«АЛАМПА АХТЫЛҔАНЫГАР» ААҔААЧЧЫ СЫАНАБЫЛА

Кинигэ ааптарын Владимир Семенович Андросовы билбэт киһим. Аҥаардас кинигэ аатыттан сылтаан кэрэхсээн көрдүм. Кини бу кинигэтигэр олох араас өрүттэрин сытыы ыйытыктарыгар бэргэн хоруй биэрэр, киһи санаатын күүһүрдэр, дууһатын үөрдэр-хомотор сахалыы-нууччалыы тылынан суруллубут лирикэлии айымньылара умсугутар, интэриэһиргэтэр, толкуйдатар күүстээхтэр. Лирика жанра бэрт уустук, ол да буоллар дьиҥ сахалыы толкуй, бөлүһүөктүү санаа, дойдуга, ийэҕэ, дьахтарга таптал күүһэ түмүллэн, бэрт истиҥ кинигэ буолан тахсыбыт. Өскөтүн хомуурунньукка сүнньүнэн биир хайысхалаах хоһооннор, поэ малар киирэр буоллахтарына, манна ааҕааччы көҥүл да хоһоону, алгыһы, силлабикалаах-тоникалаах да айымньылары бэлиэтии көрүөн сөп.

Ааптар туох киһи буоларын кини кылгас биографиятыттан билиэххэ сөп. Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгиттэн төрүттээх кинигэ ааптара 35 сыл устата төрөөбүт дойдутугар учууталынан, оскуола дириэктэринэн, оройуон үөрэҕин салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Кини үлэтинэн-дьыалатынан төрүт сиригэр-уотугар күүс-көмө буолан, 1992 сыллаахха Баайаҕа орто оскуолата өрөс пүүбүлүкэ бастыҥ оскуолатынан ааттаммыт. «Үтүө киһи үлэтэ үйэлээх» диэн дэлэҕэ эппэттэр. Ол курдук Владимир Андросов бу сыллар тухары «СӨ үөрэҕин туйгуна» диэн үрдүк ааты ылбыт. Киһи соһуйуон иһин, кини СГУ физика-ахсаан бакылтыатын бүтэрбит эбит. Ахсаан үөрэхтээх киһи бу курдук хомоҕой тылынан, ис киирбэх кэрэ айымньыларынан дьон биһирэбилин ылбыта туспа дьикти.

«Алампа ахтылҕана» кинигэ туһунан Россия Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ Гаврил Андросов «Ахтылҕан эрэ буолбатах, алгыс уонна анаарыы» диэн кинигэҕэ киирии тылы суруйбут. Владимир Андросов тус олоҕун, айар үлэтин анааран кини: «Бу «Алампа ахтылҕана» диэн сүрэхтээбит кинигэтигэр саха чулуу поэтын тэтиминэн айбыт, киниэхэ анаабыт хоһоонноро анал түһүмэҕинэн киирдилэр. Ону тэҥэ манна Алампаны атын омук тылынан саҥардыбыт уонна кини туһунан саха поэттарын айымньыларын нууччалыы тылбаастара эмиэ хабыллыбыттара кэрэхсэбиллээх. Баҕар, сорохтор улуу поэт олугун үтүктүү диэхтэрэ эрээри, ааптар: «Үтүө киһини үүт үктээн батыһар үчүгэй…» – диэн билиммитэ маны киһи саха литературатыгар тус позициятын сорҕотун быһыытынан көрдөрөр. Тоҕо диэтэххэ, Алампа Кырдьык, Көҥүл, Норуот диэн үс үҥэр таҥаралааҕын кириитик Баһылай Бырдьахаанап бэлиэтиирэ. Онон кини поэт уонна патриот быһыытынан бу үс эйгэттэн тирэнэн айар-тутар… Кини Алампата – символ. Кырдьыктаах кэм, норуот көҥүлү символа» – диэн суруйар.

Кинигэ ис иһин арыйан бардахха, олус элбэх ураты поэзия ньымата туттуллубут. Хоһооннору барсар тиэмэлэринэн наардаабыт, киһи ааҕарыгар табыгастаах буоларын туһугар, саас сааһынан дьаарыстаабыт.

Иһинээҕититтэн көрдөххө, кинигэ уопсайа 5 бөлөххө арахсыбыт:

  1. «Төгүрүк сыл»
  2. «Санааларбар»
  3. «Алампа ахтылҕана»
  4. «Переводы»
  5. «Тылбаастар»

«Төгүрүк сыл»

Бу бөлөххө ааптар халандаарга баар бары ыйдар тустарынан суруйбут. Хас биирдии ыйын (хоһоонун) саҕаланыытын 1-2 буукубалара ол ый туһунан өбүгэттэн кэлбит бэргэн этиилэрин таһаараллар. Холобур:

Тохсунньу

Тымтар тымныы түннүккэ

Оһуор-ойуу сыһыарбыт,

Хаарга суһум күлүмэ

Сулус буолан сырдаабыт.

Уоттаах, чаҕыл оонньуурдаах

Намылыйда харыйа,

Ньохуос куобах аргыстаах

Устан киирдэ Хаарчаана.

 

Табылынна үтүө дьыла –

Аҥаардаата үөрэх сыла.

Хата, дьэ бу каникулга

Астык буолуо дьиҥ Таҥха!

 

«Хараҥаны халбарытыҥ

Алгыс, арчы тылынан,

Алдьархайы антах анньыҥ

Намыын-сэмэй майгынан!»

 

Ыйыы-кэрдии, сүбэ-ама

Анаан этэр Таҥха Хаан!

 

Көрбүппүт курдук, «Тохсунньу – Таҥха Хаан ыйа» диэн этии тахсан кэллэ. Аны туран, хас биирдии тылын сиһилии ойуулуур. Холобур – Тохсунньу диэн тылтан турар строфаҕа ый бары кэрэ өттүн толору арыйан сиһилии кэпсиир. Бу ааптар ураты, сонун истиилин, туспа суолун-ииһин толору көрдөрөр.

«Санааларбар»

Бу бөлөххө ааптар өр кэмҥэ мунньа сылдьыбыт санааларын хоһооҥҥо тиһэн бар дьон дьүүлүгэр таһаарар. Олох, дьылҕа, айылҕа, таптал, ахтылҕан курдук тиэмэлээх хоһооннор лирическэй герой ис санаатын толору арыйаллар. Бөлүһүөктүҥү истииллээх поэт манна даҕаны айымньыларын бэрт уратытык көрдөрөр – хас биирдии строката биир буукубаттан, эбэтэр үстүү-түөртүү строкалар биир буукубаттан саҕаланан бараннар атын буукубалары кытары атастаһа сылдьаллар. Баһыйар өттүн бастакыта ылар дии санаатым.

Холобур:

…Ардаабыт халлаан

Аллараа өттүн

Арыйа тардан

Анааран көөртүм –

Алыһын дьикти

Арылы кустук

Алааһым иитин

Аҥаарын кууспут!…

Бары да бэлиэтии көрбүппүт курдук, хоһоон тутула дьиҥ сахалыы, олоҥхону этэн эрэр курдук тэтимнээх, хайдах эрэ Өксөкүлээх Өлөксөй «Ойуун түүлэ» поэматыгар кыратык маарынныыр.

Бу – Владимир Андросов айар үлэтигэр сүдү талааннаах биир дойдулаахтарын айымньыларын дьайыытын, кинилэр сырдык ааттарыгар сүгүрүйүүтүн көрдөрөр.

«Алампа ахтылҕана»

Бу түһүмэх – кинигэ сүрүн түһүмэҕэ диэтэхпинэ, бука, сыыспатым буолуо. Манна ааптар Алампаҕа анаабыт хоһооннорун, билиҥҥи саха ыччатыгар биир дойдулаахтарыгар, биһиги барыбыт олохпут, инники дьылҕабыт ыйытыктарын, сайдыыбыт түөрэҕин ыйан дьоҥҥо тиийимтиэтик сэһэргиир. Бары хоһооно Алампалыы истииллээх.

Холобур:

…Дьэ, ону

Биһиги диэтэх дьон

Билиҥҥи кэмнэргэ,

Бүгүҥҥү күннэргэ

Бүдүүлээн өйдөөн,

«Бу маннык буоллун» диэн

Буоһалаан салайан

Сайдабыт быһыылаах…

Бу хоһоон Алампа «Ыччат сахаларга» диэн сахабын дэнэр киһи барыта билэр аатырбыт хоһоонун салҕаан биэрэргэ дылы.

«Переводы»

Бу түһүмэххэ А.И. Софронов-Алампа, С.П. Федотов, Н.В. Михалева-Сайа, С.П. Данилов, В.А. Протодьяконов, П.Я. Туласынов, М.И. Кузьмин-Макар Хара, П.Н. Тобуруокап хоһооннорун нууччалыы тылынан тылбаастыыр. Саамай сөхпүтүм диэн, өскөтүн атын тылбаасчыттар айымньы тутулун, тылларын, ардыгар ис хоһоонун, рифмаҕа сөп түбэһиннэрээри уларытар буоллахтарына, кини хоһоон тутулун уларыппакка, ис хоһоонун бүтүннүү хаалларан туран, хас биирдии этиитин утары тылбаастыыр.

Холобур:

…Саха курдук ким үөрүөй

Саһыгырыы күөдьүйэ,

Төлөнү көрө-көрө,

Хатан Тэмиэрийэ?…

(С.П. Данилов хоһооно)

 

…И кто же, кроме якута,

Увидя пламя яркое,

Искристое, так будет рад,

Хатан Тэмерия?…

(В.С. Андросов тылбааһа)

Бу ааптар ураты талаанын, тылбаасчыт быһыытынан туспа суоллааҕын-иистээҕин, сахалыы эрэ буолбакка, нууччалыы даҕаны хомоҕойдук суруйарын бигэргэтэр.

«Тылбаастар»

Бу түһүмэххэ ааптар нуучча уонна саха нууччалыы тыллаах саха поэттарын хоһооннорун сахалыы бэргэнник тылбаастыырын бэлиэтии көрүөххэ сөп.

Түмүктээн эттэххэ, бу кинигэттэн Владимир Андросов поэт эрэ буолбакка, өссө улахан туспа суоллаах-иистээх тылбаасчыт, элбэҕи толкуйдуур бөлүһүөк, улуу суруйааччылар, поэттар санааларын аныгы үйэҕэ тарҕатааччы уонна салҕааччы быһыытынан көстөр.

Тус бэйэм бу кинигэни олус сөбүлээтим, хас биирдии хоһоонун ааҕа-ааҕа бэйэбэр туох эрэ саҥаны, туох эрэ кэрэни, сырдыгы арыйдым диэн бигэ санаалаахпын. Бэйэм эмиэ айар киһи быһыытынан, ааптар маастарыстыбатын сэргии көрдүм. Киэн тутта этиэхпин сөп – кини айар үлэтигэр сүгүрүйэбин!

Инникитин да маннык курдук кинигэлэр тахса турдуннар. Эдэр ыччат сахалыы аахтын, норуоппут уруккутун биллин, былыргытын үөрэттин, инникитин иһин охсустун! Олус бэргэн этиини биһиги бастакы бэрэсидьиэммит М.Е. Николаев этэн, «Өйгүнэн кыайыаҕыҥ» диэн. Бу тыллар биһиэхэ – аныгы саха ыччатыгар анаммыттара чуолкай. Ол иһин үлэлиэх, үрдүк үөрэҕи баһылыах, саханы САХА дэтиэх!

Аскалон Семенов

Чолбон. — 2020. — №1

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *