АРИАН ПРОТОПОПОВ: ТИИТ (Кэпсээн)

Номнуо киэһэ буолан, тула чуумпуран эрэр. Күн уотун сыралҕана, күнү быһа сырдыргыыр аһыҥа саҥата намыраабыт кэмэ. Чугас көстөр эбэ ньуура мэндээрэн үчүгэйэ сүр! Тыыраахы аймалҕана, кэҕэ кэрээбэт саҥата, талах күөрэгэйин ырыата – сайын өрөгөйүн бэлиэтэ. Мутукча дыргыл сыта киһини абылыыр. Айылҕа барахсан тупсан аҕай турар.

Хор, тыа дьоно сайын буолла да түбүктэрэ өссө элбииргэ дылы. Бииртэн биир күннээҕи үлэ эбиллэн, окко киирэр бэлэм үгэннээн эрэр. Саха киһитэ барахсан оччоттон баччаҕа диэри кыһыны туоруур иһин өрө мөхсөн кэллэҕэ.

Мин бу аата дойдубар дьаарбайа тахсыбыт быһыым. Сөрүүкээн эрэр сииктээх салгынынан тыынар саҕа үчүгэй суох! Сайыҥҥы кылгас түүн баран алааспын көрөр санаалаахпын. Таарыйа Тараҕатталаахха илим үтүөм.
Үрүсээкпин санныбар иилэ быраҕан, оргууй дэриэбинэ уһугун диэки хааман истим. Утуйа илик ыаллар, мээчиктиир ыччаттар саҥалара кэннибэр хааллар-хаалан дэриэбинэттэн таҕыстым. Сотору бырдах хойдон, сүгүннээмээри гыннылар. Кэһэйэн сиэккэ бэргэһэбин кэтэн кэбистим да, инним хоту түһэ турдум. Биир арыы тыаны туораан истэхпинэ, иннибэр барбах туох эрэ туртаҥнаата. Хараҕым мөлтөх буолан, тохтоон көрө сатыы турдахпына, ким эрэ сөтөллөн хахсыйда. Боппуок оҕонньор!

– Дорообо! – мин, эйэргэһэн күлэ-күлэ, оҕонньордуун дорооболостум.

Киһим истибэтэ: ол-бу диэки олоотуу туран, мин диэки көрөөт, соһуйан ходьох гынна. Мичээрдээбитинэн утары хаамтым. Оҕонньор хатыҥ лабаатынан сапсына турбутун тохтотон, сирэйбин чинчилиирдии одуулаата. Онтон киммин билэн саҥа аллайда:

– Ээ оҕом Айаал эбиккин дуу? – кырдьаҕас киһи мичээрдээн ыртайбыт сирэйэ сырдыы түһэргэ дылы гынна.

Бу аата Боппуок сайылыктан охсор саппааһын илдьэ иһэр эбит. Биһиги кэпсэтэ түһэр санааланан чугас солооһун диэки хаамтыбыт. Эдэр киһи тиэтэйэ-саарайа мас булан солооһун кытыытыгар кутаа отуннум. Сотору күөх буруо унаарыйан бырдах да аматыйда. Ол кэмҥэ хотугу халлаан бүтүннүүтэ кытара кыыһан, үрүҥ түүн саҕаланна. Солооһун үрдүнээҕи түүҥҥү кэрэ көстүү киһи санаатын олус көтөҕөр. Мин үрүсээкпиттэн сири аһатыахтаах арыылаах алаа­дьыбын, кэнсиэрбэбин, халбаһыбын оруу олор­дум. Боппуок өр кэпсэтэрдии санаммыта сирэйигэр көстөр: иттэннэри түһэн сытан соҕу­рууҥҥу тыа баһын одуулуур. Мин арыылаах алаадьыбын кытта үрүҥ сылгы сиэлин оҕонньорго ууннум. Боппуок ууммуппун аа-дьуо ылан аал-уотун, сирин-дойдутун иччилэрин алҕаан айах тутта. Уот үөрбүттүү өрө кытыаһынна, хаппыт мас таһыгыраччы умайара сүрэҕи үөрдэр.

Оҕонньор сирэйэ сырдаан, хараҕа уоттанан сүргэтэ көтөҕүллүбүт.

– Дьэ, доҕоор, бу бэйэтэ туһунан остуоруйалаах сир. Эдэр киһи кэнэҕэс өйүгэр тугу эмэ тутан хаалыа диэн эрэнэбин. Омос көрдөххө киһи хараҕар быраҕыллар туох да суох курдук эрээри, манна олоххо көрүүм тосту уларыйбыта, – тохтоон тулатын ким эмэ баар дуу диэбиттии көрүтэлээтэ.

Мин оҕонньор бэйэтигэр туох эрэ ураты суолталааҕы кэпсээри гыммытын сэрэйэн кини сирэйин өрө мыҥаатым. Киһим көхсүн этиппэхтээтэ, чочумча саҥата суох олоро түстэ уонна кэпсээнин саҕалаата:

– Урут, бурдук ыһылларын саҕана, бу солооһуҥ­ҥа үлэ күөстүү оргуйара. Уончалаахпыттан сир тиэ­риигэр оҕус сиэтэрим. Саас ыам ыйыгар, сарсыарда адьас эрдэттэн киэһэ хойукка диэ­ри солбуһа-солбуһа үлэлиирбит. Оччолорго үлэ­­ҕэ оҕону оҕо диэбэккэ кургуом тэҥҥэ илдьэ сыл­дьаллара. Оол көстөр аарыма хаппыт тиит оччолорго мутукчата тыллан, саҥа көҕөрөн эрэрин көрөр­гө олус үчүгэй буолара. Ыраахтан, аттынааҕы мас­тартан лаппа үрдээн, ханнык баҕарар киһи хараҕар хатанара.

Оҕонньор ыйбыт сирин, солооһун илин уһугун диэки көрбүтүм биир баараҕай тиит хатан ха­рааран тураахтыыр эбит. Аттыгар ыһыллыбыт сеялка элээмэтэ кытаран көстөр. Төһө даҕаны бэ­лиэ сир буоллар, былыргы киһи уҥуоҕун ки­риэстэрэ адаарыһан туралларыттан саллан, кыра сылдьан итиннэ олох оонньооччубут суох.
Санаам долгунун оҕонньорум саҥата үрэйдэ:

– Оо, ити тиит аттыгар киэһээ оҕуспутун илдьэн баайарбыт олус да үчүгэй буолара! Үлэлээн бүтэн, мин дьиэм диэки элэстэнэ турарым. Оҕо дьон кыраттан да үөрэрбит. Иллэҥ кэммитигэр ыалбыт оҕолорунаан оонньоомохтуу түһээри инним хоту сүүрүүнэн дьүккүйэрим.

Оннук биир киэһэ мин олохпор умнуллубат­тык сөҥөн сылдьар… Ол күн эрдэ үлэлээн бүп­пүппүт. Миигин кытта баараласпыт Ньукуу уонна Мэхээс диэн эдэрси дьон бааллара. Хас да хонук кинилэри кытта тапсан олус бэркэ үлэ­лии сылдьыбытым. Атыттарга холоотоххо оҕону олох мөхпөт-эппэт үтүө дьон. Сороҕор аһынан эрдэ ыытааччылар.

Түөттүүр саҕана, соноҕоһунан суоччут уол кө­түтэн кэлбитэ. Киһибит атыттан ойон түһэн Мэ­хээстээҕи кытта илии тутуһан дорооболосто. Олоро түһэн кэпсэтээри буолак кытыытыгар хаам­тылар. Мин ол кэмҥэ оҕус уулата үрэххэ киир­битим. Тахсыбытым суоччут, бара охсубут этэ. Ки­һибит барыаҕыттан дьонум сирэйдэрэ-ха­рах­тара турбута сүр этэ. Үлэлии сылдьан тугу эрэ отур-ботур бэйэлэрин икки ардыларыгар кэп­сэтэллэрэ.

Өрөтөөрү гыннахтара дуу диэн кулгаахпын чө­рөтөн, сэмээр ону кэтиибин. Ол эрээри тугу кэпсэтэллэрин истибэтим да, өйдөөбөтүм да. Бытааҥҥыт диэн мөхтөхтөрө дуу? Хам аччык истээх, өлө сылайан төһө кыах баарынан түсүһэрим кыра эбит буоллаҕа?! Испэр сүрдээҕин кыһыйдым да, хайыамый. Балай эмэ үлэлээн баран, биир эргииргэ тохтоон сынньана туран сылайан хараҕым ирим-дьирим буолла. Ньукуу, мин сирэйбин аһыммыттыы одуулуу туран, эмискэ хаһыытаан тоҕо барда: «Тугун сүрэй! Оннооҕор бу уончалаах уоллуун туох баарбытынан түсүһэбит даҕаны сыл аайы таҥнары барабыт! – тохтоон уоскуйаары аҕылыы турда. Саҥата суох турбахтаан баран, киһибит уларыйбыт куолаһынан кимиэхэ эрэ кэпсиирдии муҥатыйда. – Аны кэлэн бастыҥ дьоммутун хаайталыыл­ла­ра итэҕэс үһү! Түксү бүгүн тохтуоҕуҥ, сөптөөх үлэ буолла».

Ньукуу, сирэйэ үллэ кытаран, Мэ­хээс диэки көрүтэлиир. Мэхээс бэйэтэ да холку киһи оҕуһун диэки кылап-халап көрөн баран: «Кунаанчыкпыт эрэйдээх номнуо ыран эрэр дуу? Сылайан нэһиилэ алтахтыыр, – диэн киҥи­нэйдэ. Оҕуһун имэрийэ-имэрийэ таптаан ымманыйда. – Бүгүн баҕас сөп буолуо, эрдэ бүтэн бары да сынньаныа этибит».

Мин эмиэ кими хаа­йар буоллахтара диэн өйдөөбөккө аллайан турдахпына Ньукуу кэлэн санныбын таптайда: «Доҕоор, оҕускун сиэт, барыах!»

Дьонум хааман иһэн тугу да саҥарбакка си­ри көрө истилэр. Испэр туох буолбутун ыйы­талаһыахпын баҕарабын эрээри, саллабын. Тыйыс кэм кырдьыга атын буоллаҕа.

Тииппит таһыгар аат эрэ харата сүөдэҥнэһэн тиийэн оҕуспутун булгуттубут. Дьонум тугу да кэпсэппэттэр. Ньукуу кыйыттара сирэйигэр өтө көстөрө, хамсанара наһаа баһырхай буолбут. Мэ­хээс чугас дүлүҥҥэ баран хамсатыгар табаах ууру­нан тардан бусхаҥнатта. Бэрт холку киһи сирэйэ уларыйбыкка дылы. Ыраах мэндээрэр эбэни одуулуу-одуулуу көхсүн этитэр. Тохтоон чугас окко “чыырк” гына силлээн баран оргууй эттэ: «Ньукуу, оҕуһу мин илдьэ барыам. Оттон эн, оҕо киһи, дьиэҕэр тэбиннэҕин дии». Мин диэки кө­рөн, сымыйанан мичээрдээбитэ буолан ханньайбы­та олус сүөргүтүк көһүннэ. Мин иһиттим-истибэ­тим диэбиттии «сөп» диэт, дьиэм диэки сүүрэ тур­дум. Билигин аҕай дьиксинэ турбутум үрэл гы­нан, үөрүүбүттэн сир-дойду сырдаан ыар баттык хан­на эрэ санаам түгэҕэр үтүлүннэ.

Ойуур саҕатынааҕы ыллык суол кытыытынааҕы тииккэ этэн кэҕийэр кэҕэ, талах күөрэгэйин саҥата кэрэ ырыа буолан кутулунна. Халдьаайыны биир гына саһаран турар ньургуһуннар олус кэрэлэрэ! Сотору аҕылаан-мэҕилээн дьиэбэр тиийбитим. Дьиэм таһа дьиибэтик кэри-куру буолбуттуу көрүстэ. Баччаларга дьукаах эмээхсин Ог­дооччуйа тэлгэһэҕэ сылабаарга чэй оргутааччы. Балаҕаҥҥа киирбитим, дьонум сирэйдэрэ бэрт куһаҕан. Ийэм тута ойон туран ааны иһиттэн олуйан кэбистэ. Остуолга бэлэмнэнэн турар бус­пут собону аччык оҕо сии олордум. «Ыалбыт оҕонньор бэристэ. Сураҕа эбэтигэр илимнээбит үһү, – Огдооччуйа эмээхсин иистэнэ олорон унаарыйда. – Барахсан ыалларын умнубат муҥнаах. Иллэҥ буолла эрэ туой илимнээн, туулаан абырыыр».

Мин, балыкпын сиэн бүтэрэн, чочунаахтаах сылаас собо миинин иһэ олорон ийэм тоҕо үлэ­титтэн наһаа эрдэ кэлбитин, дьиэни иһиттэн олуйбутун өйдөөбөккө улаханнык дьиксинэн бардым. Ол эрээри эрдэ кэлбиччэ оҕолордуун оонньуу түһэр баҕа баһаам этэ. «Ийээ, мин ыалбытыгар Кирилэлээххэ тах­сыам этэ», – диэн “чап” гыннарбыппын кулгааҕым эрэ истэн хаалла. Эмээхсин саҥата ах барда. Арай ийэм онно эрэ кыһаммакка ыйытардаах буолла: «Тоойуом, бааһынаҕытын төһөлөстүгүт? Бү­тэрдигит дуо?» Туох диэхпин билбэккэ мух-мах бардым. Ким да саҥарбата, дьиэбит иһэ чуумпуран хаалла. Ийэм уларыйбыт куолаһынан сипсийэн кэриэтэ эттэ: «Тоойуом, ханна да барбаккын! Бандьыыт­тар бааллар. Эдэр учуутал бэрэссэдээтэли кытта сэбиэскэй былааһы суох оҥороору куомуннаһа сылдьыбыттар үһү. Оройуонтан кинилэри тута милииссийэлэр тахсыбыттар».
Мин ити сонуну истэн олус куттанным. Били олус мааны эдэр учуутал хайдах сэбиэскэй былааһы суох оҥоруон өйүм хоппото. Ол аата омук үспүйүөнэ буоллаҕа. Оскуолаҕа омук сирин суостаах баайдара биһиги Ийэ дойдубутун суох оҥоруохтарын баҕаралларын туһунан элбэҕи кэпсииллэрэ. Ол киэһэ ороммутугар эрдэ сыттыбыт. Ийэм Огдооччуйалыын наар сипси­һэн кэпсэтэллэриттэн сылыктаатахха, дьыала бө­рүкүтэ суоҕа. Мин ити суостаах сурахтан саллан ону-маны саныы сытан утуйан хаалбыт этим.

Сарсыарда күн ойон туос түннүк быыһынан мичилийэ оонньоото. Туран дьоммун кытта чэйдии олорон аһаҕас аанынан таһырдьаны одуулаатым. Дьэ күн да күн! Кирилэлээҕи кыт­та туулуу барбыт киһи ньии! Аҕыйах кутуу до­руобунньук булунан ырбыыга кус кэтиирбит буоллар! Ол эрээри күн аайы үлэ айдаана.
Ийэм чэйдээн бүтэн ыалларыгар наадаҕа таҕыста. Огдооччуйа дьиэ таһыгар түбүгэ эл­бэх этэ, сарсыардаттан тирии имитээри сүпсүгүрдэ. Мин кыракый ыһык ылан буолакка бардым. «Бааһынабытын аҕыйах күнүнэн бүтэрэр инибит. Моһуогурбатарбыт бэрт буолуо этэ. Эдэр учуутал дьыалаҕа иҥнибит буоллаҕына, иэдээн. Эмиэ өр үөрэммэппит буолуо. Бачча үчүгэйгэ туулаан дьоммун үөрдүбүт киһи. Кирилэлиин кыттыгас туубут ампаар тугэҕэр абырахтаммакка сыттаҕа». Итинник арааһы саныы-саныы испэр курутуйдум.

Халдьаайынан иһэн хотоолго тахсыбыт ууга кус үөрэ түһэн уста сылдьарын ымсыыра көрдүм. Кинилэр бааллар – көҥүл айылҕа оҕолоро! Ол эрээри ити үөртэн дэгиэ тыҥырахтаахтартан, булчуттартартан төһө ордуо биллибэт. Син барыта дьон ортотугар курдук.

Сотору бааһынабар чугаһаан тыа быыһынааҕы ыллык суолга киирдим. Чугас баар күөлгэ хоптолор айманаллар. Хопто хаһыытын кыт­та ханна эрэ дьон саҥарсар курдук. Хайдах эрэ ыһыах түүн оҕолор муҥха оонньоон айма­ла­һалларын санатар. Тыа саҕатыгар тахсан били тииппит таһыгар элбэх дьон үөмэхтэһэрин соһу­йа көрдүм. Уонча киһи тугу эрэ көрдүүр курдук тиити тула хаамсаллар. Эмиэ да суон лабааҕа таҥас биэтэҥнии турар курдук. Ыһыыны көрө оройуонтан тойоттор тахсыбыттара дуу? Испэр сүрдээҕин толло санаатым. Хайыамый. Төһө да толуннарбын үлэһит киһи барарбар тиийэбин. Саатар Ньукуулаах Мэхээс көстүбэт курдуктар. Оннук аат эрэ харата саллаҥнаан иһэн сүрэҕим биирдэ «бар» гына түстэ!

Тоҕо эрэ тиит чугаһыгар биирдэ баар буолан хаалбыт этим. Өр тугу да өйдөөбөккө таалан тур­бутум. Эдэр учуутал наар кэтэр бороҥ бинсээгэ ордук харахпар хатаммыта. Били таҥас диэбитим, олох да киһи ыйанан турара! Ол сордоох моо­йо уһаан, тылын былас түһэрэн, сирэйэ көҕөрөн, кирис быаҕа биэтэҥниирэ. Куотуохпун баҕарбытым, илиим-атаҕым хам бааллан хаалбыт курдуга. Ха­һыытаары айахпын аппытым, саҥа тахсыбата­ҕа. Санаабар ким да саҥатын истибэт курдугум. Арай үөмэхтэһэр дьонтон убайым мин турарбын таба көрөн утары сүүрэн кэлбитэ. Сүрдээҕин кыы­һырбыт, сирэйэ дьэс алтанын курдук кытарбыт. «Нохоо! Тоҕо истибэккин?! Бар диибин! Бар!» – оку­малбыттан ылан киэр үтүрүйбүтэ. Эмискэ туох баар куттаммыт, убайбыттан хомойбут санаам биирдэ тоҕо түһэн ытаан марылаабытым. Эргиллэ түһээт, тыа диэки сүүрэ турбутум.

Ол уодаһыннаах 1937 сыл этэ. Иннибитигэр аас-туор, аччык сыллар күүтэллэрэ…

Оҕонньор кэпсээнин түмүктээн хаппыт тиити одуулаата. Ол кыһарҕаннаах кэмнэр ыар өй­дө­бүнньүктэрэ буолан тиит хараара хатан турарын харааста көрдүм. Илинтэн саҥа күн бастакы сардаҥалара кыырай халлааҥҥа таласпыты­нан бардылар. Дорообо, саҥа күн! Уруйдан, саҥа кэм!

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *