Абый ыллам ырыаһыта Слепцов Егор Пантелеймонович — Холлой аатын үйэтитиэххэ

Абый улууһун култуура управлениета сылын аайы улуус култууратын устуоруйатыгар анаан научнай үөрэтэр-чинчийэр конференцияны ыытар. «Хотугу Кыым» хаһыат дириҥ ис хоһоонноох, бастыҥ үлэлэри салгыы билиһиннэрэр.


Люба Слепцова, А.Е.Слепцов аатынан Абый орто оскуолатын үөрэнээччитин үлэтин таһаарабыт.

Мин хос эһэм Слепцов Егор Пантелеймонович – Холлой 1916 сыллаахха Элгэс улууһун Абый нэһилиэгэр Байдыкаан учаастагар төрөөбүтэ. Эдэр сааһыттан ыллыыр- туойар идэлэммит. Тыыл, үлэ бэтэрээнэ. 1972 сыллаахха өрөспүүбүлүкэтээҕи фольклору көрүү куонкурсугар лауреат үрдүк аатын ылбыта.

Кини туһунан А.А.Томская, СӨ норуотун үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, РФ үөрэҕириитин туйгуна, Абый улууһун Бочуоттаах олохтооҕо этэн турар: “Бу биир буукубаны эрийэ тардан суруйбатах, биир кылаас үөрэҕэ суох, эппитэ эрэ кулгаахха иһиллибитэ, саҥарбыта эрэ салгыҥҥа хаалбыт, хомуһун хоһоонноох, ыллам ырыаһыт Абый нэһилиэгин төрүт олохтооҕо Егор Пантелеймонович Слепцов этэн-тыынан хаалларбыт строкалара:
Холоруктаах буурҕалаах,
Хоту дойдум киһитэ —
Хоһоон-ырыа аргыстаах
Холлой Дьөгүөр буолабын,” — диэн.
1979 сыллаахха ахсынньы 19 күнүгэр Шапов П.К. суруйбутуттан: “Кини ырыаларыгар эпитет арааһа, тэҥнэбил, дьүһүннээһин о.д.а. уус-уран ньымалар бааллар. «Хабаараптыыр Баһылай» диэн ырыаҕа доҕорун таҥаһын-сабын, туттар сэбин-сэбиргэлин дьүһүннүүр.
Хаамыы бытаан айаннаах,
Хаппыт ньуоҕу табалаах,
Хаҥыл тыһы сэтиилээх,
Хайдыбыт хайыһардаах,
Хаахынаабыт сыарҕалаах,
Халтаҥ таҥас хаххалаах,
Хара килиэп харгыаттаах,
Хаһаас сордоҥ өйүөлээх,
Хабаараптыыр Баһылай».
Саха биллиилээх суруйааччыта Николай Босиков 1980 сыллаахха «Кыым» хаһыакка «Уоска сылдьар хоһооннор» диэн хос эһэбит туһунан ахтыы-ыстатыйа таһаарбыта:
«Алтан сулус аннынан,
Аан дойдум үрдүнэн,
Аҕыс симэх аарыктаах,
Анньыы тыаһа туйахтаах,
Айгыр сиэллээх кутуруктаах,
Ала маҥан ат кэлэн
Айгыраччы кистээтэ,
Анаан-минээн миэхэҕэ
Арҕааларбар сөрөннө.
Арай өйдөөн көрбүтүм
Аҕам курдук санаабыт
Абыйым кэлэн турар эбит.
Бу хоһооҥҥо «арҕааларбар» диэн тыл кэннибэр диэн суолталаах үһү. Ырыаһыт төрөөбүт-үөскээбит Абыйын олох тыыннаах, илэ сылдьар киһи курдук көрөр-истэр, аҕатынан ааттыыр. Хоһоон тыла-өһө, толоруллуута киһини тардар, кэрэхсэтэр.
Хайдах эрэ талааннаах киһи соруйан уһанан кыладыйар оҥорбутун курдук дии. Биһиги маны ситиһэр да буоллахпытына, бэрт элбэх кумааҕыны марайдаан үгүс киэһэлэрбитин бу курдук уобарастаан, араас дэгэттээн тута этэн кэбиһэр эбит. Арай үөрэммит, аан дойду ааттаахтарын кинигэлэрин арыйан көрбүт, аахпыт буоллун. Тугу да этиэхпин билбэппин.
Уостан-уоска сылдьар, өссө илик ырыалары истэр үчүгэйин эриэхсит!»
Саха тылын биир уратытынан аһаҕас дорҕоон дьүөрэлэһиитэ буолар. Е.П. Слепцов — Холлой ырыалара аллетирацияҕа олоҕураллар. Дьон кэпсииринэн, кини дьиэрэтэн ыллыыра үһү. Ол курдук, төрөөбүт-үөскээбит Абыйын маннык хоһуйбут:
Аҕам, ийэм үөскээбит
Арыы таала тыалардаах,
Анды көмүс көтөрдөөх,
Алыһардаах, сордоҥноох,
Адаар муостаах табалаах,
Аһаатар топпот кумаардаах,
Алын куйаар хочолордоох,
Ахсаабат-быстыбат быйаҥнаах
Абыйым сирэ барахсан.
Өлүөн аҕай иннинэ, балыыһаҕа сыттаҕына, Платон Ойуунускай кыыһа Сардаана Ойуунускайа кэлэн, ырыатын-хоһоонун суруйан барбыт. Хос эһэм онно тута маннык тыллары айбытын кэпсииллэр:
«Ойуунускай убайым
Ортоколуур кыыһа
Ойуунускайа Сардаана
Орон-тэллэх киһитэ буолан
Охтон сыттахпына
Ордон хаалбыт тылларбын
Уобарастаах уоспуттан
Устан илдьэ барда».
Кини хоһооннорун Новиков Карл Трофимович – Быйаман РФ журналистарын союһун чилиэнэ, ССРС кинематографиятын туйгуна, Саха сирин суруйааччыта, Абый нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо мин хос эһэм ырыаларын, хоһооннорун «Күн сиригэр олорон» кинигэтигэр киллэрбитэ.
Улуус фольклорун олохтоох автор Куоста Хотугуурап суруйбута биллэр. Кини айар-ыллыыр кырдьаҕастар ырыаларын, таабырыннарын суруйан хаалларбыт.
Күндүтүйэн көһүннэ
Көстөөх сиртэн көҕөрөр
Күлүмүрдэс күөх уулаах,
Көбөн оонньуур былыттаах,
Көөнньөн хойдор көтөрдөөх,
Көйөн барар сиэннэрдээх,
Көстөн ордук туоралаах
Күрүҥкэлиир күөллэрим.
Егор Пантелеймонович эдэр сааһыттан түүлээхсит, булчут, ындыы таһааччы этэ. Сиэнин кытта бултуу сылдьан эһэҕэ түбэһэн, суорҕан-тэллэх киһитэ буолбута. Эһэҕэ түбэспитин туһунан суруйааччы Андрей Пахомов «Аар тайҕа хаһаайына» диэн кинигэҕэ суруйбута.
Егор Пантелеймонович удьуордара талааннара, хомоҕой тыллара билигин даҕаны баар. Кыыһа Слепцова Людмила Егоровна СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, 2006 сыллаахха Дьокуускай куорат юбилейнай уордьанынан наҕараадаламмыта. Дьокуускай куорат Автодорожнай уокуругун бэтэрээннэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, «Эхо столицы» хаһыат штаты таһынан кэрэспэдьиэнэ, СӨ Бочуоттаах бэтэрээнэ, Абый нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.

Слепцова Светлана Васильевна 1993 сыллаахха Платон Ойуунускай 100 сааһыгар аналлаах оҕо литературнай бырааһынньыгар алгыһы туойан, 43 оҕоттон 3-с миэстэни ылбыта. Билигин Абый нэһилиэгэр култуура дьиэтин дириэктэринэн үлэлиир.

Хос сиэннэрэ эмиэ үөрдэллэр. Афанасьев Гаврил Владимирович 2003 с. Тааттаҕа П.Ойуунускай төрөөбүтэ 110 сылыгар аналлаах литературнай бырааһынньыкка «Дорҕоонноох тойук» номинация кыайыылааҕа буолбута. ХИФУ төрүт культура салаатыгар үөрэнэ сылдьан А.И.Софронов –Алампа төрөөбүтэ 125 сылыгар аналлаах литературнай күрэх кыайыылааҕа, стипендиата.

Сиэнэ Афанасьев Володя 2008 сыллаахха «Азия оҕолоро» норуоттар икки ардыларынааҕы оонньуулар култуурунай тэрээһиннэрин кыттыылааҕа, «Хотугу сулус» телерадиоакадемиятын көрүү куонкурсун лауреата.
Дохунаева Марианна Уус-Алдан Бороҕонугар 2009 сыллаахха ыытыллыбыт «Олоҥхо ыһыаҕар» оһуохай түһүлгэтигэр маҥнайгы миэстэни ылан «Түһүлгэ түсчүтэ» диэн аат иҥэриллибитэ. Билигин Дьокуускайдааҕы культура колледжын этно-художественнай салаатын 4 куурсун устудьуона. 2017 сыллаахха Ньурба улууһугар «Дыгын Дархан» киинэҕэ режиссер ыҥырыытынан уһуллубута. Республика этногруппатыгар киирсэн, күһүн Кореяҕа, Кытайга фольклорнай көрүүгэ барар ыҥырыылаах.


Хос эһэм олорон ааспыт олоҕун үөрэтэн элбэҕи биллим. Кини норуокка киэҥник биллибит импровизатор ырыаһыт эбит. Ырыаларын-хоһооннорун мунньан, Саха сирин фольклорун фондатыгар аатын-суолун үйэтитэн, киллэрэр тоҕоостоох. Хос эһэбин Слепцов Е.П. — Холлойу удьуордаан, биһиги, кини ыччата, саха кылыһахтаах ырыатын-тойугун кэрэхсиир эбиппит. Хос эһэм ырыаларын, хоһооннорун, бэйэтин уоһуттан сурукка киллэрбит олохтоох ааптардарга Куоста Хотугуурапка, Новиков Карл Трофимовичка, Шапов Петр Константиновичка махтанабын. Инникитин бу үлэбин салгыыр былааннаахпын.

«Хотугу Кыым»

Сообщение Абый ыллам ырыаһыта Слепцов Егор Пантелеймонович — Холлой аатын үйэтитиэххэ появились сначала на Ulus.Media – все главные новости из районов Якутии.

Комментарии закрыты.