Амарах аммаларга Айхал!

Бу сайын Саха сирин норуоттарын VII спортивнай оонньуулара бэрт үрдүк тэрээһиннээхтик ааһан, республикабыт олохтоохторо киэҥ куйаар ситиминэн, радионан, телевидениенан көрөн-истэн, хаһыат, сурунаал сонунун ааҕан улахан дуоһуйууну ыллылар. Сытыы бөрүөлээх суруналыыстар, саргыччы саҥарбыт НВК-лар Амма улууһугар буолбут Саха сирин норуоттарын VII спортивнай оонньууларын дууһаларыгар дириҥник иҥэринэн улгумнук сырдаттылар.

 

История кэрэһэлииринэн, спортивнай оонньуулар республика араас улуустарыгар түөрт сылга биирдэ ыытыллаллара үтүө үгэскэ кубулуйда. 2018 сылга Аммаҕа ыытыллыахтаах VII спортивнай оонньуулар улахан алдьатыылаах, хоромньулаах халаан уута кэлэн  республика олохтоохторо көхтөөхтүк көмөлөспүттэрин хаһан да умнуллубат. Бу ыарахан кэмҥэ Дьокуускай куорат иһинэн тэриллибит Амма улууһуттан төрүттээх биир дойдулаахтара, куорат землячествота “АммА Түмсүү” төһүү күүс буолбута.

Халаан уутуттан төһө да эмсэҕэлээтэллэр, бу Саха сирин норуоттарын VII спортивнай оонньууларга аммалар ис кыахтарын, күүстээх санааларын ууран туран үрдүк таһымнаахтык ыыппыттарын бэлиэтиэххэ наада. Бэрт сомоҕолоохторо көһүннэ. Ол курдук, бу эппиэтинэстээх түгэҥҥэ үлэ бөҕө ньиргийбитин көрдөрдө Амма улууһун күрэхтэһиигэ бэлэмэ, саҥа спортивнай объектар тутуллан сандаара дэндэспиттэрэ. Үлэ бары спорт араас хайысхаларын хабан боксаҕа, тустууга, чэпчэки атлетикаҕа, остуол тенниһигэр, баскетболга, волейболга, буулдьанан ытыыга, спортиҥҥа, оҕунан ытыыга, саахымакка, мини-футболга, адаптивнай спортка, чэпчэки атлетикаҕа уонна волейболга, пляжнай волейболга, аэробикаҕа ыытыллар сөптөөх түһүлгэлэр таҥыллыбыттара.

Республика Ил Дархана Айсен Николаев кэлэн Саха сирин норуоттарын VII спортивнай оонньууларга кыттыыны ылбыта, олохтоохтору үөрүүнэн кынаттаата. Спортивнай оонньуулар материально-техническай базата тупсарыгар сөптөөх үп тыырыллан спортивнай күрэхтэһиилэр кыахтаахтык ааспыттарыгар, салайар салалта болҕомтотун уурбутун махтана бэлиэтииллэр, аммалар. Ол түмүгэр спорт араас элбэх эбийиэгэ күн сирин көрдө. Аммаҕа спортивный стадион «Амма-Олимп» ыччат бөһүөлэгэр тутуллубута сэҥээрдэр уонна ардахха ылларбат бүрүөһүннээҕэ көрөөччүлэргэ да, ыалдьыттарга да ытыктабыллаах сыһыаны көрдөрөр. Спортивнай оонньуу кыыма «Сардаана» сибэкки-факелга кытыастыбыта дьоҥҥо-сэргэҕэ бэрт долгутуулаах түгэн буолла.

VII спортивнай оонньуулар алгыстаах Аартыгын

Саха Республикатын үтүөлээх артыыһа, «Бриллиантовай цирк» дириэктэрэ, Амма эрэллээх Эр хоһууна, кыахтаах спортсмена Расторгуев Сергей Васильевич арыйбыта дьон-сэргэ биһирэбилин ылыан ылла. Сергей Васильевич кыраҕы хараҕын көрүүтэ, үрдүк таһымнааҕа арылыччы көстөн бары да киэҥ тутуннубут. Аан Аартык ааттаахтык аһыллан, VII спортивнай оонньуулар этэҥҥэ ааһыаҕын бу үөрүүлээх спорт Түһүлгэтэ кэрэһэлээбитэ. Театрализованнай дьүһүйүүгэ көһүннэ: Өбүгэлэрбит хоодуот, бэргэн хоһууттарыттан саҕалаан XX уонна XXI үйэлэр ситиһиилэригэр, чуолаан Амма чаҕылхай спортсмена, сырдык сулуһа Сахаачча мөссүөнэ бүтүн Түһүлгэҕэ көстөн-хамсаан кэлиитэ көрөөччүлэри, спортсменнары долгутуон долгутта. Спорт үйэлээҕин, ким да, туох да умнуллубатын бигэргэттэ. Эдэр көлүөнэҕэ бу дьүһүйүүгэ кыттыы да, көрүү да иитии сүҥкэн суолталааҕын көрдөрдө.

2019 сыл – Театр сылынан биллэриллибит чэрчитинэн, бу VII спортивнай оонньуу аһыллыыта сүдү амфитеатр буолан сиртэн халлааҥҥа диэри салгынынан кыырайа көтөр акробаттар, артыыстар, спортсменнар салгыҥҥа тыыннаах хартыына буолан көстөн, Сахабыт сирин олохтоохторугар долоҕойугар дириҥник хатаннаҕа.

Марфа уонна Сергей Расторгуевтар ааттарынан СР Судаарыстыбыннай Цииркэ кыахтаах артыыстара спорду кытта ыкса ситимнээх буолан күрэхтэһээччилэргэ, көрөөччүлэргэ, оҕо-уруу, аймахха кэрэхсэбиллээх кэһии, бэрт бэлэх буолла. Сергей Васильевич театрализованнай инсценировка нөҥүө этиммитинэн АммА – Спорт, Спорт – Сахаачча буоларын бар-дьон өйдөөн уйадыйыы иэйиитигэр куустаран ылла…

Биир дойдулааҕар, оҕо сааһын доҕоругар, саха бөҕөһүгэр Аммалар Сахааччаҕа сүгүрүйүүлэрэ истиҥин өйдөөтүбүт. Сахаачча кэмэ бэттэх хамсааһынын (визуализация) түмүгүнэн киһи өйүгэр, уйулҕатыгар дириҥник хатаннаҕа.

Спорт — социальнай-психологическай хайысхаланна

Саха сирин норуоттарын VII спортивнай оонньууларын чэрчитинэн Чапчылҕаҥҥа, Бөтүҥҥэ  спорт саалалара тутулуннулар. Бөтүҥҥэ доруобуйаларынан хааччахтаахха (адаптивнай) спортивнай саала. Маннык анал саала республика үрдүнэн соҕотох буолар. Бу кыаммат араҥа ыарыһах дьоҥҥо болҕомто ууруллан туһунан параолимпийскай спорт сайдыытыгар төһүү буолара үөрдэр. Киһи тутуһан хаамарыгар, киирэригэр-тахсарыгар табыгастаах буоллун диэн аныгы олох ирдэбилинэн лифт, пандус, оҥоһуллубуттар. Манна даҕатан эттэххэ, хоодуот өбүгэлэрдээх бөрө Бөтүҥнэргэ «Күөх ыллык» реабилитационнай центр үлэлээбитэ балай да эмэ буолла (дир. Николаева О.Т.). Республика бары муннугуттан инбэлииттэр кэлэн эмтэнэн абыраннылар. Ол курдук, хаачыстыбалаах эмтээһини, көрүүнү-истиини, минньигэс аһы, болҕомтолоох сыһыаны, эмп-томп толору бэриллиитин буор кута эмсэҕэлээбит, элбэх ыарыһах астына кэпсиирин, суруйарын да өрүү истэбит.

Бөрө Бөтүҥ биллэр бэлиэ дьонунан, ол курдук, ХХ үйэҕэ Социалистическай Үлэ Геройа Васильева Анна Михайловна, XXI үйэҕэ Россияҕа Кремльгэ тиийэн киэҥник биллибит ыанньыксыт, “Саха  сирин  киэн туттуута” интерактивнай куоластааһын куонкуруһун  “Тыа хаһаайыстыбатын бастыҥа” хаһаайката, Герой-ийэ Аграфена Егоровна Сутакова. Олоҥхону оройуттан туппут «Оллоон» оҕо фольклорнай ансаамбыла Амма аатын ааттатта. Доруобуйатынан хааччахтаахтар дьарыктанар спортсаалатын аһыллыытыгар Ил Дархан Айсен Николаевы кытта үлэ уонна социальнай сайдыы министры солбуйааччы Иван Алексеев үөрүүлээх-быһыыга майгыга арыйан, спорт саалы бэркэ сыныйа көрөн сэҥээрбититтэн биир дойдулаахтара астыннылар.

Бөтүҥ саҥа саалата социальнай хайысхалааҕа, кыаммат араҥаҕа көмөлтөлөөх буолара республика сайдыытыгар олук буолара саарбахтаммат. Саха сирин норуоттарын VII спортивнай оонньууларын кэмигэр Реабилитационнай центр «Алмаз» СӨ Ыччат дьыалаларын уонна дьиэ кэргэн бэлиитикэтин министиэристибэ чэрчитинэн  «Здоровье молодёжи – ценное наследство» ааттаах ыччаттарга, спортсменнарга аналлаах флаердары тарҕатта, кыһалҕалаахтарга көмөнү оҥорууга, нэһилиэк кыаммат араҥатыгар сэһэргэһии ыытта (сал. Иванов С.С.).

Салгын кут сайгыччы оҕуста

Саха сирин норуоттарын VII спортивнай оонньуулара буор куту эрэ буруолаппакка, ийэ кут кутуллан дьон-сэргэ ыкса доҕордосто, алтыста, сомоҕолосто. Бу оонньулар кэмнэригэр Салгын кут ситиминэн саҥа кинигэлэр күн сирин көрдүлэр. Ол курдук, Саргылаана Гольдерова-СаргыКуо «Айыыһыт алҕаабыт кытыла» кинигэтэ бэчээттэнэн биир дойдулаахтарын дууһаларын үөртэ. Кинигэ таҥыллыытыгар редактор быһыытынан биир дойдулааҕа, бэйиэт Архипова Зинаида күүс-көмө буолла.

Амма кэскиллээх худуоһунньуга Семен Луканси Аммаҕа анаммыт хартыыналара туттуллубута айымньылаах үлэни сүрдээҕин киэргэттэ. Бу бэлэх-кинигэ поэтесса Амма айылҕатыгар Тапталын ойуулуур, алтыспыт ытык-мааны дьонугар махталлаах анал хоһоонноро туоһулууллар. Маны таһынан Гаврил  Чемезов саҥа саҕыллыбыт кинигэтэ «История Амгинского спорта: Люди.События.Факты» cүрэхтэннэ. Спорт документальнай чахчыларыгар олоҕуран спортивнай хайысхаҕа ыыры кэҥэтэрэ чуолкай. Бу күннэргэ туйах хатырыыта диэтэхпинэ сыыспатым буолуо Ольга Иванова-Сидоркевич кыыһа Ольга Гилярьевна Москваттан Кэнсиэр кэһиилээх кэлэн киэҥ далааһыннаах биэчэри бэлэхтээтэ. Республикаҕа биллэр ырыаһыттары уһуйбут мастыарскайдаах хампасыытар Ырыа Ылдьаа уола Егор Неустроев кэргэнинээн Светланалыын бэртээхэй Дууһа кэнсиэрин көрдөрөн үөртүлэр, долгуттулар.

Оонньуу ыытыллыытыгар «АммА түмсүү» оруола

Дьокуускай куоракка амматтан төрүттээх «АммА Түмсүү» общественнай тэрээһин үлэлиир. Үс көлүөнэнэн тыырыллан үлэлиир буолан эмэниттэн кырдьаҕаһыгар дылы болҕомто ууруллар. Бу тэрээһин көмөтүнэн, өйөөһүнүнэн Амма улууһа элбэх ситиһиилэммитин бэлиэтиир ордук. Ис историятын арыйдахха киэҥ, ол иһин «манна уонна сибилигин» принцибкэ олоҕурдахха, VII спортивнай оонньуулары арыаллыырга «АммА Түмсүү» оруола сүҥкэн. Биир униформаны тэринэн, параадтаан стадион устун хааман киириилэрэ, аны ыалдьааччы быһыытынан тыас-уус таһаарар маллара сөхтөрдө (тэр.Алексеева Р.В.).

Сахаачча биир дойдулаахтарын аҕыннахха Амма, улууһун уолаттара III миэстэ (тренер Романов А.И.), кыргыттара  I миэстэ (Тренер Глухарева М.Р.) үрдүк ситиһиилэнэн амарах аммалар айхалламмыттара. Тренер да спортсмен да туһунан уйулҕалара үөрэтиллэллэрэ, кэтээн да көрүү сайдар кэмэ кэллэ. Чуолаан майгы чочуллуута, тэтимэ (темперамент) күрэх кэмигэр биллэр. Спорт эйгэтигэр саҥата суох өйдөһүү, бодороһуу көстөр илиинэн тутуһуу, таарыйан ааһыы, сиэттиһэн да ылыы, хараҕынан кэпсэтии сытыытык тутуллар ньыма. Урукку сылларга АммА күүстээх волейболистарынан биллэллэрэ, аҥардас ини-бии Абаҕа Кармановтара күүстээх быһааччы, бомбардир буоланнар, сааланан көтө сылдьар уоланнар этилэр. Уйулҕа хайысхатынан спортсмен улахан аҥарын кыайыыта тутулуктаах хамаанда психологическай климатыттан, бэйэни кыайыыга туруорунарыттан, маны таһынан тас эйгэ өйөбүлүттэн.

«АммА Түмсүү» түмсүүлээҕин бигэргэттэ, биир кэргэн курдук алтыһан, сайдан ситиһиини ситиһэр, ис кыаҕы арыйар (Сал. Илларионова Нь.И.)

— Алгыстаах Аммаҕа Рекордар олохтонон кыһыл көмүс кылбайан спорт историятыгар дьоһуннаахтык  киирдилэр. Ол курдук:

— Георгий Шергин үстэ төхтүрүйэн ойууга 15,5 миэтэрэҕэ ойон Саха Өрөспүүбүлүкэтин саҥа рекордун олохтоото (Мэҥэ Хаҥалас).

— Биллэр марафонец Сардаана Трофимова  5000 м дистанцияҕа 16 мүн 31,36 сөк көрдөрүүлээх биэтэккэ кэлэн рекорд олохтоото (Үөһээ Бүлүү).

Артур Бурцев биэтэккэ 31 м 47,80 сөк. кэлэн хамаандатыгар кыһыл көмүс мэтээли аҕалла (Уус Аллан).

— Роман Алексеев, Иван Шергин, Михаил Жарин уонна Леонид Филиппов шведскэй эстафетаҕа (800х400х200х100 м) 3 мүн 21,15 сөк кэлэн бастаатылар (Амма).

Амма улууһун Аҕа баһылыга Николай Архипов этэн турардаах, Оонньууларга Амма спортсмена кыайдаҕына, муниципалитет киниэхэ бириис быһыытынан сир учаастагын аныырга бэлэм диэн. Аны  күрэхтэһиилэри аһыыга уонна сабыыга билиэттэр нэһилиэнньэ чэпчэтиилэринэн туһанар араҥатыгар босхо буоларын иһитиннэрбитэ. Бу салайааччы сүрэҕинэн сүгүрүйэрин бэлиэтэ Амматыгар, кини көрүүтэ да ураты буолан спортивнай күрэхтэргэ аныгы инновационнай технологиялар туттулуннулар. Куйаар ситиминэн Амма оонньууларын Сыһыарыыны да туттуохха сөп. Амма стадиоҥҥа фельдшер кыргыттар бэлисипиэдинэн сылдьан стадиону эргийэ сылдьан көмө оҥордулар. АммА өрүс кытылыгар суһал көмөнү оҥорор балаакка да “03” массыына да дьуһуурустубалаабыта киһиэхэ харыстабыл сыһыаны үөскэтэр.

Николай Архипов тус бэйэтэ холку сүрүннээх, наҕыл майгылаах, эстет көрүҥнээх салайааччы биир дойдулаахтарын бэркэ хамсатта. Ол да иһин, Саха сирин норуоттарын VII спортивнай оонньуулара санаа хоту аастаҕа. Айылҕа киһи майгытыгар сабыдыаллааҕын чинчийээччилэр суруйаллар. Амма дьоно-сэргэтэ муҥура суох дойдуларын таптыыллар, харыстыыллар, маннык кэрэ айылҕаҕа сылдьан оҕо саастан майгылара чочуллар: аламаҕайдар, истиҥнэр, кэпсэтинньэҥнэр, аһыныы иэйиилээхтэр, хомойуу-хоргутуу хоммот айылҕа сайҕаан, аһырымтыалар, киэҥ хочо, өрүс оҕолоро буоланнар, доргуччу күлэллэр, улаханнык үөрэллэр. Ол да иһин этиллиэҕи баҕарыллар Амарах АммАларга Айхал буоллун өрүүтүн!

Амарах АммАлар, сарсыҥҥыбыт сэргэх

Саха сирин норуоттарын оонньууларын түмүктэниитигэр СР премьерэ Владимир Солодов бэркэ эппитэ: “Оонньуулар тэриллибит оройуоннарыгар спортка интэриэс уһуктарын көрөбүт. Маныаха Амма улууһа холобур буолар, бүгүн хамаанданан уопсай зачекка иккис миэстэни ылан, мэтээл бөҕөтүн хомуйда”, — диэбит тыла аммалары үөрдүбүтэ. Кырдьык да Спорт уйалаах улууска, спортивнай институттаах Чурапчыга эрэ хоттордоҕо. Бу буоллаҕа, Аммаҕа VII спортивнай оонньуу сүдү ситиһиитэ, саха саргыта Сахаачча Спортка суолу сахпыта… Ол түмүгэр амарах АммАлар сарсыҥҥыбыт сэргэх буолла.

Саха сирин норуоттарын VII спортивнай оонньуулара көлөһүннээх, ол эрээри,  кыайыыга кынаттыыр. Саха сирин норуоттарын VII спортивнай оонньууларын түмүгүнэн Аммаҕа:

  • Социально-экономическай турук тубуста
  • Спорт сайдыытыгар саҥа сүүрээннэр саҕыллан үүнэр көлүөнэ, сааһырбыт дьон спордунан дьарыктанан үйэлэрэ уһуоҕа, ускул-тэскил олохтоох аччыа, олох тупсуо.
  • Амарах аммалар Айылҕалара абырыыр, арт-терапия, уоскулаҥ, сынньалаҥнар тэриллэр үтүө дойду.
  • Халаан уута харааһыннарбытыгар бары көмөлөспүт республикабыт олохтоохторугар аламаҕай Амма бэлэхтээтэ умнуллубат күрэхтэһиини, сырдык иэйиини, дьоллоох түгэни.

Тамара ЕГОРОВА, психолог.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *