөмнээхтик, былааммытын толороору утуйар уубутун да умнан туран үлэлиирбит. Билигин адьас атын үйэ кэллэ. Дьон сүрэҕэ суох буолла. Биһиги курдук боростуой дьоҥҥо олус үчүгэй да үйэ кэлэн ааспыт. Үлэ Геройа Е.И. Новгородова курдук бэйэлэрин үтүө холобурдарынан дьону көҕүлээн, үөрэ-көтө үлэлиирбит. Элбэх көлөһүммүтүн тохпут бааһыналарбыт билигин быраҕыллан туралларын,  иччитэхсийбит сайылыктары көрөн киһи олус  хараастар, диэн кэпсиир идэтигэр бэриниилээх, тэрийэр дьоҕурдаах, сатабыллаах салайааччы Михаил Петрович. Ити кэнниттэн сопхуос ыһыллан, сибээс салҕаммакка, быстан хаалбыта  хомолтолоох.

Михаил Алексеев салайааччы эрэ буолбатах, кини улахан дьиэ кэргэн бас-көс киһитэ. 1969 сыллаахха Өлүөхүмэттэн төрүттээх Елена Николаевналыын ыал буоланнар  2 уол, 3 кыыс оҕолонон, билигин элбэх сиэн, хос сиэн тапталлаах эһэтэ.

Михаил Петрович билигин төһө даҕаны дьиэҕэ олордор, дьонун, доҕотторун түмэр  сүрүн киһинэн буолар. Ол курдук, Кыайыы 70 сылын көрсө кыра кыыһынаан, Томатынаан аармыйаҕа бииргэ сулууспалаабыт уолаттарын ирдэһэн булан, мунньан Дьокуускай куоракка бэртээхэй умнуллубат көрсүһүүнү  тэрийбит. Ити күнтэн ыла оччотооҕу саллааттар күннэтэ билсэ-көрсө, сибээстэһэ олороллор. Доҕордуу сыһыаннарын бөҕөргөтөллөр.

Эдэр сааһын эрчимнээх кэмнэрэ ааспыт Харыйалааҕар оччотооҕу трактористарга анаан бэйэтэ матырыйаал булан, сваркалаан туруорбут  пааматынньыга улуус ытык сирдэрин бэлиэтигэр киирбитэ. Тапталлаах Хаптаҕайыгар уот бастаан кэлбитигэр анаан, нэһилиэк кырдьаҕас суоппардарыгар, механизатордарыгар  анаан умнуллубат тэрээһини бэйэтэ иилээн-салайан, тэрийэн ыыппытын, дьон-сэргэ улаханнык астыммытын, махтаммытын биллэрбит. Ити курдук М.П. Алексеев  киэҥ далааһыннаах, үрдүк таһымнаах тэрээһиннэри ыытар айылҕаттан ураты дьоҕурдаах.

Сиэн оҕолор күннээҕи ситиһиилэринэн эһэлэрин, эбэлэрин үөрдэллэр. Оттон кырдьаҕас дьоҥҥо онтон ордук күндү туох кэлиэй? Быйыл Кыайыы 75 сыллаах  үбүлүөйүн кытта  Михаил Петрович эмиэ 75 сааһын туолла. Кыайыы уола, тэрийэр, дьону түмэр дьоҕурдаах, салайааччы, талааннаах ытыктабыллаах Михаил Петрович, олорон ааспыт эдэр сааскын, сындалҕаннаах үлэҕин-хамнаскын эргитэ санаан, сылаанньыйан,  өссө да уһуннук, чэгиэнник олороргор баҕарабын!

Екатерина Бястинова.

1 Комментарий

  1. Прокопьева Мария Васильевна:

    Ыраахтан көрөн эрэ билэр киһибин Улуу-Тоҕойтон төрүттээх Михаил Петрович Алексеев олоҕун туһунан ааҕаммын олус астынным. Кини кимин билэн киэн туттабын, урут кырдьык да үлэ күөстүү оргуйара, ити этиллэр хортуоппуй суорта билигин биһиэхэ тиийэн кэлбитэ Хаптаҕайдартан. Махтал, үтүө дьоннор тустарынан өссө да сырдата тураргыт иһин.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *