Аҕа дойду Улуу сэриитин 75 сылын көрсө

«Барыта—фронт туһугар, барыта—кыайыы туһугар»

(Саха дьахталлара Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыыларын туһунан)

Россия Ийэ хотун, Саха сирин дьахталлара Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр, кырдьык даҕаны, икки төгүл хорсун быһыыны, күүстээх санааны көрдөрбүттэрэ. Сэрии уоттаах хонуутугар сулууспалаан, тыылга үлэлээн…

Аҕа дойду улуу сэриитэ саҕаланаатын кытта өрөспүүбүлүкэбит  бүүс бүтүннүү байыаннай балаһыанньа бэрээдэгинэн олорорго күһэллибитэ. Фроҥҥа куораттартан, сэлиэнньэлэртэн эр дьон үгүстэрэ ыҥырыллыбыта.Партия уобаластааҕы кэмитиэтэ дьахталлар фроҥҥа барбыт дьону солбуйан эр дьон идэлэрин баһылыылларыгар сорук туруорбута.

1941 сыллаахха, от ыйыгар Дьокуускай куоракка дьиэ хаһаайкаларын мунньаҕа буолбута. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн «Дьиэ хаһаайкаларын—производствоҕа», «Хонтуораттан -сыахха», «Эр дьон идэтин баһылыаҕыҥ» диэн патриотическай хамсааһыннар тэнийбиттэрэ.

Сэрии саҕаламмытын кэнниттэн бастакы 15 ыйга өрөспүүбүлүкэбит 694 дьахтара токарь, слесарь, связист, шахтер идэлэригэр үөрэммиттэрэ. 1941 сыллаахха Алдаҥҥа көмүс хостооһунугар 13 дьахтар биригээдэтэ үлэлээбитэ. 1943 сыллаахха көмүс хостооһунугар идэтийбит үлэһиттэртэн 18% эрэ хаалбыта, онтон атын 82% дьахталлар буолбуттара, кинилэр бу уустук идэни баһылыырга ылсыбыттара.

Чох промышленноһыгар Сангаарга, Хаҥаласка, Дьабарыкы Хайаҕа эмиэ дьахталлар үлэлээн барбыттара. Олохтоох промышленность эмиэ кинилэр илиилэригэр киирбитэ, холобур, Дьокуускайга килиэби оҥорор комбинат оробуочайдарын 87 % дьахталлар этэ.

Тыа хаһаайыстыбатын ыарахан үлэтэ, икки хараҥаны холбуур түбүгэ эмиэ дьахтар нарын санныгар сүктэриллибитэ. Аатырбыт тракторист дьахтар Паша Ангелина ыҥырыытынан 1941 сыл күһүнүгэр механизатордар кылгас курстарын 305 кэрэ аҥар бүтэрбитэ. Кылгас кэм иһигэр М.Е. Гаврильева, Е. Дедюкина, А. Наумченко салайааччылаах дьахталлар тракторнай биригээдэлэрэ тэриллибитэ. Сүөһү көрүүтүгэр, хонуу үлэтигэр ыал ийэлэрэ, эдэр кыргыттар төһүү үлэһит буолбуттара. 60 дьахтар колхуостары, үүт-табаарынай фермалары салайбыта. 939 дьахтар биригэдьиир, 4623 дьахтар ыанньыксыт буолбута.

«Барыта фронт туһугар, барыта кыайыы туһугар» тыыл кылаабынай лозунунан буолбута. Тугу булбутуҥ барыта кыайыы фондатыгар барар кэмэ кэлбитэ. 1941 сыллаахха «Работница» артыал үлэһитэ Е.Конышанова «Советская Якутия» танковай колоннаны тутууга көмө үбү хомуйарга ыҥырыы таһаарбыта уонна 13 күннээх хамнаһын биэрэрин туһунан эппитэ. Өрөспүүбүлүкэ кини бачыымын өйөөн, хомуллубут харчынан тутуллубут «Советская Якутия» танковай колоннаны I Украинскай фроҥҥа ыыппыта. Саха сирин дьахталлара фронтовиктарга ичигэс таҥаһы хомуйан ыытыыга эмиэ улахан кылааттарын киллэрбиттэрэ. Ол курдук аармыйаҕа анаан 200 тыһыынча сылаас таҥастаах, атын элбэх кэһиилээх 20 вагон барбыта.

Саха сирин дьахталлара уоттаах сэрии хонуутугар тиийэн кыттыыттан эмиэ туора турбатахтара. Сэрии саҕаланыаҕыттан Дьокуускайга уобаластааҕы военкомакка фроҥҥа барар туһунан сайабылыанньалар киирэн барбыттара. 1941 сыллаахха, бэс ыйын 23 күнүгэр дьахталлартан биир бастакынан Ньурбаттан Савельева диэн быраас фроҥҥа барар туһунан сайабылыанньа суруйбута. Кини кэнниттэн Алдантан 16 кыыс сайабылыанньа суруйбута. Сэрии маҥнайгы сылларыттан кыргыттар радисткалар, телефонисткалар, медсиэстэрэлэр курстарыгар үөрэнэн барбыттара.

Сэрии сылларыгар Саха сириттэн уопсайа 418 кэрэ аҥар аармыйаҕа (фроҥҥа) ыҥырыллыбыта. 1943 сыл кулун тутарыгар фроҥҥа 22 быраас барбыта, кинилэр истэригэр В.Г.Котельникова (Мигалкина) баара. Кини сэрии устатын тухары фроннааҕы госпиталларга байыаннай хирурунан үлэлээбитэ. Кини IY-с Украинскай фронт састаабыгар Сталинградтан Франкфурт-на Одере тиийэ барбыта. 1946 сыллаахха медицинскэй сулууспа капитана званиелаах демобилизацияламмыта. Сэрии кэнниттэн Валентина Григорьевна Саха сиригэр идэтинэн үлэлээбитэ.

Дьокуускайтан ыҥырыллыбыт медиктэр ортолоругар Өлүөхүмэттэн быраас Д.Е. Терентьева баара. Икки сыл сулууспалаан, медицинскэй сулууспа старшай лейтенана буолбута. Кэлин кини өрөспүүбүлүкэ үтүөлээх бырааһа буолбута, Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыта, САССР Үрдүкү Сэбиэтин депутатынан талыллыбыта.

1943 с. сайын Курскай аннынан кыргыһыыга Алдантан байыаннай фельдшер Т.В. Власова уонна Дьокуускайтан В.Г. Корнилова сэрии хонуутугар бааллара. В.Г. Корнилова 1941 с. күһүнүттэн саҕалаан, Великие Луки, Курскай, Смоленскай, Минскэй аннынан, Литваҕа, Латвияҕа, Польшаҕа сэриилэспитэ, Кенигсбери штурмалааһыҥҥа кыттыбыта. 1945 с. сайын Дальняй Востокка командировкаҕа ыытыллан, онтон демобилизацияланан, 1946 с. тохсунньу 1 күнүгэр Дьокуускайга кэлбитэ. Нам оройуонуттан медсиэстэрэ М.А. Слепцова фроҥҥа 1941-45 сс. сылдьыбыта. Украинаны, Белоруссияны, Польшаны нөҥүөлээн, Берлиҥҥэ тиийбитэ.

Араас фроннар медицинскэй подразделениеларыгар сэрии бүтүөр диэри Мария Яныгина, Валентина Чепалова, Лариса Янкевич, Елизавета Разинская, Валентина Окоемова, Мария Васильева о.д.а сулууспалаабыттара.

Саха сириттэн тиийбит кыргыттар араас сэриилэргэ, сүнньүнэн связистарынан, санинструктордарынан сулууспалаабыттара. Летчицалар, зенитчицалар, танкистар да бааллара. Кинилэр Москваттан саҕалаан Сталинграды, Курскайы, Украинаны, Белоруссияны, Болгарияны, Польшаны, Румынияны, Венгрияны      нөҥүөлээн Берлиҥҥэ тиийэ сэриилэспиттэрэ.

1941 с. күһүнүттэн 163 стрелковай дивизия састаабыгар М.П.Еременко санинстукторынан, онтон 399 гвардейскай танковай полк танкиһынан сулууспалаабыта. Москва аннынан сэриигэ 197-с отдельнай зенитнэй дивизион састаабыгар баар Е.А. Черных кыттыбыта. Сталинградтааҕы кыргыһыыга Мэҥэ-Хаҥаластан связистка В.Н. Заровняева кыттыбыта.

Саха сиригэр летчицалар А.Н. Ременникова, В.К. Захарова, Е.Г. Дворянкина ааттара киэҥник биллэр. Үһүөн сэрии буолуон иннинэ аэрокулуупка дьарыктаммыттара, онтон А.Н.Ременникова Ульяновскайдааҕы летнай оскуоланы бүтэрбиттэрэ. 1943 сыллаахха кини II Белоруссиятааҕы фронт салгыннааҕы  IV  аармыйатын сибээскэ эскадрильятыгар бэйэтэ тылланан барбыта. Онно байыаннай тиэхиникэни, Польшаҕа, Восточнай Пруссияҕа, Германияҕа сибээс офицердарын  тиэйбитэ.

В. Захарова уонна Е. Дворянкина 1944 с.кулун тутар ыйыгар I Белорусскай фронт 141 санитарнай авиаполкатыгар ыытыллан У-2 сөмөлүөтүнэн эчэйбит дьону таспыттара. 1944 с. атырдьах ыйыгар В. Захарова Торно куоракка концентрационнай лааҕырга билиэҥҥэ түбэспитэ. 1945 с.босхолонон, бэйэтин 141-с авиаполкатыгар төннүбүтэ, онно кыайыы буолуор диэри сулууспалаабыта. Е.Г. Дворянкина 74 бойобуой көтүүнү оҥорбута, сэрии хонуутуттан 250 эчэйбит саллааттары таһаарбыта.

Дьокуускай уонна Алдан телеграфтарыттан элбэх сибээс үлэһиттэрэ дьахталлар фроҥҥа ыҥырыллыбыттара. Кинилэр ортолоругар Г.А. Пуляевская (Воробьева), В.М. Азарова, Е.Н.Угловская, А.А. Чабанова, Д.А.Гребенкина, Г.А.Угнивенко, К. Трусова, А. Нектегаева бааллар этэ.

Карелия партизаннарын ортотугар Саха сиригэр дьахтар хамсааһынын активистката А.Г. Соколова сылдьыбыта биллэр. Ленинград блокадатын муҥун-сорун Саха сириттэн куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр үөрэнэ сылдьыбыт 20 устудьуон эҥэрдэринэн тэлбиттэрэ. Кинилэртэн үгүстэрэ народнай ополчение байыастарынан буолбуттара. 1942 с. тохсунньу ыйга кинилэртэн  Таня Монастырева сэниэтэ быстан, аччыктаан өлбүтэ…Саха атын устудьуоннара 1942 с. «олох суолунан» блокадаҕа олорор Ленинградтан таһаарыллан, дьиэлэригэр кэлбиттэрэ.

Фроҥҥа байыаннай олох о.д.а күннээҕи олоххо наадалаах идэлээхтэргэ эмиэ наадыйара. Фроннааҕы парикмахерынан Вера Забужная үлэлээбитэ. Кини Украинаны, Белоруссияны, Польшаны босхолооһуҥҥа кыттыбыта. Повардарынан Мария Слепцова, Валентина Жданова, Вера Гилязутдинова үлэлээбиттэрэ. Кинилэр сороҕор кыргыһыы хонуутугар эмиэ киирэн тахсар кэмнэрэ баар буолара.

Саха сириттэн фроҥҥа ыҥырыллыбыт кыргыттартан Уус-Алдантан Л.И.Попова, Сангаартан К.Е.Баранова, Дьокуускайтан К.Г. Безносова, Г.И. Краснова, С.И. Рабинович, А.Н.Чупрова, Алдантан Е.Е.Жеребцова, Е.М.Симонова уоттаах сэрии хонуутугар сырдык тыыннара быстыбыта…

Дьэ ити курдук, саха дьахталлара Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр дойдубут атын норуоттарын кытта сэрии бары ыарахаттарын тэҥҥэ тэлбиттэрэ. Сэрии хонуутугар хорсун быһыы, тыылга бэриниилээх үлэ—бу барыта Саха дьахталлара Кыайыы туһугар киллэрбит кылааттара. Сэрииттэн этэҥҥэ эргиллэн кэлбит кэрэ аҥаардар эйэлээх олох уйгутун оҥорсууга  бары күүстэринэн кыттыбыттара, ыал буолан, оҕо-уруу төрөтөн бу сиргэ дьахтар аналын толорон дьолломмуттара.

                            Галина Нельбисова бэлэмнээтэ

 

1 Комментарий

  1. Олус учугэй матырыйаал буолбут, маладьыастар!

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *