АНАСТАСИЯ СЫРОМЯТНИКОВА: ХАБЫАЧЧА СОНОҔОҺО (Кэпсээн)

Үрдүк халлаан намтаан, сиргэ ыга кэлбит курдук. Былыта халыҥа оччо быһыылаах. Инчэҕэй хаар салгыбакка түһэн нэмиритэ турар. Үтүө күһүн кэллэ, өр нуһараҥнаата. Дьыл баччатыгар диэри тымныы түспэтэ.

Киэҥ үрэхтэр, төгүрүк алаастар кытыыларынан хас сыл аайы биир ыҥыыр аттаах киһи тыалга, чысхааҥҥа, тымныыга тохтообокко сылдьар, барар-кэлэр. Кинини дьон бары билэллэр – булчут Хабыачча. Үчүгэй булчукка булт бэйэтэ кэлэн биэрэр курдук дииллэрэ, арааһа, сөп. Хабыачча чугас эргин чээччэйдэр да былаанын аһара толорбута эрэ баар буолааччы.

Кини сааһа ыраатта, кырдьаҕас киһи. Күһүн булчуттары тэрийии саҕана маннык кэпсэтии буолта: «Хабыачча, убаай, хайдаҕый, быйыл баҕас толору былааны ылыммат инигин? – Сергей Осипов, сытыы муҥнаан, мунньахха ыйыта охсубута. Ол, дьиҥэр, дьаһал да эбитэ буолуо. Кини партийнай тэрилтэ секретара. Улахан совхоз олоҕун түстээччи эбээт! Ону кытта биирдиилээн коммунистар олохторун-дьаһахтарын, үлэлэрин-хамнастарын дьаһайыахтаах. – Сынньанаҕын дуу?» «Эн, Сэргээй, мин сынньанарбар кыһаныма. Хата, төһөнү өрө тэптэриэх тустаахпыный? Былырыыҥҥыттан?» – диэн кэбиспитэ Хабыачча.

Онтон ыла Хабыачча бултан уурайарын туһунан ким да тыл көтөхпүтэ суоҕа. Хата, кэнникинэн, киниэхэ аны тугунан көмөлөһөллөрүн була сатыыллар. Эдэр дьон кырдьаҕаска хайаан да үтүөнү оҥоруохтарын баҕараллар. Ол сөп эрээри Хабыачча көмө көрдөөччүтэ суох. Барыта баар, бэлэм эбээт. «Атын уларытыахха, талан ыллын», – диэн сүбэ буолбут этэ. Ол туһунан Хабыачча кимиэхэ да этэ илигэ. Эрэйдэнэн булка үөрэппит көлөтө, үтүө саа эбэтэр аргыс курдук, киниэхэ наадалаах. Кырдьаҕас ат туһата суохха дьулуспат, оннооҕор булт ханна баарын билэргэ дылы. Билигин да үтүө сүөһү чөрөгөр кулгааҕа иччитигэр үксү этэ-кэпсии, өйдөтө сылдьар курдук.

Булка сатаан үөмэр, олус чугас киллэрэр. Оннук эдэр аты ылбычча булан биэриэхтэрэ дуу? Хомурах хаарга, ыараабыта бэрт буолан ынчыктаан ыла, икки илин атаҕын тэҥҥэ уунан, сытан биэрэн мииннэрэрэ эмиэ баар…

Дьиҥэр, кини бу атын — Соноҕоһун уларытар кэмэ кэллэҕэ, ону бэркэ билэр эрээри – харыстыыра сүр. Бэйэтэ үлэҕэ сорудаҕы утары эппэтэх киһи.

Урукку үлэ-хамнас хайдах курдук эрэйдээҕин тэҥниир да сатаммат. Колхоз баара эрэ үс хаарбах булууктаах эрдэҕинэ, сылайары билбэт председатель Хабыачча этэ. Билигин да: «Кыайтарбат дьыала!» – диэтилэр да: «Көй дьон соруннаҕына – туох да дьулаана суох!» – диэн кэбиһэр.

Кытаанах дьыллары туораабыт, сырыыны сылдьыбыт киһи олоҕу-дьаһаҕы ордук билэр. Хабыачча оннук киһи. Кини сылайдаҕына уонна былыт-хаар, халлаан уларыйыыта буоларыгар хонноҕун аннынан ыалдьардаах. Ону оннооҕор дьиэтин кэргэттэрэ билбэттэр. «Тумуу-сөтөл курдук аһарара бэйэтигэр чэпчэки. Ол фашист буулдьатын дьайыыта…»

Хабыаччаҕа хас тахсар күн, тыллар сибэкки, бурдук-от үүнүүтэ, оннооҕор түһэр хаар, сылтан сыл кэрэтийэн, киэркэйэн, тупсан иһэр.

Бииргэ үөскээбит көлүөнэ дьоно хайдах этилэрий? Кинилэр үтүө өртүлэрэ, дьыл-хонук аастаҕын аайы өссө эбии сырдаан-дьэҥкэрэн, сүрэҕэр-дууһатыгар иҥэн, сылаас таптал буоллулар. Ол таптал, ол үтүө санаа кини майгытыгар иҥмит.

Мичик гынна… Атын туйаҕын тыаһа халыҥ хаарга, сыттыгы көбүтэр курдук, бөтүргээн ылар. Соноҕос тиэтэйбэт, иччитэ да наҕыл. Сарсыарда, оҕолоро, сиэннэрэ утуйа сыттахтарына туран, бултуу барар. Хата, киэһэ өртүн хойутааччыта суох. Дьон үлэттэн мустууларыгар араас мунньах буолуталыыр. Онно Хабыачча оҕонньор суох буолуо диэмэҥ.

Киһи сааһа, үчүгэйдик сырыттахха, көтөр курдук түргэн. Дьыллар ааспыттарын билбэккин. Хабыачча сааһа ыраатта – кырыйда. Ол ким да буруйа буолбатах уонна бэйэтин да сэмэлэниэн сатаммат. Эдэрдэргэ тиийдэҕинэ, урукку эдэр олоҕо сүүрэн-көтөн, көстө-сүтэ, сүрэҕэр-дууһатыгар элэҥнээн ыларга дылы буолар. Ханнык да сатаабат, ньулдьаҕай уолчаан эбэтэр кыыс инникилэрэ улахан…

Сааһырбыт киһи киэһэ кырыаран, бөгүөрэ тоҥон да эргиллэр. Онно күрүөтүн аанын сабан, атын сиэтэн тэлгэһэтигэр тэпсэҥнээн киирэн кэллэ да, сүрэҕэ итийбэхтии түһэр. Ол сиэннэрин, чараҥҥа быычыгырыыр чыычаах курдук, саҥалара дууһатын сылаанньытар.

Ахта охсубут кырачааннара сүктэрэн-көтөхтөрөн бардахтарына киһиттэн тугунан итэҕэс үһүнүй?! Кинигэлэрин аахтараллар, остуоруйа истэллэр. Арай бииргэ тыл-тылларыгар сатаан киирсибэттэр. «Саһыл албын, эһэккээ, олус албын!» – дииллэр кинилэр. Ону Хабыачча сөбүлээбэт, булчут киһи: «Саһыл да миигин албыннаабатаҕа!» – диир идэлээх. Дьэ ол быһаарсыыта ыраатан барар.

Бүгүн, арааһа, олус киэһэрдэ. Соно улам ыараан, Соноҕоһун көхсүн бүтүн бэйэтинэн ордук чиҥнии баттыырга дылы буолан, аһынан эрэр. Атыттан түһэрэ ахсааннаах.

Халыҥ сиэллээх көгөччөр ат хаары сиппийэ сылдьар уһун кутуруктаах. Уу долгуйбатынан хаамар, суола суох сиринэн бигээн хардыылыыр да, син сири көҕүрэтэн сылдьар.

Кини бу маннык булду кырдьан баран бултуур буолта. Күөлгэ муус чочоруттан тахсар. Ол андаатар уйата. Хабыачча кыһыны быһа бултаан баран, эһиилги дьылыгар эмиэ итиннэ кэлэр. Ону дьон: «Көтүтэн кэбиһэрэ, көрбөтө буолаахтыа», – дииллэр. Оннук буолбат. Үтүө булчут эһиилгитин саныах тустаах. Кини тумнан, ырааҕынан ааһар «ойбоннорутар» хаһаанан сытар булда туспа. Ону кимиэхэ да этиэ уонна тыыттарыа суоҕа.

– һат, чэ дьиэлээтэхпит дии! – Хабыачча дьиппинийэн, олоҕун булунан, олорунан кэбистэ. Тэһиинин тоҕоноҕор иилиннэ. Үлэ бүттэҕинэ Соноҕос бэйэтэ дьиэтигэр тиэрдээччи. Сымнаҕастык нухарыйа ди иһиэххэ сөп. – Һуук, бу тугуй!

Туох да суох, оттон ата иннинэн да, кэннинэн да барбат. Тула – хаардаах дулҕалар… Соноҕос алҕаһаан эбэтэр быһалаары маннык кэллэҕэ.

– Һаат, чээ!

Ат, кыратык сыҕарыйан, баран истэ! Онтон иччитэ саҥа күөгэлдьийэн, көхсө ыараан эрдэҕинэ, эмиэ турунан кэбистэ. Дьэ онно эрэ Хабыачча атыттан түһэн, атын атаҕын көрөөрү ыҥыырын хоҥсуоччутуттан тутуһан, бытааннык үктээн иһэн, көрө биэрбитэ, үс андаатарын холбуу баайбыта сытар, хаарга булкуллубут.

Тэбээн баран ылла. Өйдөөх да сүөһү. Турбут сиригэр эргийэн кэлбит. Бултара түһэн хаалбытын иһин барбатах, аралдьытан, хаампыта буолан баран төннөөхтөөбүт. Хабыачча булдун кытаанахтык төргүүлэннэ уонна дьэ атын салайда.

Суолга чугаһаан эрэр. Көнө хонууга Соноҕос түргэтээтэ. Бөһүөлэк уота тырымнаан олороро үчүгэйэ бэрт. Киһи – дьиэтигэр, ат – хаһаатыгар тиийэ охсуохтаахтар. Хас киэһэ аайы итинник, хойутаан хааллаҕына, Хабыачча бэйэтин бэйэтэ мөҥүнэр идэлээх. Эрдэттэн эрдэ сылдьыахтаах.

Газик массыына иһэрэ көстө түстэ. Утаакы буолбата, субу чугаһаан кэллэ. Хабыачча кимин билбэтэр да айаныттан сыаллаабыта – улахан түбүктээх, тиэтэллээх киһи. Салайааччыларыттан хайалара эрэ быһыылаах. Күнү күннээн киһини кытта кэпсэппэккэ сылдьар киһи сонуну истэ охсуон баҕарар. Аасыһан да иһэн: «Тугу иһиттиэҥ?!» – диэн ыйыталаһар үгэстээҕэ.

Суолга киирэн иһэн ат халтарыйан охтон түстэ. Хабыачча олус соһуйда. Булумахтанан, атын холунуттан харбаата.

– Хыы, хайаа, туоххун эчэтти-иҥ! – Сергей Осипов саҥата умайыктана түстэ. – Убаай, бу хайдах буолаҕын? Оо, иэдээннээх сүөһүнү илдьэ сылдьаҕын, доҕор.

– Соноҕоһум бүдүрүйдэ.

– Эппэтэхпит дуо? Аты уларытар наада, хайаан да! Туппуккут торуоска, алаата бары барыта кэриэс буоллаҕай!

Хабыачча көхсө, моонньо тымныйталаан ылла. Бу киһини олус сыаналыыр, астынар этэ. Оттон билигин сөбүлүү истибэтэ.

– Кэбис-кэбис, доҕор! – дэтэлээн ылла. – Соноҕос халтарыйдаҕа дии.

– Хайа хаамыыһыгын дуо? Массыына ити турар, өйөөн илдьиим эрэ! – Сергей кырдьаҕас киһини окумалыттан ылла. Аты сиэттэ. – һат, бу туох буолбут атай. Хамсаабат, маска баайбыт курдук!

– Мөҥүмэ, өйдүүр ат! – Хабыачча күллэ. – Чэ, бэйи, мин бэйэм сиэтиим! Хата, туох сонун баарый?

– Соччолоох суох. Туоххун да эчэппэтиҥ дуо? Киэһэ кыра соҕус мунньах оҥоробут, биһиги киһибит госзакубар төрүт да минин тартарбат курдуга. Оттон билигин кырата быыгабары уоптарарбыт кэллэ, ол баар!

– Кимиэхэ, доҕоор?

– Директорга-а!

Хабыачча күллэ. Кини иһэ кытта кычыгыланарга дылы гынна. Ити оргуйа сылдьар эдэр киһи «быыгабардары– түҥэтэрэ кэбэҕэһэ бэрдин.

– Ол саҥа ыйаах баар дуо?!

– Баар-баар! Биһигини да кэтэхпитин имэрийбэтилэр, кэпсэтэр наадата кэллэ. Бастаан улахан ыалы – государствоны кытта аахсыах тустааҕа Биир эмэ үктэллээх сүөһүнү да биэрбэт быһыылаах! Барыах, массыынаҕа олор!

– Чэ, бэйи! – Хабыачча атын сымнаҕас муннун кырыатын ыраастаата уонна миинэ оҕуста. Онтон эмискэ өрө ойутан тахсан, суол устун массыына ойоҕоһунан субулуннаран хаалла. – Сэргэй кирпииччэни бырахпыттар, ол иһин! – Урукку сүүрүк ат, уруккута хатан киһи олус түргэнник айанныы турдулар.

Киэһэ мунньах кэнниттэн, кырдьаҕас коммунист Хабыачча дьонун кытта күө-дьаа кэпсэтэ, аһаан баран оҕолорун, сиэннэрин сыллаталаан ылаат, сынньана-утуйа хоһугар киирэн хаалла. Ол сытан эргийэр-урбайар, син биир уута кэлбэт, төрүт утуйбат. Дьиэтин үрдүн одуулаһар. Кини толору дьоллоох киһи, бэртээхэй диэн, син бэйэтин курдук санаалаах, майгылаах кэргэннээх. Оҕолордоох, улахан дьиэлээх. Туох суоҕуй? Барыта ситэри.

Сыл тахсар туһунан санаа-оноо диэни саха ыала билбэт буолан турар. Лааппыга бары барыта атыыланар. Дьэ итиэннэ кини туохтан мунчаарыах тустааҕый?

– Һаа-айа! – диэтэ кэргэнэ Анна, аанын сабан, бытааннык, атаҕын төбөтүнэн киирбитигэр. – Бу былыт…

– Оннук-оннук, ити кыратык тохтуу түһэн, хааныҥ баттааһынын эҥин луохтуурга кэмнэтэн көрүөххүн? – диэт, кэргэнэ сүүһүн тутан, имэрийэн көрдө. – Олус итиитэ суох ээ, чэ бэйи…

– Суох-суох, онтон үһү дуо?

– Оттон туохтаный?

– Соноҕоһу «ыйааһыны баттыыр» диэн эрэллэр. Ылаллар. Чэ-чэ, ону инньэ дии сылдьаайаҕын. Аны аты аһыйдылар диэхтэрэ, идэһэлэнэр сүөһүлэрэ буоллаҕа дии. Ылыахтарын сөп. Аны мин ханнык аты, хайдах ииттэрим биллибэт – хойутаатаҕа…

– Чугас эргин сылдьаа инигин? – эмээхсин эгди буолла. Кини кырдьаҕас киһи булчут буоларыттан олус дьулайар да, буойар кыаҕа суох. Онтон сылтаан Хабыачча аны атын туох эмэ үлэҕэ барыа эбэтэр сынньаныа этэ. – Чэ ыллыннар, сөбүн туһалаабыт көлө.

Сарсыарда дьыбардаммыт, халлаан, былытын хайыы-үйэ кыйдаан, олус сырдаан дьэргэйэн хаалбыт. Хабыачча мичик гынар, кини сааһыгар үчүгэйдик утуйан турар, сынньанар үгэстээх. Кылбаччы ыраастаммыт, хаара килэриччи күрдьүллүбүт олбуоругар хаамыталыы сырытта. Урукку саллаат ыалдьыбатах, сынньаммыт кэмигэр кып-хап курдук буолааччы. Оннук сэргэхтик турда.

Хаһаатын диэки хайыспыта – онно, ампаарга сыһыары тутуллубут быыкайкаан хахха иччитэх курдук. Хаһаа аана сүллүгэс күрүөнэн сабыллар, оттон тыал үрэр өртө эркиннээх, ол хаххалыыра дуу?

Чинэс гынна. Онно хас сарсыарда, киэһэ аайы хараҥаҕа да сырдыйан көстөр кыллаах олус хойуу кутуруктаах көҕөччөр ата — Соноҕоһо — суох. Тула бары барыта ыраас, сырдык хаартан чаҕылыйан турдаҕына, кини тутуута, хаһаата хараҥаран хаалбыт, иччитэх. Тиэтэйэ-саарайа токуоланан хаһаатыгар тиийэ оҕуста.

Хабыачча хаһан да уордайбат, куруук үөрэ сылдьааччы: бар дьонун үлэтэ – кини үлэтэ. Үөрүүтэ – кини үөрүүтэ. Оннук кэрэ кэм, оннук үөрүүлээх күннэр элбэхтэр. «Хойутаан хаалан, тахсан бардаҕа, көрсүөтэ бэрт буолан, бурдугу, оту алдьаппат этэ», – диэн ботугуруу турда. Эбиэс кутар иһитэ кураанах төкүнүйэн сытарын харбаан ылан, ыраас сиэмэни баһан ата баарын курдук, сиргэ уурда.

Ходуулу көрбөхтөөтө – отун сиэбит, сарсыарда тахсыбыт буолуохтаах. Оннук «хара күүһүнэн» быһаара саныыр. Оттон, дьиҥэр, ол ата аны киниэхэ эргиллибэт, ылбыттар – совхоз баайа.

Эргиллэ түстэ: тоҕо итиннигий? Икки чанчыга чабырҕаччы кэйиэлээн, ыалдьан барда. Кэннинэн хааман хаһааттан таҕыста уонна уулуссаҕа, суола суох сиринэн, биир киһи иһэрин көрөөт, күөйэ хаамта. Хаар халыҥ, төһө да мочоохтуу сатаатар куоттарда…

Сергей Осиповы көрсө охсуохтаах. Ол оҕо, эдэр киһи, тэйиэккэлээн иһэрэ буолаарай дии санаабыта. Аты ыла кэллим диэн хайаан да этиэх тустааҕа. Ханнык эрэ оҕону соруйбуттар – ылла да, ыстаннардаҕа дии. Оттон Сергей Осипов бэйэтэ буоллар, кыра соҕус «лекция» ааҕыах этэ. Хабыачча күүһүн муҥунан мочоохтоон туора суолу ааста.

«Сэргээй: эн да буолларгын сыыспыккын! Оҕонньорго атын оннугар ат биэрбитиҥ буоллар тугу да этэрэ суох этэ эбээт!» – дии саныы-саныы, аҕылыы-аҕылыы билбэт киһитин диэки бара турда. Күөмэйэ куурда. Чэчэгэйэ кэйиэлиир. Төннө былаан, суолга киирдэ. Били киһитэ анараа суолунан ааһар эбит. Чугаһаан кэлбитигэр: «Хабыаччаа, убаай, дорообо!» – диэн чаҥкынаата. Кыыс эбэтэр эдэр дьахтар. Хабыачча хараҕа ылбата, билбэтэ. Онтон кыбыста санаата уонна, хардара охсоот, сүр түргэнник сүдьүгүлдьүйэн, бара турда.

Ханна да сатыы хаампатах бэйэтэ, биир кэм кырдьаҕас атын, Соноҕоһун, миинэ сылдьааччы. Дьикти ат. Биирдэ бу үрэхтэрэ күһүн өр тоҥмотоҕо, сиикэйдэммитэ. Онно уута түһэн ибили сытыйбыт, хороччу тоҥон эрэр киһини Соноҕоһо быыһаан турардаах. Ону эмискэ саныы түстэ. Бокуойа суох дьиэтигэр ыстанан, кини онон ыалдьыбатаҕа. Барытын билэр этэ. Оннук аты була охсуоҥ дуо?

– Хабыачча, бу тугу көрөҕүн?

– Ээ, эбэбин көрөбүн. Бүгүн сырдаан, ол иһин! – диир Хабыачча уонна ааһар дьон диэки кыратык эргиллэн иһэн тохтуур, эмиэ үрэх иэнин одуулаһар.

«Соноҕос бэйэтэ да кэлиэхтээҕэ, тугуй ити?» дии саныыр эрэ. Күөмэйин саба тутунна. Саал былаата суох тахсыбыт. Онтон буолуо дуу, төбөтө олус ыалдьар дии. Икки өртүнэн иҥнэҥнээтэ, ханна эрэ манна, чугас, олоро түспүт киһи.

Сиргэ ат тута диэн барбат этэ. Ханнык эрэ алааска эбэтэр толооҥҥо аһыы сылдьан иччитэ итинник ыҥырда да, оннооҕор сайын эт тутан сылдьан, Соноҕос кистии-кистии утары кэлэрэ.

– Хо-хо-хоо, Соноҕо-ос! – ис-иһиттэн кыйыттан ылла, кыыһыран-абаран барыах курдук буолла.

Уҥуоргуттан, үрэх алааһын диэкиттэн, туох эрэ харалар көһүннүлэр. Арааһа сылгы үөрэ дуу? Сылгыһыттар эргийбиттэрэ да буолуо. Кырдьаҕас киһи бэйэтин таптыыр доҕорун – атын ыҥыра турда.

– Хо-хо-хо, Соноҕо-ос!..

Хоту суолунан киниэхэ утары хаһыытыыр курдуктар.

Кинини тула оҕолор муста оҕустулар. Хайа үөдэн, уруоктара суоҕа дуу? Суумкалаахтар да бааллар. Кинилэр сиргэ түһэриэх дьон буолууһу дуо?! Сылгыны ыныран, Хабыачча курдук, тэбистэҥҥэ, өссө күүскэ «хоо!» да «хоо!..» бөҕө буоллулар.

Хабыачча кыра уолаттары кууспахтаата. Төбөтүн ыарыыта ааһан хаалла. Оннооҕор хараҕар, бытыгар мустубут кырыа түһэн суох буолла. Соноҕоһо, урукку ыһыахтарга сырсар сүүрүк, кутуруга, сиэлэ үрэллэ, чэрдийбит суол хаарын бырдаҥалатан, муҥунан түһэн иһэрин көрдө.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *