Сүтүктээх оҕо саас

Быйыл кэккэ биричиинэлэринэн телевидение, Интернет ситиминэн эрэ бэлиэтэнэр буолбут күүтүүлээх Улуу Кыайыы 75 сылын көрсө мин биир аймаҕым кэпсээнин дьоҥҥо-норуокка тиэрдэргэ сананным. Сэрии сыллара билиҥҥи оҕо-ыччат түһээн баттаппат ыар кэмнэрэ этилэрэ. Оччотооҕу дьон кэпсээнин иһиттэххэ, киһи дууһата ыалдьар…

Бу ахтыы биһиги “Нөрөтү алаастан төрүттээх Никитиннэр удьуордара” диэн 2006 сыллаахха бэчээккэ тахсыбыт төрүччүбүт туһунан кинигэҕэ киирбитэ. Сэрии кэмигэр түбэспит аас-туор олохторун туһунан Амма улууһун Алтан нэһилиэгэр төрөөбүт Никитина Мария Михайловна II – учуутал, кыраайы үөрэтээччи, биир тумус туттар бастыҥ киһибит, мин аҕам өттүнэн аймаҕым бу курдук кэпсиир:

“Биһиги ийэлээх аҕабытыгар уопсайа 11 оҕоттон бороохтуйа улааппыт төрдүө этибит: эдьиийим улахан Маша, кини кэнниттэн мин – иккис Маша, бырааппыт Петя уонна балтыбыт Дуня. Эһэбит Миитэрэй Никитин – аҕам аҕата (хос эһэм аатынан Көттөйө диэн ааттыыллара) – аныгылыы эттэххэ, синоптик – күнү-дьылы билгэлиир, айылҕаны кэтээн көрөр дьоҕурдааҕа. Колхозпут биригэдьиирэ Сутаков К.Ф. анаан киниэхэ сылдьара, от-бурдук үлэтин былдьаһыктаах кэмигэр, кыһына хайдаҕыттан, сайына хайа кэмҥэ табылларын, быйыл чолбон сулус хайдаҕын быһаарсаллара. Ол иһин буоллаҕа, биһиги, оҕолор, үргэл, чолбон, араҕас сулустары одуулаан тахсарбыт. Дьоммут, чуолаан аҕабыт, эһэбит, оҕоҕо холус, кытаанах сыһыаннаах этилэрэ. Хаһан да хайҕаан, сымнаҕастык, эйэргээн, эгэ, атаахтатар тыл эҥин курдугу билбэттик туттан улаатыннарбыттара, сүрүн иитиилэрэ үлэ буолара.

Ийэбит Александра Петровна (кыыс араспаанньата Ефимова), Мэҥэ-Хаҥалас Холгума нэһилиэгэр, Бырамаҕа үөскээбитэ.  Олох кыра сааһыгар мин дьоммор сүктэн кэлбит. 12-13 саастааҕар буолуо. Алта бииргэ төрөөбүт убайдарыгар соҕотох кыыс. Кини үс убайа сэрииттэн эргиллибэтэхтэрэ.

1941 сыл күһүнүгэр ийэбит миигин, эдьиийбин Машаны, бырааппытын Бүөккэни чугастан үөрэттэрээри, Бөтүгүттэҕэ оскуола остуораһынан үлэлии көһөн киирбитэ. Ийэбитигэр эдьиийбиниин күн аайы уруок кэнниттэн көмөлөһө кэлэрбит. Оччолорго Алтан оскуолата саҥатык. Ийэбит сууйар сорох кылаастарын уонна көрүдүөрү, кырааската суох мас муостаны талах сиппииринэн кумах кута-кута маҥан буолуор диэри ааларбыт. Ону кэннибититтэн биир киһи, килэччи уу кутан сууйан баран, ыгыллыбыт өрбөҕүнэн кураанах гына сотон иһэрэ. Оччолорго атах таҥаһа сылгы, ынах тириититтэн тигиллибит этэрбэс буолара. Сииккэ, инчэҕэйгэ табыллыбат. Уонна харыстаан даҕаны оннукка кэппэккин. Атах сыгынньах муоста сууйарбыт.

Сут, кураан дьыллар турар кэмнэрэ. Ыал бары сүөһүтэ эстэн, биирдии ыанар ынах хаалбыт буоллаҕына баһыыба.  Ый аайы алта киилэ бурдугу нуорма быһыытынан маҕаһыынтан ыларбыт. Ону уу судураан, убаҕас хааһы оҥостон аһыыбыт. Атыттарга ол да суох. Ынах этин сиэбэппит, булт этэ эмиэ суох, бултааччы да суох. Оҕо барыта сааскыттан ыла кыһыҥҥы ас бэлэмигэр турар. Үөрэ отун хатаран хаһаананнар, кыһын ону буһаран сииллэр, бурдуктаах буоллаххына, хааһыга куттахха, дьэ, бэртээхэй үтүө ас! Эбэтэр тар баар буоллаҕына онно булкуйаҕын. Биһигини тыыннаах гыммыт бу үөрэ ото.

Алтан орто оскуолата оччолорго саҥа салҕааһын кутуруктааҕа. Биһиги онно биир кылааска дьиэлэммиппит, олус тымныы этэ. Тыбыс-тымныы оскуоланы икки сыл сууйбуппут. Иккис сылбытыгар Стручков А. дьиэтигэр Макаровтары кытта дьукаахтаһан кыстаабыппыт. Ол ыал ийэлэрэ улахан сөтөл ыарыы буолан саас өлбүтэ. Туох да эмп-томп диэн суох буолаахтаатаҕа. Ким ыалдьыбыт тулуйбатаҕына өлөр сокуоннаах. Эгэ, сыстыганнаах ыарыһаҕы изоляциялыыр кэлиэ дуо? Биир иһитинэн, тэрилинэн туттан олордохпут.

Сэрии иннинэ биһиги дьоммут биир тэҥник, холку, туох да улахан киириитэ-тахсыыта, сүпсүгэ суох олохтоох этилэрэ… 1943 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр: “Аҕабыт барар буолбут”, – диэн үс ыар тылы ийэбит биһиэхэ оргууй, улахан аймалҕана суох, сибигинэйэр икки ардынан эппитэ. Мин эдьиийбиниин тоҕо эрэ оскуолаҕа барбатах күммүт этэ. Сэрии ыар тыына таарыйбатах ыала диэн оччолорго суох буоллаҕа. Убайдар, бырааттар, аҕалар, аймахтар утуу-субуу, бириэмэлэрэ кэллэҕинэ фронт диэки аттаналлар – өстөөх кимэн киириититтэн Ийэ дойдубутун көмүскүү.

Уһата барбакка, сонно тута аҕабытын суолга тэрийии буолла. Бары сүрэхпит хам тутар. Ол эрэн, ким да ытаан аймаммат. Кулгаахпытыгар чугас ыаллыы дьоммутуттан: “Ким эрэ сэриигэ баран сураҕа суох сүппүт… Кыргыһыы хонуутугар букатыннаахтык хаалбыт…” – диэн сонуннары сотору-сотору истэр буоларбыт. Аҕабыт Михаил Никитин, оччолорго эдэр уонна сэнэх, үлэни кыайар, эрчимнээх киһи, кырдьаҕас дьонун, кэргэнин, түөрт оҕотун хаалларан, Суордаах диэн сайылыкпытыттан туруммута. Кинини кытары элбэх киһи сэриигэ барбыта. Ол сааскыттан аас-туор олохпутугар бэйэбит хаалбыппыт. Ийэбит оскуолаттан уурайбыта. Ол сыл өтөҕөр олорон күүскэ ыалдьыбыта – улахан сөтөл киирэн үлэни кыайбат буолбута.

Аҕам уонна атын сэриигэ барааччылар бастаан Аммаҕа киирэн 15 хонук үөрэммиттэр этэ. Онтон 500 киһи буолан, параходка олорон айаннаабыттар. Бэстээххэ кинилэри араарбыттар, салгыы икки пароходунан 18 күн Ленаны өксөйөн, “Карл Маркс” диэн пароходунан Ангара устун Иркутскайга тиийбиттэр. Ити курдук айаннаан, Монголияҕа Баян-тюмен диэн сиргэ тиийэн, хас да хонук самолет үөрэҕэр үөрэммиттэр. Онтон Ордурган диэн сиргэ суунан-тараанан, саҥа саллаат форматын ылан, атын чаастарынан тарҕаспыттар. Биһиги аҕабыт Каунас диэн куоракка тиийэн, тимир суолу өрө тардыыга үлэлээбит. Аҕабыт, бэйэтэ да аҕыйах саҥалаах киһи, элбэҕи кэпсээбэт этэ. Мин итини Карамзин Д.Д. кэпсээниттэн истэн суруммутум.

Армияттан аҕабыт суруга кэлэ турара. Оччолорго эдьиийбин, улахан Машаны остуолга аахтара олордоллоро. Үчүгэйдик ааҕан иһэн, куолаһа кыыкынаан, ытаары, бөтүөхтээн, тохтоон хаалара. Мин ону кэтээн олорон: “Аата, миэхэ да аахтарбаттар, субуруччу түргэнник ааҕан кэбиһиэм этэ!” – диэн абатыйа олорор буоларым.

Каунас куоракка тимир суол өрөмүөнүгэр сылдьарын, онно сэрии саҥа ааспыт сиригэр туох барыта алдьана сытарын, тимир суол тоҕута тэбиллибитин, чугас буруолуу сытар баһаардар баалларын, өстөөхтөр субу кэлэн тоҕута тэптэрэн кэбиһиэхтэрин сөптөөҕүн суруйара. Хайдах ыытара эбитэ буолла, араас өҥнөөх ойуулаах кумааҕы слайдаларын ыыппыта, көрөргө олус үчүгэй этэ. Аҕабыт хас биирдии суругар: “Үөрэххитин кытаатыҥ, үөрэхтээх киһи буоллаххытына, сулуусай үлэһит буолуоххут, үөрэх баар – саамай дьол”, – диэн өйдөтөрө.

Аҕабыт доруобуйата эстэн, госпитальга сытан баран, хайдар ааҥара буолбут ыарыһах, инбэлиит буолан төннөн кэлбитэ. Сэллик ыарыыламмыт этэ. Кини эргиллэн кэлэригэр ийэбит уонна иккис кылааска үөрэнэр бырааппыт ыар дьыллар тэбиилэриттэн оҕустаран, сөтөл ыарыы буолан нэһиилэ тыыннаах өтөхтөрүгэр, Суордаах төрдүгэр, кыайан үлэлээбэккэ, үөрэммэккэ олорор этилэр. Мин интернакка, эдьиийбиниин Петров Иван оҕонньордооххо дьиэлэнэн, оскуолабытыгар сылдьарбыт. Кырдьаҕас эһэбит эмээхсинэ өлөн, өтөхтөрүгэр тулаайах балтыныын суулаһан-өйөһөн олорбуттара.

Биирдэ дьонум үһүөн Амма балыыһатыгар киирэр буоллулар. Оройуон киинигэр эмтэнэ барбыт дьон үтүөрэн тахсыахтара диэн олус долгуйа күүттүбүт. Биирдэ эмиэ, буоларын курдук, икки көс сири сүүрүү былаастаах хаамыынан дайан дьиэбитигэр кэлбиппит. Урукку курдук, ким да үөрэ-көтө, кэпсии тоһуйбатаҕа. Үс ыарыһахпыт, Амматтан кэлэн, оронноругар үс аҥы сыталлара. Эмтэммиттэрин олох туһамматах, өссө дьүдьэйбит көрүҥнээхтэрэ.

Сотору соҕус аһаабыппыт. Ийэм сылабаарын иннигэр олорон, чааскыларга чэй куппута. Харыта синньээн хаалбыт, улахан чааскылаах чэйи өрө көтөҕөн,  эһэбэр кыайан биэрбэтэҕэ. Ону көрө олорон, мин ийэбин аһыммытым, куттаммытым. Онтон бэттэх, тоҕо эбитэ буолла, биһиги ийэбит аттыгар олох кэлбэт буолан хаалбыппыт. Ону кини дьүөгэ дьахталлара кэллэхтэринэ: “Оҕолорум санаалара бөҕөх курдук, ытаан-соҥоон айдаарбаттар, чугаһаабаттар”, – диэхтиирэ. Кыһаллыбат буолуохпут дуо?! Сүрэх-быар куһаҕаны бэйэтэ сэрэйэрэ. Ийэбит барахсан уруккуттан атын киһи буолбут этэ. Субуота аайы дьиэбитигэр эрэл санаалаах куруук кэлэр буолбуппут да, хас сырыы ахсын суорҕанын анныгар быыкаа буолан хапсыллан, таҥас курдук мөхсүбэккэ сытан тоһуйара.

Ыам ыйын маҥнайгы күнүн бырааһынньыгар сылдьан баран, дьиэбитигэр кэлбиппит. Үһүс чыыһылаҕа ийэбит күн сириттэн суох буолбута. Эбэбит Татыйаас Холгуматтан кэлэн, бүтэһик суолугар атаарбыта уонна отут алта сааһа буолуохтаах диэбитэ. Сааскы наһаа үчүгэй, чалбахтаах киэһэ ийэбитин көмөн киирэн баран, дьоммут эрдэ сыппыттара, аны миигин эдьиийбин кытары бырааккытын кэтээҥ диэн буолбута. Кини аргыый ынчыктыыра, сэниэтэ суох киҥинэйэрэ, ыйыттахпытына, киһи өйдөөбөт гына тугу эрэ мээнэ саҥарара. Бырааппыт таһыгар өр олорбуппут.

Ыам ыйын 5 күнэ үүммүтэ. Сааскы үрүө түүн бадыалатыгар Бүөккэбит күүскэ эппэҥнээн тыыммыта, түөһэ хапсыйан намтаан хаалбыта уонна өр баҕайы тыыммакка сыппыта. Кэтэһэ сатаабыппыт да, тыымматаҕа! Сотору дьоммут истэллэрэ буолуо диэн: “Бүөккэ тыыммат буолан хаалла!” – диэн саҥарбыппытыгар, олох да утуйа иликтэр быһыылааҕа, аҕам арыычча сытар киһи, эһэбит оҕонньор уонна кырдьаҕас эдьиийбит Өлөөнө эмээхсин туран кэлбиттэрэ. Биһигини хотоҥҥо тахсан утуйуҥ диэн соруйбуттара. Оччолорго ампаар хотонноохпут, иһигэр көмүлүөк оһохтоох, онно орон баара. Ыар баттык санаалаах, ытаан-соҥоон эдьиийбиниин утуйбуппут.

Бырааппыт Бүөккэ ыраас сэбэрэлээх, үрдүк уҥуохтаах буолар уһун илиилээх-атахтаах, үөрэҕэр сүрдээх үчүгэй, өйдөөх баҕайы оҕо этэ. Аҕа дойду сэриитин ыар кэмнэрин тулуйбакка, сыыстаран, түргэн баҕайытык ыалдьан, өлөн хаалбыта. Дьоммут соҕотох уол оҕолорун олус аһыйбыттара.

Эһэм оҕонньор улахан Машалыын иккиэйэҕин тоҥ буору хаһан, бырааппытын көмпүттэрэ. Дириҥ иин түгэҕэр хаһа туран, оҕонньор хойгуотун уга тостон хаалбыт. Хайыаҕай, 1,5 км курдук сытар сиргэ дьиэтигэр төннүбүт. Маша соҕотох иин түгэҕэр хаалбыт. Хаһыллыбыт буору үөһэ быраҕа турдаҕына, иин иһигэр киһи атаҕын тыаһа ньиргийэн чугаһыыр тыаһа лиһигирээбит. Кыыс куттаммыт, иһиллээн турбут. Хата, сотору соҕус, эдьиийэ Өкүлүүн тиийэн кэлбит. Кини атаҕын тыаһа ыраахтан ииҥҥэ бэриллибит эбит. Эһэбит оҕонньор Машаҕа доҕор гына ыыппыт.

Оччолорго дьон барыта арыычча олорор, ас кэмчи, үгүстэр нэһиилэ тыыннаахтар. Ким да ыарахан тоҥ буор үлэтигэр көмөлөһөр кыаҕа суох. Өлүүлээхтэр бэйэлэрэ өлүөхтэрэ дуо, киһилэрин буорга кистиэхтээх буоллахтара. Оччолорго билиҥҥи курдук саба түһэн үлэлээһин, көмөлөһүү диэн суоҕа.

Ити курдук, ХХ үйэ 40-с сылларыгар ыар сүтүктээх, харах уулаах аччык оҕо сааспыт ааспыта. Аан дойдуну аймаабыт алдьархайдаах сэрии сылларын тулуйбут, өлүүнү-сүтүүнү эппитинэн билбит көлүөнэ оҕолоро –  биһиги буоллахпыт. Билиҥҥи кэм, биллэн турар, хаһан да сэрии буолбатаҕын курдук мэлдьэһэн, силигилии сайда турар. Бу кэпсээмминэн мин история чахчытын, оччотоооҕу кэм олоҕун-дьаһаҕын кыратык даҕатан, эдэр ыччакка тиэрдиэхпин баҕарабын. Олоҕу таптааҥ уонна сыаналааҥ!”

 

Матырыйаалы бэлэмнээтэ Мария Никитина-Гольдерова

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *