Анаарарга, айарга анаммыт Айыы Тайбыкка

Иккиэн даҕаны саха дьонугар-сэргэтигэр, маассабай иһитиннэрии таһаарыыларын интэриэһиргээн ааҕааччыларга, көрөөччүлэргэ идэлээх үлэлэрин эйгэтигэр үлэлэринэн-хамнастарынан, учуонай, общественник быһыытынан киэҥник биллэр Анатолий Игнатьевич  уонна Диана Васильевна Чомчоевтар  Кэҥкэмэҕэ «Тымныыны тургутар полигон» диэни тэринэн олороллорун истэр этибит. Ол эрээри, бу уонтан тахса сыл устатыгар биһиги сурунаалбыт кинилэргэ, Чомчоевтарга ыалдьыттыы тиийэ сылдьа илик эбиппит.

Кыһыҥҥы айылҕабыт ураты кэрэтин кэрэхсии-кэрэхсии иннибитигэр тыргыллар айан суолун тэлэн, Бүлүү трассатын 46 км. Кэҥкэмэ үрэх үрдүгэр, Айыы Тайбыт диэн үчүгэйкээн ааттаах сиргэ олохсуйан олорор ыалбытыгар тиийэн кэллибит. Көрдөхпүтүнэ, тэлгэһэ иһэ тутуу бөҕө, хас да дьиэ, уонна таайдахпытына, били күнтэн, тыалтан уоту-күөһү биэрэр станциялара быһылаах. Ыалбыт хайа дьиэҕэ баар буоллахтарай дии турдахпытына, биир арыый намыһах көрүҥнээх дьиэҕэ чугаһаабыппытыгар буһа турар мип-минньигэс ас сыта саба биэрдэ.

Алҕаһаабатах эбиппит, дьоммут сарсыардааҥы түбүктэрин дьэ үмүрүтэн, ыалдьыттарыгар бэлэмнээбит күөстэрин хоторо сылдьаллар.

 

Холомобут—сылаас дьиэбит, айар лабораториябыт

 

Анатолий Игнатьевич дьиэ хаһаайынын быһыытынан бу кыстаан олорор дьиэлэрин туһунан билиһиннэрэр:

— Манна көһөн кэлэн баран ити турар мас дьиэлэрбитигэр кыстыы сылдьыбыппыт. Маска ороскуота бэрт эбит диэн быһаарынан, Саха сирин былыргытын үөрэппит историк, академик А.П. Окладников суруйбутун тутуһан, бу сир аннын хаһан тутуллар холомо диэн дьиэни туттан абыранныбыт. Бу оһохпут тас өттө тимир, иһэ кирпииччэ. Убайбыт Василий Чомчоев айбыта, оҥорбута. Халлаан ичигэһигэр биирдэ эрэ оттобут. Арай 45 кыраадыска диэри тымныы түстэҕинэ эбии оттобут. Мас муостабыт анна торф, истиэнэ быыһа опилка,ичигэс дьиэ буолла. Онон холомобутун олус хайҕаан олоробут,— диэн кэпсиир Анатолий Игнатьевич.

Бу икки ардыгар саха ыалын сандалытыгар  буспут сыалаах эт өрөһүлүү уурулунна, киһи муннун кычыгылатар мип-минньигэс сыттаах итии миин, үүттээх чэй баар буолла. «Соторутааҕыта идэһэлэммиппит, оруобуна кэллигит. Анатолий Игнатьевич дьэ бу саха ынаҕын үүтүнэн-этинэн аһаан доруобуйатын көннөрүннэ, киһи-хара буолла» диэн хаһаайка Диана Васильевна бу дойдуга хайдах тэринэн олороллорун туһунан кэпсии олордо.

— Чернобыллааҕы саахал содулун туоратыыга үлэлээбитим түмүгэр хааным сүһүрэн улаханнык ыалдьыбытым. Кэлин туох да эмп көмөлөспөт буолбута. Тугу да кыайан аһаабат буолбутум. Куртаҕым улаханнык ыалдьыбыта. Убаҕаһы, ууну да кыайан испэт этим. Ыйга 10-чалыы киилэни бырахпыт кэмнэрим бааллара. Дьон көрөн «Хайа бу хайдах буоллуҥ?» диэн соһуйаллар этэ. Саатар үүт иһэн сэниэлэммит киһи диэн, үүт арааһын боруобалаабытым.  Ол сылдьан Эбээн- Бытантайтан саха ынаҕын үүтүн ылларан иһэн көрбүтүм. Дьэ онтон дии этим-хааным ылынарын биллэрэн, туһалыаҕар эрэнэн саха ынаҕын үүтүнэн эмтэнэн барбытым…,— диэн Анатолий Игнатьевич доруобуйата улаханнык аһааҕыра сылдьыбыт күннэрин, онно саха ынаҕын үүтэ абыраабытын туһунан долгуйа ахтыбыта.

— Хас биирдии киһи этигэр-хааныгар  аһы-үөлү ылынарыгар «генетическая память» диэн баар. Саха ынаҕын үүтэ барахсан саха дьонугар  үтүө өттүнэн эрэ дьайара өйдөнөр. Москваҕа аһылык институтугар саха ынаҕын үүтүн анаалыстатыахпытын, научнай дакаастабылын оҥотторуохпутун баҕарбыппыт. Төлөбүрэ улахана бэрт буолан кыаллыбатаҕа. Хата атын омуктар элбэхтик кэлэн көрөн-истэн интэриэһиргээн бараллар, биһиги чинчийэр үлэбитигэр көмөлөһөллөр. Холобур, финнэр кэлэ сылдьан ынахтарбыт аһыы баралларыгар төбөлөрүгэр устар видеокамераны кэтэрдэн ыыппыттара. Онно саха ынаҕа атын боруодалартан ураты оту-маһы  аһыыра көстүбүтэ.

Көрө да сырыттахха, ынахтар араас сибэккилээх оттору сөбүлээн сииллэр. Үөрэх этэринэн, сорох сибэккилэр дьаат таһаараллар.  Сүөһүлэр бруцеллез, кетоз ыарыыларынан ыалдьаллара онтон эмиэ буолар. Оттон саха ынаҕа ити ыарыыларынан ыалдьыбат. Финнэр устубуттарыгар кинилэр, талаҕы, мутукчаны, отон угун уонна манчаары курдук улахан дьааттаах оту  сииллэрэ көстөр. Ол аата атын боруодалартан аһылыктара атын.

Дьэ бу биһиги тыыннаах айылҕа ортотугар, Кэҥкэмэ ыраас уутун , бэйэбит ынахтарбыт үүтүн иһэн,сүөгэйин сиэн, күөрчэх, иэдьэгэй, суорат, быыппах оҥостон аһаан олоробут. Биһиги дьолбутугар ордон хаалбыт ынахтар. Анатолий Игнатьевич  буоллаҕына өйө үлэлиир ахан, күнүстэри-түүннэри түүннэри айар-тутар, ааҕар-суоттуур. Бу күннэргэ саха ынаҕын үүтүттэн хайдах онкологияны эмтиир эми оҥорор формулатын суруйан таһаарда уонна Москва эмп оҥорооччуларын, учуонайдары кытта үлэбитин саҕалаатыбыт. Ити эмп хас да сылынан олоххо киириэ: тургутуута, дьоҥҥо боруобата, көҥүлэ эҥин итинник уһун,— Диана Васильевна кэргэнин төбөтүттэн имэрийэ-имэрийэ, сылаас тылларынан киэн тутта хайҕыыр.

 

«Хаама сылдьар аптека»

 

Диана Васильевнаны «Саха сирэ» хаһыакка үлэлиэхпиттэн билсэбин. Биһиэхэ демография, генетика боппуруостарыгар бииртэн биир, ааҕааччы болҕомтотун тардар ыстатыйалары суруйан, онтун өрөспүүбүлүкэ салалтатын таһымынан туруорсан,  хаһыаппытын ааҕыллымтыа оҥорууга көмөлөспүт, сүбэ-ама буолбут чаҕылхай общественнай кэрэспэндьиэннэрбититтэн биирдэстэрэ этэ. Куоракка үлэлии-хамсыы, олох оргуйар үөһүгэр сылдьан «Эбээн-Бытантайга саха сүөһүтүн көрө бардым» диэн соһуталаабытын эмиэ өйдүүбүн.

Зоотехник идэлээх, тыа хаһаайыстыбатын наукатын кандидатыгар тиийэ үүммүт Диана Васильевна саха ынаҕын туһунан аан бастаан преподавателэ Петр Аполлонович Романов лекциятыттан истибит. «Ону даҕаны ол саҕанааҕы мэник-тэник, тэбэнэттээх эдэр сааспытыгар сылдьар устудьуон дьон долоҕойбутугар тохтотон, үчүгэйдик истиэхпит баара дуо?!» диэн билигин сонньуйар. Преподавателэ «Дьэ, саха ынаҕа кыһыл көмүс курдук сыаналанар кэмэ кэлиэҕэ» диэбитин өйдөөн хаалбыт эбит.

— Тыа хаһаайыстыбатын институтугар лабораторияҕа үлэлии сылдьан, арай Эбээн- Бытантайга командировкаҕа, саха сүөһүтүттэн хаан ыла бардым. Арай тиийээт уулуссаҕа быыкаайык бэйэлээх, чоҕулуччу көрбүт, төп-төкүнүк, тимэх курдук дьэрэкээн өҥнөөх кыылларбын көрөн соһуйдум. Аттыларыгар сылдьар оҕолортон ыйыппыппын «торбоштор» дии диэтилэр. Оо, онно аһына да санаатым.  Хотоҥҥо киирэн көрбүтүм, доҕоор,эҥин араас эриэн, маҥан, хара, араҕас өҥнөөх ынахтар бөҕө тураллар. Наһаа өйдөөх харахтаахтар.

Дьэ онтон олохпут отуора уларыйан сопхуос ыһыллар буолбутугар, Эбээн-Бытантайга бараммын, бюджеттан үбүлэнэр «Саха ынаҕа» ГУП тэринэммин, үс сыл дириэктэринэн үлэлээбитим. Ким да барыан баҕарбатаҕа. Дьэ онон бардаҕым дии. Үс сыл үлэлээбитим. Саха ынаҕын туһугар уустук күннэр-дьыллар бааллара. Ол кэмҥэ Анатолий Игнатьевич Чомчоев Ил Түмэҥҥэ аграрнай кэмитиэт бэрэссэдээтэлинэн үлэлиирэ. Туруорсууларбын илдьэ дьокутааттар ааннарын тоҥсуйа кэллэхпинэ,  ааппынан буолбакка, «Оо, саха ынаҕа кэллэ!» диэн күллэртиир этилэр,— диэн сэһэргиир Диана Васильевна.

Кини билигин саха ынаҕа кэм көмүскэллээх, харысхаллаах буолбутуттан үөрэр. Кустуурга уонна Саккырыырга саха ынаҕын тутан олороллор. Атын улуустар ылан иитэллэр. Эбээн-Бытантай улууһун иһигэр саха ынаҕын иитэр дьоҥҥо дотация көрүллүбүтэ эмиэ үтүө көстүү.

Диана Васильевна оттон бэйэтин хотонугар баар саамай күндү «баайдарын» туһунан төһөнү баҕар кэпсии олоруон сөп. Сылаастык ымманыйа-ымманыйа, истиҥник таптыы-таптыы…

— Кинилэргэ олох киһилии сыһыаннаһыахха наада. Наһаа өйдөөхтөр. Тугу дииргин барытын билэллэр, истэллэр. Ол финнэр киинэҕэ усталларыгар икки түгэн ордук бэлиэ. Аһаа да аһаа буолаллар, онтуларын быыһыгар миигин  булан көрөллөр. Сайын окко үлэлии сылдьан дьиэбитигэр кэлэрбитигэр, онно сыһыыга хаалбаттар, кэннибититтэн бу батыһан иһэр буолаллар.

Хотоммутугар турар баайдарбыт—Улахан ийэ ынахпыт Суораттаах, кини бастакы оҕото, «кыыһа» Чохоон. Иккис «кыыһа» Күөрчэх балтараа саастаах. Кыра кыыһа Сүөгэйдээх 6 ыйдаах, бу күннэргэ ийэтин эмиийиттэн араардым. Чохоон эмиэ ийэ буолбута, 6 ыйдаах Ымдаан диэн «уоллаах». Олох киһи курдуктар ээ, барахсаттар. Чохоон оҕо күүтэ сылдьан токсикозтаан бөҕө буолта, үөһэ тыын да тыын, аанньа аһаабат…Сороҕор куустуһан туран сыллаһан да ылабыт, хайгыыргын, сэмэлииргин барытын билэллэр.

Саха ынаҕын туһунан хаама сылдьар аптека диэн мээнэҕэ этиллибэт. Саха ынаҕын үүтүнэн,  этинэн аһыыр киһи уопсай доруобуйата тупсарын туһунан этэ да барыллыбат. Баттаҕыҥ, тииһиҥ, уҥуоҕуҥ, сирэйиҥ тириитэ тупсар.

 

Айар-тутар туонабыт

 

Дьэ ити курдук кэргэнниилэр Диана Васильевна уонна Анатолий Игнатьевич Чомчоевтар олорор туоналара, сурукка киирэринэн СР Наукаларын Академиятын тымныыны үөрэтэр полигона күннэри-түүннэри тугу эрэ айар-тутар, суоттуур, анаарар научнай лаборатория курдук тигинэччи үлэлии олорор.

Кыһыннары-сайыннары кэлээччи-барааччы, көрө-истэ, интэриэһиргии кэлээччи баһаам. Ол быыһыгар омуктар элбэхтик сылдьаллар. Омуктар Анатолий Игнатьевичка «Биһиэхэ кэлэн үлэлээ» диэн хаста да этэ сылдьыбыттар.

— Былыр сахаларга 100 саастарыгар диэри түөһэйбэккэ олорор дьон тоҕо элбэхтэр этэй? Кинилэр бэйэлэрин эттэригэр-хааннарыгар сөп түбэһэри аһыыр буоланнар уһун үйэлээхтэрэ, доруобайдара. Билигин биһиги ыччаттарбыт омук сиригэр оҥоһуллар, араас түргэнник астанар аһылыгы ордороллор, доруобайдык аһыы үөрэммэтэхтэр. Ол иһин тиистэрэ, сирэйдэрин тириитин туруга куһаҕан, истэрэ-үөстэрэ ыалдьар, уҥуохтара кэбирэх. Тустууктар иҥиирдэрин, былчыҥнарын күүһэ кыра,тыыннара кылгас. Оттон бу үлүгэрдээх томороон тымныыбытыгар хайдах таҥнан-саптан сылдьабытый? Ити эдэрдиин-эмэнниин сөбүлээн таҥнар Кытайбыт таҥаһын туох да итиитин туппат, биһиги усулуобуйабытыгар сөп түбэспэт таҥас.

Биһиги уонча сыл күн-дьыл туругун үөрэттибит, онтубутун барытын сурунан иһэбит. Тыаҕа олорор дьон таһырдьа үлэбит, дьарыкпыт элбэх буоллаҕа. Дьэ онон Японияҕа нанотехнологиянан оҥоһуллубут эрэһиинэ саппыкылары, араас бэрчээккини тургутан боруобалаатым. Биэс сылы быһа. Бу  томороон тымныыга анаан оҥоһуллубут эрэһиинэ саппыкылара биһиги тыйыс тымныыбытыгар олус табыгастаах буолан биэрдэ. Ууну да кэс, инчэйбэт, халтарыйбат, тоҥмот, киһи атаҕа сиигирбэт. Бэрчээккэлэрэ биир оннук, — Диана Васильевна аһылыгы, таҥаһы-сабы көрүнүүгэ элбэх санааларыттан үллэстэр.

Бастаан Чомчоевтар тыаҕа олохсуйан олороллорун саҕана «күн энергиятынан үлэлиир станциянан олороллор үһү» диэн сүрүн кэпсэл буолар этэ.

— Этэргэ дылы, араас омуктар күн, тыал энергиятынан үлэлиир станцияларын боруобалаан көрдүбүт.   Дэлэҕэ, миигин  күлэ-оонньуу этиэхтэрэ дуо, «генетиктэн энергетик буолбуккун» диэн. Биһиги туох ханнык иннигэр бу тэриллэрбит тыа сиригэр олорор дьон дьиэлэрин толору хааччыллыылаах оҥорорго туһалаах буолуо этилэр диэн санаанан салайтарар буоллахпыт дии. Ол эрээри, Анатолий Игнатьевич бу станциялар ороскуоттара син биир улахан эбит диэн ааҕан-суоттаан таһаарда. Тыа дьоно атыылаһан туттар кыахтара суох. Аны биһиэхэ айылҕабытынан күммүт аҕыйах, тыалбыт суох. Дьэ ол иһин Анатолий Игнатьевич  7 сыл устатыгар  күнүстэри-түүннэри туох да төбөтүн күүскэ үлэлэтэн, мындырдык ааҕан-суоттаан мини атомнай станция макетын айан таһаарда. Бу сылларга  түбүгүрэн да биэрээхтээтэ, суруммут, суоттаабыт кумааҕыта хас да дьааһык буолла быһылаах. Холобур, бу  15 киловаттаах атомнай станцияны көмпүүтэр курдук холбоон кээһэҕин, уоккун, сылааскын барытын 50 сыл устата хааччынаҕын.  Радиационнай фону биэриитэ син биир медицинэҕэ туттуллар узи-аппарат курдук, — диэн Диана Васильевна кэргэнэ кэнники айбыт үлэтин туһунан кэпсиир.

— Ити бырайыакпын «Росатомҥа» баран көмүскээн, өйөбүллэрин ыллым. Бастаан 15 эрэ мүнүүтэ истэбит диэн бараннар, 3 чааһы быһа иһиттилэр. Дьэ ону 7 млрд суумалаах государственнай сакаас баар буолуохтаах. Макета ол олорор,— диир Анатолий Игнатьевич.

Чомчоевтар хас да сыллааҕыта Японияҕа Россия уонна Япония экономическай сыһыаннаһыыларын боппуруоһугар анаммыт научнай конференцияҕа баран кыттыбыттар. Россияттан 5 буолан.

— Биһигини, сахалары, олох ытыстарын үрдүгэр  илдьэ сылдьыбыттара. Ити 9 күн иһигэр туох баар саамай инновационнай обьектарын, тэрилтэлэрин ааннарын арыйан биэрэн, көрөр-истэр усулуобуйа бөҕөтүн оҥорон. Ону көрө сатаан баран тылбаасчыт дьахтар ыйыппыта. «Эһиги тугу үлэлиигитий? Американецтарга да итинник көрдөрбөттөр» диэн. «Биһиги түҥ ойуурга олоробут» диэбитим,— Диана Васильевна күлэ-күлэ кэпсиир.

Бу күннэргэ Чомчоевтар өссө биир улахан үлэлэрин –саха ынаҕын туһунан кинигэлэрин бэлэмнээн бүтэрэн эрэллэр. «Киһиргээн этиллибэт, биһигини Үрдүк Айыылар билиһиннэрбиттэр диэн махтана саныыбын. Анатолий Игнатьевич наһаа өйдөөх, мындыр толкуйдаах киһи. Мин киниэхэ көмөм аһын-таҥаһын бэрийэбин, доруобуйатын көрөбүн, үлэлиир усулуобуйатын оҥоро  сатыыбын. Биһиги сыалбыт-сорукпут биир ээ, кэлэр кэнчээри ыччаппытыгар, оҕолорбутугар, сиэннэрбитигэр хайдах аһы-таҥаһы, дьиэни-уоту хаалларабыт диэн. Сайдыыга көмөлөстөрбүт диэн үлэлии сатыыбыт» диэбитэ Диана Васильевна.

Тыл суолтатын чинчийээччи, топонимик учуонайбыт Багдарыын Сүлбэ Айыы Тайбыт диэн сир аатын, дьол түстэнэр сирэ диэн быһаарбыттаах. Бу орто дойдуга көрсүһүөхтээх кэмнэрэ кэлэн, ыал буолан, кыталык түһэр, дьол түстэнэр сиригэр олохсуйбут кэргэннии Чомчоевтар дьэ ити курдук сарын сарыннарыттан өйөнсөн, төбөлөрүн холбоон үлэлии, айа тута олороллор. Кэҥкэмэ кытылыгар олорон айыллар кэскиллээххэ, үйэлээххэ арай өрөспүүбүлүкэбит салалтатын өттүттэн болҕомтолоох сыһыан, өйөбүл баар буолуон сөп эбит диэн санаалар үөскүүллэр.

 

Галина Нельбисова

 

 

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *