Алла турар астаах Иннокентий Тарбаахап

“Икки атахтаах бу орто туруу бараан дойдуга төрөөн баран тоҕо, туох туһугар олорор?” – диэн ыйытыкка, үгүс киһи: “Төрүт ууһу тэнитээри, удьуор-ситим тардаары, норуоту хаҥатаары олорор”, – диирэ чуолкай. Ол гынан баран, итинник олорор туһугар үчүгэй иҥэмтиэлээх аһы аһыахха, уйгулаах утаҕы иһиэххэ, үлэлиэххэ-хамныахха наада. Били, аныгы үйэ чэрчитинэн, этэргэ дылы, сүүрдэ сылдьар массыынабыт үчүгэй уматыктаах, хаачыстыбалаах арыылаах-сыалаах буоллаҕына этэҥҥэ сылдьарын курдук.

Быйыл үгүс биллиилээх дьон, саха саарыннара билиэ күннэрин ыллахтара, томтойор саастарын туоллахтара. Олортон биирдэстэрэ саха киһитэ барыта билэр, амтаннаах астаах, буобар идэлээх, билигин Дьокуускай куорат биир саамай бастыҥ эрэстэрээнигэр «Тыгын Дархаҥҥа» бренд-шеф диэн технологтар аҕа баһылыктарынан үлэлиир САССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, потребкооперация туйгуна 75 сааһын томтойо туолбут Иннокентий Иннокентьевич Тарбахов буолар. Бу балаһаҕа кини оҕо сааһын, дьонун-сэргэтин, олоҕу көрүүтүн, үлэтин-хамнаһын туһунан бэйэтин кэпсээниттэн истиэхпит.

— Иннокентий Иннокентьевич, дорообо, үбүлүөйдээх сылгынан эҕэрдэ.

— Махтал буоллун, киирэн аас, чэйдэ ис.

— Кырдьаҕастар күннэрэ чугаһаабытынан, үбүлүөйдээх сылгынан эҕэрдэлээн туран олоҕуҥ-дьаһаҕыҥ, хайдах үлэһит буолбутуҥ туһунан сэһэргээ, ханна төрөөбүккүттэн, оҕо сааскыттан саҕалыахха, саас сааһынан кэпсээ эрэ.

— Мин төрөөбүт дойдум Уруккунан Таатта Чычымаҕа, билигин ааттыылларынан Таатта Аммата диэн Өксөкүлээх Өлөксөй, Эллэй, төрөөбүт сирдэрэ буолар.

— Төрөппүттэриҥ туох дьон этилэрэй?

— Аҕам үйэтин тухары Райпо үлэһитэ буолан сельпо бэрэссэдээтэлинэн Таатта нэһилиэгэр, Чөркөөххө үлэлээн ааспыта. Ийэм төрүт Чычымах. Ийэбинэн эһэм Иван Михайлович Павлов, норуот ааттыырынан, Мойоорус диэн сэрии бэтэрээнэ, түөрт оҕолоох бэрт кыахтаахтык олорбут киһи. Мин ийэм кини иккис оҕото.

— Бииргэ төрөөбүттэриҥ хастарый?

— Соҕотохпун. Мин ийэм –  аҕам үһүс кэргэнэ. Онно дьикти устуоруйалаах. Ол маннык. Убайа Ньукулай бааһыран инбэлиит буолан сэрииттэн эрдэ кэлэр. Уонна оччотооҕу кэм сиэринэн үлэтигэр үлэлиир, бэтэринээр эбит. Балтын кытта бииргэ олороллор. Биир бириэмэҕэ балтын хомсомуол райкомун сэкирэтээригэр сыбааттаабыт. Ону ийэм кыккыраччы аккаастаан кэбиһэр. Ийэм ол кэмҥэ Ытык Күөл остолобуойугар сельпоҕа буобарынан үлэлиир. Ити кэмнэргэ аҕам ньыкыллыбыт кыра кыыстан: “Миэхэ кэргэн тахсыаҥ этэ дуо?” – диэн ыйыппытыгар, “Ээх”, – диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалар. Онтон дьиэтигэр тиийэн убайыгар аҕабын Лөгөнтөйү билиһиннэрээри дьиэтин хомуйан, алаадьы астаан көрсүбүт уонна эттэҕэ дии. Дьэ аны туран убайа аккаастаан турар: “Ити киһиэхэ кэргэн тахсыаҥ кэриэтин балыс буолбатаҕыҥ ордук”, – диэн батан кэбиһэр. “Ити киһиҥ сэллик ыарыылаах, икки кэргэнэ ити ыарыыттан өлбүттэрэ, икки төгүл огдообо!” – диэн аймалҕан бөҕөтүн таһаарар. Ону ийэм истибэт, баҕар, мин кэлэр быам тартаҕа буолуо. Ылар даҕаны хомунан Тарбаахаптарга баран хаалар.

— Тарбаахаптар диэн кимнээхтэрий?

— Оччолорго судьуйанан эҥин үлэлээбит, үөрэхтээх мин аҕабын кытта бииргэ төрөөбүт киһи убайа, райсовет уопсай отделын салайааччытынан үлэлиир киһиэхэ дьукаах көһөн кэлэллэр. Инньэ гынан Тарбаахаптар Мойоорус кыыһын кийиит оҥостон кэбиһэллэр. Онтон Чычымахха тиийэн үчүгэй баҕайытык олороллор. Ол олорон аҕам ыалдьан өлөн хаалар. Мин 5 ыйдаахпар. Огдообо хаалбыт дьахтары абаҕалара Дьэкиим оҕонньор Дьохсоҕонтон тэлиэгэлээх атынан көһөрө кэлэр. Былыргы абыычай быһыытынан кийиити көһөрөн ылаллар. Онно ийэм аймахтарыгар, Деевичтаахха, олорон холкуоска үүт суотчутунан киирэр. Оччолорго Илья Егорович Винокуров “сүөһүтэ суох холкуостаахтары кэтэх сүөһүлээһин” диэн ыйааҕа тахсар. Ийэм холкуос сүөһүлэриттэн биир бургунаһы ылан сиэтэн аҕалбытын саҥаһа Деевич эмээхсинэ Хобороос эмээхсин: “Итиччэ дэлэй элбэх сүөһүттэн талан-талан да ылбыт сүөһүҥ баар, саатар, үс эмиийдээх”, – диэн күлбүт. Онуоха ийэм: «Мин диэки наһаа үчүгэйдик көрбүтэ», — диэбит. Хата, онтута төрөөн-ууһаан, сүөһү төрдө буолбут.

— Ол саҕана ханна олорбуккутуй? 

— Хас да алаастардаах киэҥ да киэҥ Бэрээйи алааһыгар олорбуппут, онно ханнык алааһыгар олорбуппутун билбэппин. Ол олорон биэспин-алтабын туолуубар атырдьах ыйыгар, моонньоҕон буһан эрэр этэ, ийэм ыалдьан хаалла. Ити 1949-50 сылларга буолуо. Төһө да ыарытыйдар быыс кэтэҕэр иистэнэр. Миэхэ куобах уорҕатынан суорҕан, кус түүтүнэн сыттык уонна сылаас да сылаас бэриинэ тикпитэ. Аны санаатахха, оҕом тулаайах хааллаҕына кэтиэ, туһаныа диэн тикпит эбит. Түүн утуйарга уоран хоонньугар киирэн сылаас баҕайытык утуйан хааларым. Сарсыарда уһуктубутум бэйэм ороммор сытар буолан хаалабын. Уһуктаат ийэм быыһыгар киирээри гыннахпына уһун ураҕастаах онон үүрэн, олох киллэрбэт. Уопсайына, сэлликтээх буолан,  бэйэтигэр чугаһаппат этэ. Биир сарсыарда уһуктубутум ийэм көмүлүөк иннигэр суһуоҕун куурда турар этэ. Таһырдьаттан киһи бөҕө киирдэ, чээйдээтилэр. Уонна сыарҕаҕа от бөҕөтүн тэлгээн айанныы турдулар. Ол ийэбин бүтэһик көрүүм этэ. Хайдах көмпүттэрин эҥин билбэппин. Баралларыгар Маабыра диэн эмээхсин кыра иһиккэ ийэбэр айаҥҥа тамаххын ханнараар диэн чөчөгөй таһааран биэрбитин өйдүүбүн.

— Оччоҕо биэстээххиттэн-алталааххыттан төгүрүк тулаайах хаалбыт эбиккин дии.

— Оннук. Сайыҥҥы кэм буолан сарсыарда туран дьон бары окко бараллар. Сыҥаһа орон үрдүнэн оҥоһуллубут долборукка миэхэ анаан хаалларыллыбыт кытыйа курдук моһуоннаах икки өттүнэн сибэкки ойуулаах фарфор иһиккэ хоп-хойуу күөрчэх ытыйан хаалларбыт буолаллар. Ол мин күннээҕи аһылыгым этэ. Ол күөрчэҕи сии-сии ити иһитим ойууларын наһаа сөбүлээн, дьиктиргээн көрөр этим. Дьонум сервистээхтэр эбит, оттон ол иһит салатницата буолуон сөп эбит диэн билигин толкуйдуубун. Маабыра барахсан ытыйан хаалларбыт күөрчэҕэ билигин да сүрэхпэр, дууһабар баар. Ол курдук ускул-тэскил сылдьан Ытык Күөл оскуолатын дьиэтигэр олорор ийэм аймаҕа Люция диэн кыыстаах Нохсорова Мариялаахха олордум. Күһүн үөрэх дьыла саҕаланаары, балаҕан ыйын чугаһа буолан тымныы баҕайы түүннэргэ биир куулу тэлгэнэн, иккис куулбунан суорҕаннанан сырыттым. Хайдах гыныахпыный, тулаайах оҕо буоллаҕым.

Ол курдук ийэлээх аҕам ииппит уолларыгар Чурапчы педучилищетын бүтэрбит, саҥатык кэргэннэммит Комиссаров Николай Филипповичтаахха Мэҥэ Алдаҥҥа иитиэх оҕо быһыытынан бардым. Кинилэр ыал буолалларыгар ийэм өссө тыыннаах этэ. Ол иһин ийэм убайын малын-салын энньэ гынан биэрбитэ. Айанныырбар үс сүөһү батыһыннарыылаах, икки сыарҕа таҥастаах хаар түспүтэ быданнаабыт кэмигэр барбытым.

— Онно төһө өр олордуҥ?

— Мин кинилэргэ икки уол оҕо төрүөр диэри олорбутум быһыылааҕа. Иитиэх оҕо олоҕо туох аанньа буолуой. Оҕолор ытаатахтарына били энньэҕэ кэлбит, ийэм бэлэхтээбит Мойоорустар баайдара үрүҥ көмүс ньуоската мин оройбор ыалдьыттыыра. Убайым учуутал буолан үлэлии барбыт кэмигэр саҥаһым Аана оҕо ытыырын ньиэрбэтэ тулуйбакка ити курдук быһыыланааччы. Үрүҥ көмүс ньуоска диэн ыйааһына ынырык буоллаҕа. Оччотооҕу учууталлар уопсайдара туга кэлиэй, хаптаһын быыстаах буоллаҕа. Ньуосканан охсуллан ытыырбын истэннэр, аһынаннар аттынааҕы ыалларбыт сэриигэ сылдьыбыт аҕалаах Постниковтар көмүскүү киирэллэр этэ. Оройбуттан хаан оҕуолаан ытыы олорор оҕону саҥаһым ытыыра иһиллибэтин диэн үүт угар умуһахха саҕабыттан ылан умса анньан кэбиһэр этэ. Дьэ ити курдук оҕо сылдьан тулаайах хаалан, Эрилик Эристиин Хачыгырын олоҕун кыратык билэн турабын. Саамай хомойо саныырым диэн, ити Комиссаровтар ийэлэрэ (саҥаһым Аана) оҕолоно эҥин онно-манна барарыгар дьиэ көрөөччү дьахтар кэлэр этэ, аатын өйдөөбөппүн. Биирдэ ол дьахтарга сэллик буолан өлбүт дьон баайдарын баай оҥостубаппын дии-дии ийэлээх аҕам малларын, ол быыһыгар Маабыра барахсан күөрчэх ытыйан долборукка хаалларар сибэккилээх иһитин эҥин таҥаска суулуу-суулуу биэрбитэ. Өссө тугу-тугу ханна ыскайдаабыта биллибэт. Дьэ ити курдук сорох дьон тулаайаҕы аһынан кэрэ баҕайытык сыһыаннаһаллар, оттон сорох дьон төттөрүтүн сэниир, атаҕастыыр түгэннэрэ баарын эппинэн-хааммынан билбитим.

— Онтон ити этэн ааспыт Хачыгырбыт өлөн “быыһаммыт” эбит буоллаҕына , эн бу Комиссаровтартан хайдах бардыҥ, куоттуҥ диэххэ дуу?  

— Үгүс ытабыл-соҥобул кэнниттэн ыалларбыт аймалҕан таһаараннар, бу ыаллар сатаан көрүөхтэрэ суох, оҕону өлөрүүһүлэр диэннэр, үҥсэн-харсан детдомнарынан бардым. Ол курдук, райсоветынан уураахтанан Таатта улууһун Уолбатын детдомугар убайым Николай Филиппович илдьэн туттарар. Бу детдом 1953 сыллаахха сабыллар ол иһин онно баар оҕолору Хаптаҕай, Суотту, Дьокуускай детдомнарыгар тарҕаппыттара. Мин Чурапчы Дириҥэр баар трахоманы эмтиир детдомҥа түбэстим. Онтон биир сыл буолан баран аны тыҥам мөлтөөн Крымҥа Евпаторияҕа биир сыллаах реабилитацияҕа барар буоллум. Аны онтон тыҥам ыарыытын чөлүгэр түһэттэрэн Ньурба детдомугар кэллим. Дьэ ити курдук детдомнары кэрийэн, переросток буоллум.

— Оскуоланы итинник уустуктук бүтэрэн баран дьылҕаҥ ханна аҕалла?

— Оччотооҕуга детдом оҕолоро сүрдээх улахан учуокка сылдьаллар быһыылаах. Ньурбаттан кэлээппин кытта Иркутскайга фабричнай-заводской училищеҕа ыытыахтаахтар этэ. Мин онно адьас барыахпын баҕарбаппын диибин. Ону өрөспүүбүлүкэ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, оччолорго детдом буобарынан үлэлиир Николай Евсеевич Иванов: “Министерствоҕа син биир ыҥырыахтара, онно эн училищеҕа барыахпын баҕарбаппын, мин буобар буолуохпун баҕарабын диэн малтаччы эт”, – диэн сүбэлээтэ. Просвещение оччотооҕу миниистирэ Шадрин Иркутскайга барыахтаах сэттэ оҕону приемнаата. Тыл-өс эттэ уонна бүтэһигэр ким туох этиилээҕий диэн ыйытта. Онуоха туран мин малтаччы: “Мин онно-манна барыахпын баҕарбаппын, манна дойдубар хаалан буобар үөрэҕэр үөрэнэн буобар буолабын”, – диэтим. Онуоха туран миниистир училищеларга эрийтэлээн буобар үөрэҕэр миэстэ көрдүү сатаата да, бары толорулар. Онтон туран “Холбоско” эрийбитигэр Азаров диэн Нам киһитэ бэрэссэдээтэлгэ оруобуна мин буобар буолар дьылҕабар Гаврил Осипович Местников приемҥа киирэн олорор эбит. Миниистир быһаарбытыгар Гаврил Осипович: “Ити оҕону биһиэхэ Нам остолобуойугар ыытыҥ, биһиги киһи оҥоруохпут”, – диэн кэбистэ. Бүттэ, инньэ гынан мин Намнаан хаалабын.

— Буобар дьылҕаланаргар таҥараҥ олох муннугуттан ситэн аҕалбыт эбит дии.

— Инньэ диэххэ сөп. Намҥа остолобуойга көмөлөһөөччү быһыытынан үлэҕэ киирэн хааллым. Бирикээһим 1962 сыллаахха, балаҕан ыйын 15 күнүгэр тахсыбыта. Онтон ыла Нам остолобуойугар кыладыапсыгыттан ураты туох баар үлэни барытын үлэлээн 56 сыл ыстаастанан олоробун.

— Эбии ханна эмэ үөрэммитиҥ дуу?

— Намнар талааммын көрөннөр 1963 сыллаахха торговай-кулинарнай училищеҕа ыыппыттара. Онно похвальнай грамоталаах икки сыл үөрэнэн бүтэрбитим. Ол кэнниттэн Челябинскайга аармыйаҕа бардым. Үс сыл буобарынан сулууспалаабытым. Онтон Наммар төннөн кэлэн үлэлээбитим.

— Бачча бэриниилээхтик үлэлии сылдьар киһи дьиэ кэргэниҥ да ньыгыл буолуо ээ?

— Намҥа үлэлии сылдьан уус-уран самодеятельноска хомуска тардар  уонна үҥкүүлүүр этим. Онно кулуупка репетицияҕа, кэнсиэртэргэ биир Тоня диэн учуутал идэлээх ырыаһыт кыыс баарын таптыы көрөммүн, сүрэхпитинэн сөбүлэһэн 1972 сыллаахха ыал буолбуппут. Антонина Семеновналыын икки кыыс, биир уол оҕолонон, билигин элбэх сиэннэнэн, 3 хос сиэннэнэн олоробут.

— Түмүккэ баҕа санааҕын бар дьоҥҥор тиэрт эрэ.

— Күһүҥҥү киһи күлбүтүнэн диэбиччэ, сотору кэминэн ас-үөл дьаарбаҥкалара бөҕө буолуохтара. Онно сылдьан Сахабыт сиригэр оҥоһуллан тахсар бэйэбит дойдубут иҥэмтиэлээх аспытын атыылаһан доруобуйаҕыт туһугар кырыа кыһыны туоруур туһугар элбэхтик хааччыныҥ. Киһи доруобуйата астан быһаччы сибээстээҕин умнумаҥ. Бэйэ аһа минньигэс, иҥэмтиэтэ да күүстээх. Дьоллоох буолуҥ!

— Бириэмэ ууран истиҥник кэпсэппиккэр улахан махталбын тиэрдэбин. Сүрэҕиҥ баҕатын сүһүөҕүҥ уйдун, ытыктабыллаах киһибит Иннокентий Иннокентьевич!

Кэпсэттэ Александр ЛУКИН – САНДАЛЫ.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *