Амма Аччыгыйыгар Калинин көмөлөспүтэ

Норуодунай суруйааччы, Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ Николай Егорович Мординов-Амма Аччыгыйа кыыһын Муза Николаевна Мординова төлөпүөнүн нүөмэрин өр көрдөһөн, ыйыталаһан булбутум.
Туруупкаҕа быһа бааччытык кэпсэтэр сөҥ куолас иһиллибитэ, хаһан, ханна көрсүһэн кэпсэтэрбитин болдьоспуппут. Ити кылгас кэпсэтии кэнниттэн, кистээбэккэ этэр эбит буоллахпына, Муза Николаевна кытаанах куолаһыттан хайдах эрэ салла санаабытым. Онтон кинини сирэй көрсөн баран, олох атын түмүккэ кэлбитим. Киһи киэнэ ыраас дууһалааҕа, майгылаах бастыҥа буолара, таһыттан өтө көстөрө.
Амма Аччыгыйа уус-уран тылы, мындыр өйү, бастыҥ майгыны-сигилини — барытын холбуу тутан, иҥэриммит Ытык киһи этэ. Тохсунньу 6 күнүгэр төрөөбүтэ 115 сылын туолбута.

Эллэй ааттаабыт кыыһа

Мин Николай Егорович Мординов-Амма Аччыгыйа төрөппүт кыыһын Муза Николаевнаны кытта атах тэпсэн олорон сэһэргэспитим. Бары саха хааннаах таптыыр, ытыктыыр суруйааччыбыт истиҥ-иһирэх тапталын иҥэрбит, көтөхпүт, сыллаабыт-уураабыт оҕотун кытта. Хайдах эрэ киһи итэҕэйиэ суоҕун курдуга. Хантан сэрэйиэмий, ойор-тэбэр оҕо сааспар «Тоҕус төгүл тоҕо?» кэрчик кэпсээннэри, арыый улаатан баран, «Сааскы кэм» романы, «Алдьархай» сэһэни, «Ситим быстыыта» драманы утаппыттыы ааҕа олорон, суруналыыс буоламмын, бу сүдү, ытык киһи төрөппүт оҕотун, ыччатын, тыыннаах ситимин кытта ирэ-хоро кэпсэтиэм эрэ диэн.
— Биһиги бииргэ төрөөбүт үһүө этибит. Чаҕыл, Лена уонна мин. Чаҕыллаах Лена эрдэ олохтон туораабыттара. Убайым өлөрүгэр 32 эрэ саастааҕа, оттон балтым баара-суоҕа 15-һэ эрэ этэ. Ийэбит Любовь Федоровна Өлүөхүмэ 1 Нөөрүктээйититтэн төрүттээх. Композитор Федор Григорьевич Корнилов кыыһа. Бастаан биһиги дьиэ кэргэн Петровскай уулуссатыгар баар дьиэҕэ олорбуппут. Аҕабыт Николай Егорович 1937 сыллаахха өттүгүн уҥуоҕун тоһуппута. Манна Дьокуускайга эппэрээсийэлээн көрбүттэрэ ды кыайбатахтара, — диэн кэпсээнин саҕалаабыта Муза Николаевна.
Оччолорго Муза балтараа эрэ саастааҕа. Николай Егоровиһы бастаан Иркутскайга, онтон Москваҕа эмкэ ыыппыттара.
— Аҕам манна хаалбыта буоллар атаҕа суох хаалыахтаах этэ. Калиниҥҥа сурук суруйбута. Ону быраата Авксентий Егорович почтанан ыыппыта. Калинин дьаһалынан Москваҕа профессор Приоров клиникатыгар эппэрээссийэлээбиттэрэ. Өр кэмҥэ сытар буолан, биһиги дьиэ кэргэн Москваҕа көһөргө күһэллибиппит. Аҕабын Крымҥа Сакига курорка ыыппыттара. Ити кэмҥэ Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмыта. Мин, убайым уонна ийэм буоламмыт Сахабыт сиригэр төннөн кэлбиппит. Саҥа тылланыахпыттан алта сааспар диэри Москваҕа олорбут буоламмын төрөөбүт тылбынан кыайан саҥарбаппын, өйдүүбүн уонна ааҕабын эрэ. Аҕам эмкэ сытар буолан, кыра эрдэхпинэ миигинниин аҕыйахтык алтыһара, — диэн Муза Николаевна салгыы сэһэргээбитэ.
Мординовтар дьиэ кэргэттэрэ Москваттан кэлэн баран, ийэлэрин Любовь Федоровна төрөппүттэрин икки быыкаайык хостоох дьиэлэригэр олорбуттара. Николай Егорович Крымтан арыый хойутаан кэлбитэ. Кып-кыараҕас дьиэҕэ ахсыа-тохсуо буолан олус эйэлээхтик 1941 сылтан 1943 сыллаахха диэри олорбуттара.
Ворошилов аатынан уулуссаҕа суруйааччыларга анаан түөрт квартиралаах дьиэ туппуттара. Ити дьиэттэн биир квартираны Мординовтарга анаабыттара. Бу дьиэҕэ суруйааччылар Суорун Омоллоон, Эллэй, Күннүк Уурастыырап олорбуттара. Музаны Эллэй ааттаабыта. «Аҕабыт наһаа кэпсэтинньэҥ этэ, оҕону кытта оҕо, кырдьаҕаһы кытта кырдьаҕас диэн итинник киһини этэн эрдэхтэрэ. Олус элбэх доҕоттордооҕо», — диир Муза Николаевна.
Мординовтарга араас көлүөнэ суруйааччылар мэлдьи ыалдьыттыыллара. Үүттээх, буруолуу сылдьар итии чэй иһэ-иһэ кэпсэтэллэрэ. Суруйааччылар үгүстэрэ даҕаны бэтиэхэ хаата дьон буоллахтара. Кырачаан Муза өйүгэр хатанан хаалбытынан, кинилэр араас дьээбэлээҕи-хооболооҕу кэпсэтэ-кэпсэтэлэр дьиэ иһэ ньиргийэн олоруор диэри күлсэллэр эбит.
— Оҕолоругар, биһиэхэ, болҕомтотун күүскэ уурара. Аҕабыт үлэтиттэн кэлэрин тэһийбэккэ-тулуйбакка кэтэһэрбит. Кэллэҕинэ орон уонна остуол эрэ батар кыараҕас үлэлиир хоһугар батыһан киирэммит ороҥҥо олорунан кэбиһэрбит. Кини биһиэхэ нуучча классиктарын айымньыларын, бэйэтин кэпсээннэрин ааҕан биэрэрэ. Бэйэтин олоҕуттан, оҕо сааһыттан киһи иһиттэр истэн барыах курдук сэһэргиирэ. Биһигини итинник гынан литература°ҕа сыһыарбыта. Олох иллэҥэ суоҕа. Дьиэбит икки оһохтооҕо. Маһын хайытара, оһохторун отторо, биһигини кытта дьарыктанара, утуйдахпытына эрэ суруйара, -диэн ахтар Муза Николаевна.

Тоҕус төгүл тоҕо?

Амма Аччыгыйын таптыыр кыыһыттан аҕатын айымньытын курдук тоҕус ыйытыыга хоруйдууругар көрдөспүппүт.
Бастакы ыйытыы: Муза Николаевна, аҕаҥ Николай Егорович майгытынан хайдах киһи этэй?
— Кураанах саххаа мас күлүбүрэччи умайан тахсарын курдук, олус түргэнник кыыһырара. Ити мас олус түргэнник умайан бүтэрин кэриэтэ, ол уордайбытын тута кэриэтэ умнан кэбиһэрэ. Кэрэ аҥаардарга, дьахталларга ытыктабыллаахтык сыһыаннаһара. Күн күбэй ийэтин наһаа таптыыра. Күн сириттэн букатыннаахтык күрэнэригэр, маннык диэн кэриэһин эппитэ: «Маҕаҥҥа үрдүк сололоохтор сытар кылабыыһаларыгар көмүмэҥ, ийэм таһыгар кистээриҥ.»
Ийэбит наһаа үрдүк культуралаах, өйдөөх дьахтар этэ. Герцен аатынан институту үөрэнэн бүтэрбитэ. Дьиэбитин-уоппутун кини дьаһайан олорбута. Аҕабыт дьаһайан олорорун курдук биһиэхэ, дьоҥҥо көрдөрөрө, кэпсиирэ. Николай Егорович бэрээдэги сөбүлүүрэ. Сымыйаны, албыны-көлдьүнү олох абааһы көрөрө. Бэйэтэ наһаа чиэһинэй этэ. Биһигини хаһан да албыннаамаҥ диэн үөрэтэрэ.
Биирдэ ребус оҥороммун «Пионерская правда» хаһыакка ыытаары гынным. «Ыраах Саха сириттэн суруйабын. Нууччалыы саҥарарга улахан эрэйинэн үөрэнним. Уонна ребус оҥорон эһиги хаһыаккытыгар ыытан эрэбин. Баһаалыста бэчээттииргитигэр көрдөһөбүн,»—диэн сурукпун сыыһатын-халтытын көннөттөрө биэрдим. Аҕам кыыһыран турбата дуо? «Бу суругун барыта албын. Нууччалыы саҥарарга эрэйинэн үөрэммит үһүгүн дуо? Сахалыы сатаан саҥарбаккын дии. Хаттаан суруй,»—диэтэ. Хайыахпыный, буруйдаах киһи хаттаан суруйдум. Ребуспун бэчээттээбэтэхтэрэ. Ол оннугар сурук ыыппыттара.
Иккис ыйытыы: оҕолорго төһө болҕомтолоох этэй?
— Биһиэхэ наһаа болҕомтолоохтук сыһыаннаһара. Аҕам эппитин хайаан да толорон эрэ баран тэйэрэ. Кыра кылааска үөрэнэ сырыттахпытына, кылааскын үчүгэйдик үөрэнэн бүтэрдэххинэ, билэсипиэт ылан биэриэм диэн тылын биэрбитэ. Үөрэхпин үчүгэйдик түмүктээтим. Арай, Дьокуускай үрдүнэн биир да маҕаһыыҥҥа билэсипиэт атыыга суоҕа. Аҕам барахсан эппитин толорон, почтанан сакаастаан ылла. Наһаа болҕомтолоох, кыһамньылаах аҕа этэ. Оннооҕор ардах түстэҕинэ, оҕом сытыйыа диэн оскуолабар плащпын аҕалан биэрэрэ. Киһи киэнэ боростуойа этэ. Ойуунускай аатынан музей аттыгар баар дьиэбит таһа мэлдьи муус-килиэ буолара. Дьон халтарыйыахтара диэн ону үлтү сынньара. Ааһан иһээччилэр кинини көрөн билэллэрэ.
Ийэбит Өлүөхүмэттэн төрүттээх буолан сахалыы мөлтөхтүк саҥарара. Онуоха аҕам: «Сэгэрим, ситэри нууччалыы саҥар,»—диирэ. Биһиги нууччалыы кэпсэтэрбит иһин, сахалыы тото-хана саҥарбатыттан тыына-быара хаайтарара өтө көстөрө. Доҕотторо кэллэхтэринэ тыынын таһаарара.
Үһүс ыйытыы: үлэлиирин, суруйарын өйдүүгүн дуо?
— Наһаа-наһаа үлэһит этэ. «Сааскы кэм» романы суруйарын бу баар курдук өйдүүбүн. Тылбааска болҕомтотун күүскэ уурара. Гимни тылбаастыырыгар миигин ыллатара. Музыкаҕа олох сыһыана суоҕа. Оҕолоро өлөннөр олоҕор охсуу бөҕөтүн ылбыта.Ол эрээри дьоҥҥо онтукатын олох биллэрбэт этэ. Барытын бэйэтигэр тута сылдьара.
Төрдүс ыйытыы: төһө кыахтаахтык олорбуккутуй?
— Ким да итэҕэйиэ суоҕа, наһаа дьадаҥытык олорбуппут. Миэхэ хаатыҥкалаах этим. Өр кэм устата кэтэммин тэстэн хаалбыта. Аҕам эбэм эргэ сырдык от күөҕэ боолдьох түүппүлэтинэн улларан биэрбитэ. Оскуолаҕа кылааспар киирбиппэр оҕолор күлэн ньиргиһэ түспүттэрэ. Ийэбит наһаа хаһаайыстыбаннай, чэнчис дьахтар этэ. Улахан малбыт-салбыт суох да буоллар, дьиэбит мэлдьи ып-ыраас, уурбут-туппут курдук буолара.
Бэһис ыйытыы: Николай Егорович, төһө аймаҕымсах этэй?
— Аҕам аймахтарыгар ытыктанар киһи этэ. Кини бырааттарын Трофимы уонна Авксентийы дьаһайарын, хамаандалыырын сөбүлүүрэ. Төһө эмэ сааһырбыт дьон кини этэринэн, ыйарынан сылдьаллара. Төрөөбүт дойдутугар Тааттаҕа мэлдьи баран кэлэрэ. Миигин Кыайыы ыһыаҕар дойдутугар илдьэ барбытын өйдүүбүн. Таһаҕас тиэйэр массыына°ҕа олорсон барбыппыт. Куоракка олорорун олох сөбүлээбэтэ, тыа сирин ордороро.
Алтыс ыйытыы: Муза Николаевна, эһиги аймахха аҕаҕытыгар майгынныыр ким баарый?
— Хос сиэнэ Алеша эһэтигэр олус майгынныыр. Уолум Никита оҕото. Дьүһүнүнэн да, тутта-хапта сылдьарынан да уонна суруйуох, айыах-тутуох да курдук. Кини эһэтэ баарыгар төрөөбүтэ. Аҕам: «Миэхэ майгынныыр оҕо төрөөтө,» — диэн үөрбүтэ.
Сэттис ыйытыы: эһиэхэ аҕаҕын удьуордаабыт айар, суруйар талааннаах киһи баар дуо?
— Оҕолорум Никита, Федя, бары кыралаан суруйабыт. Мин оҕолорго аналлаах хоһооннору суруйабын.
Ахсыс ыйытыы: Николай Егорович бултуурун-алтыырын төһө сөбүлүүрэй?
— Аҕабыт бултуурун наһаа сөбүлүүрэ. Кустуура, куобахтыыра. Миигин булка илдьэ сылдьара. Айылҕаны кытта алтыһаммын баҕар, биолог буолбутум буолуо.
Тохсус ыйытыы: сиэннэрэ туох үөрэхтээх дьон буоллулар?
— Сиэннэрэ Никиталаах Федя СГУ-ну үөрэнэн бүтэрбиттэрэ. Никита — физик, Федя — историк. Мин СГУ-га биологическай факультекка уон икки сыл устата деканнаабытым.

* * *

Николай Егорович Мординов-Амма Аччыгыйа «Бочуот Знага» икки, Үлэ Кыһыл Знамята икки, Норуоттар доҕордоһуулара уордьаннарынан наҕараадалыммыта. «Быһах угун кыстыммат» диэн кэпсээннэрин кинигэтэ саха литературатын кыһыл көмүс фондатыгар киирбитэ. Улуу суруйааччылар Толстой, Погодин, Шолохов, Шиллер, Лермонтов, уо. д. а. айымньыларын тылбаастаабыта. Оттон «Сааскы кэм» романа төһө да кэм-кэрдии аастын саха литературатыгар биир дьоһуннаах миэстэни ылара саарбахтаммат.
Людмила НОГОВИЦЫНА.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *