Баара буоллар 105 сааһын  туолуо этэ

Күн күбэй ийэм Мария Гаврильевна Миронованы бииргэ үлэлиир, чугастык билэр дьоно-сэргэтэ таптаан, истиҥник санаан Мөрүөн Маайа диэн ааттыыллара. Баара буоллар, ийэм тохсунньу 10 күнүгэр 105 сааһын туолуо этэ. Мария Гаврильевна төрөөбүт Тааттатын историятын кытары ыкса ситимнээх, баай ис хоһоонноох улахан олоҕу олорбута. Кини Таатта улууһун уонна Саха сирин бастакы анал орто үөрэхтээх эмчиттэриттэн биирдэстэрэ, политическай репрессия сиэртибэтэ, Туой Хайа көһөрүүлээҕэ, Таатта улууһун бочуоттаах олохтооҕо. Мария Гаврильевна 1939 с. Дьокуускайдааҕы фельдшерскэй-акушерскай оскуоланы бүтэриэҕиттэн 48 сыл устата идэтинэн үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ, Садын уонна Таатта улуустарыгар доруобуйа харыстабылын сайдыытыгар бэйэтин сэмэй  кылаатын киллэрбитэ. Уопсастыбаннай олох инники күөнүгэр сылдьыбыта. Уоттаах сэрии сылларыгар Садын оройуонугар учаастактааҕы балыыһа сэбиэдиссэйинэн, оборуона фондатын салайааччынан, байыаннай үөрэҕи тэрийээччинэн үлэлээбитэ. 1948 сыллаахтан Таатта киин балыыһатыгар акушерканан, сиэстэрэнэн, лаборанынан үлэлээбитэ. Идэлээх союһун солбуллубат бэрэссэдээтэлэ, олохтоох сэбиэт хас да болдьоҕун депутата, ыччат наставнига, табаарыстыы суут, дьахтар сэбиэтин чилиэнэ, бэтэрээннэр хуордарын тэрийээччи этэ.

Үтүө дьон этилэр

Мария Гаврильевна ийэтин ийэтэ, Дария Илларионовна Сыромятникова-Эбээ Даарыйа, Томпо оройуонун Кириэс-Халдьаайытыттан сут дьылга Чөркөөх эҥэр олохтоох киһиэхэ кэргэн тахсыбыт. Ыраас, чэнчис тутуулаах, үлэни-хамнаһы  кыайар-хотор, сайдам- сайаҕас майгылаах буолан бастаан Наммара төрдүгэр, онтон Чөркөөххө оскуола аһыллыаҕыттан остуораһынан үлэлээбит. Ити эргинээҕи нэһилиэктэртэн үөрэнэ кэлэр үгүс ыччат Эбээ Даарыйаны ийэлии амарахтык көрбүтүн-истибитин, кинилэр сырдыкка тардыһар эйгэлэрин тэрийбитин иһин күндүтүк саныыр киһилэрэ буолбут. Оҕо эрдэҕинэ Чөркөөх оскуолатыгар үөрэммит П.А. Ойуунускай киниэхэ балтараа сыл дьиэлэнэн олорбут, итиэннэ махтанан-ытыктаан, “иккис ийэм” диэн ааттаабыт, Тааттаҕа кэллэҕинэ кини дьиэтин быһа ааспат эбит. Саха суругун литературатын төрүттээбит А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй 1920 с. Чөркөөххө учууталлыыр сылыгар эмиэ Дария Илларионовнаҕа дьукаахтаһан олорбут. Ийэм ахтыытыгар суруйбута биһиэхэ кэриэс-хомуруос курдук хаалан сылдьар.

Ийэм аҕата, мин  эһэм Гаврил Егорович Миронов, Сиэллээх нэһилиэгэр Дьиэбэгэнэ үрэххэ 1891 сыллаахха төрөөн үрэх сүнньүгэр Хоспохтоох уонна Дэлбэрик диэн сирдэргэ олохсуйан олорбут. Кини эдэр сааһыттан мас ууһунан биллэн дьиэ-уот бөҕөнү маастардаан туттарбыт. Бэйэтэ оҥорбут кырыымпатыгар оонньуур, кэпсээннээх-ипсээннээх, быһата, бэйэтин кэмин сайдыылаах, билиилээх-көрүүлээх киһитэ этэ. Ити талаанын иһин Сиэллээхтэн төрүттээх, ол саҕана республика киин ситэриилээх комитетын бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир Роман Федорович Кулаковскай куоракка ыҥыран Мироновтары бэйэтин дьиэтигэр дьукаах олордубут. Бииргэ түспүт хаартыскалара биһиэхэ баар.  Ийэм аҕата айылҕаттан уус киһи эбит. Кини  куорат аттыгар уонна куорат таһынааҕы хаһаайыстыба  дьиэлэрин маастардаан туттарбыт. Ол үлэлии сырыттаҕына ити сылларга Тааттаҕа Ытык-Күөл бөһүөлэгэ оройуон киинэ буолбут. Онно райисполком бэрэссэдээтэлэ Иван Герасимович Христофоров төрөөбүт дойдугар тахсан, тутууга маастардаа диэн көрдөһөн эһэбин Тааттаҕа үлэлэтэ таһаарбыт. Ол этиитин ылынан эһэм дьоннорун барытын илдьэ Тааттаҕа көһөн тахсан Ытык Күөлгэ олорбута. Тааттаҕа элбэх социальнай-культурнай тутууларын үгүһү тутуспута, дьиэлэри-уоттары, райсовет урукку умайбыт дьиэтин, кулуубу, икки этээстээх оскуоланы, уопсай дьиэлэри, библиотека урукку дьиэтин, холкуостарга хас да типовой хотону маастардаан туттарбыта. Өссө Таатта үрэҕи туоруур биир да тимир тоһоҕото суох улахан арочнай муостаны туттарбыт. Суруйааччы Н.Н. Павлов-Тыаһыт эһэм туһунан маннык ахтыбыта баар:  “Кини улахан талааннаах, мындыр өйдөөх, олоҕу билбит киһи этэ. Миэхэ “Кыстаанык” диэн кэпсээннээхпин, ону суруйан ыл диэн сүбэлээбитэ”. Эһэм Гаврил Егорович Миронов репрессия саҕана Ойуунускай дьыалатыгар тутуу-хабыы саҕана “норуот өстөөҕө” диэн хаайылла сылдьыбыта. Ойуунускайы кытта сүбэлэһэн баран сэбиэскэй үөрэнээччилэри икки этээстээх оскуола сууллан сохсолуур гына оҥордо диэн үҥсүбүттэрэ. Репрессия боппуруоһунан дьарыктаммыт суруйааччы И.Е.Федосеев-Доосо өрөспүүбүлүкэ архыыбыттан булбут докумуонугар манныгы ааҕабыт. Тиэкиһи нууччалыы  хайдах баарынан биэрэбин: “Миронов Гаврил Егорович, 1891 г. рож., по национальности якут, беспартийный, из крестьян, б. кулак, служащий, работал мастером Райстройкома, проживал в селе Ытык Кюель Таттинского района. Являлся членом якутской контрреволюционной заговорнической организации. Находясь в связи контрреволюционной работе с Поповым, Эртюковым по их заданию проводил вредительскую работу в области новостроек района, которые возводил с грубым нарушением генеральных планов строительства, нарушил противопожарные мероприятия, следствием чего все постройки, как школа, столовая построены вредительски, то есть совершены преступления предусмотренные статьями 58 п.2,58 п.7,58 п.11 УК РСФСР”

Эһэм Гаврил Егорович Миронов бу дьыалаҕа эриллэн 58-с ыстатыйа 2-с пуунугар (сэбилэниилээх өрө турууга), 7-с пуунугар (буортулааһыҥҥа), 11-с пуунугар (бөлөхтөһүүгэ) буруйданан 12 сылга хаайыыга ууруллубута, онно эбии түөрт сылга куолаһа быһыллыбыта.

Оройуоҥҥа элбэх тутууну ыыппыт биллиилээх маастар эһэм Гаврил Миронов хара балыырга түбэһэн, “Таатта дьыалатыгар” репрессияланан хаайыы сорун-муҥун көрсүбүтүн Е.С. Никифоров “Тааттаҕа ыытыллыбыт политическай репрессия” диэн кинигэтигэр сырдаппыта. Онтон ийэм Мария Гаврильевна Миронова политическай репрессияҕа түбэһэ сылдьыбытын туһунан өрөспүүбүлүкэ прокурора Н.Е. Полятинскай биэрбит ыспараапката бигэргэтэр. Ийэм аҕатын туһунан бу курдук диирэ: “Аныгы олох эбитэ буоллар, аҕам Үлэ Геройа буолбут буолуо этэ”.

Ийэм кэпсиир

«Мин үөрэххэ хойутаан киирбитим. Оччолорго кыргыттары үөрэтэр туһунан сокуон суоҕа. Чөркөөххө убайым, таайым үөрэнэллэрэ, ол кэмҥэ эбэм Даарыйа кэргэнинээн Чөркөөх оскуолатыгар остуорастыыллара. Суорун Омоллоон быраата Кууһума, Куоста Сокуонньукап уола, ийэм бииргэ төрөөбүт убайа Иннокентий Гаврильевич Миронов, Суорун Омоллоон бииргэ төрөөбүт эдьиийин уола Прокопий Кузьмин, Нээстээр Слепцов уола Бииктэр Слепцов, Дьуон Дьаҥылы эмиэ бу дьиэҕэ олорбуттара. Кинилэр Сиэллээххэ өрөбүл аайы киирэн хаһыаты доргуччу ааҕаллара. Кинилэр кэлиилэригэр дьонум хардаҕаһы бэлэмнииллэрэ, кинилэри анаан-минээн истээри дьон бөҕө тоҕуоруһара. Онно истибитим: аан бастаан Ойуунускай өлбөт-сүппэт тылын-өһүн дьон олус астынан хаста эмэ төхтүрүйэн аахтараллара, “Былатыан барахсан” диэн буолара.

12 сааспын туолуубар арай сэбиэттэн бэбиэскэ кэллэ диэн буолла: “Кыргыттары үөрэтиэхтээххит”, – диэн. Оччолорго бэбиэскэ диэн биһиэхэ сокуон. Оскуолаҕа кыргыттар иккиэбит эрэ, Бороҕоннуураба диэн кыыс баара. Үөрэхпэр ахсааны ыарырҕатабын да буоллар кыһаллабын. Биирдэ саас Таратаай уҥуоҕа диэҥҥэ илтилэр. Таҥара дьиэтин куолакалын түһэрэллэр диэн буолла. Онно  “Ааҕар балаҕан” тойоно Арамаан Сиидэрэп диэн киһи салалтатынан дьоннор таҥара дьиэтин куолакалын суулларан баран “аны бу норуот дьиэтэ буолар” диэн миитиннээтилэр. Эмээхситтэр, оҕонньоттор кириэстэнэ-кириэстэнэ, ытаһан-соҥоһон ый-хай бөҕөтүн түһэрдилэр.

– Эһиги этэр баайдаргыт оҥорботохторо, боростуой үлэһит дьон туппуппут, – диэн саҥараллар этэ.

Ол кэнниттэн сотору буолаат, Былатыан кэлбитин туһунан сурах тарҕанна. Ойуунускай мин эбэбэр кэлэн түстэ. Оҕо сылдьан дьиэтэ ырааҕыттан эбэбэр хонор-сылдьар буолан, сыллаһыы-уураһыы бөҕө буоллулар. Мин көрдөхпүнэ, уһун сонноох, ачыкылаах киһи этэ. Ойуунускай кэлбитин истэн уолаттар өрөпөөннөһүү бөҕө буолан баран, киирэн кэлбитигэр саҥата суох ылы-чып олордулар. Ойуунускай барыбытын кэриччи көрөн баран, чуо миэхэ хааман кэлэн: «Бу ким кыыһай? Аҕаҥ кимий, тоойуом? Хаһыс кылааска үөрэнэҕин?» – диэт оҕолор быыстарыттан сулбу тардан ылла.

Мин тыа оҕото кэмчиэрийэн «пиэрибэй кылааска» диэн иһим түгэҕэр үллүгүнэйдим. Онуоха уолаттар обургулар: «Ити кыыс ахсааны да, буукубаны да билбэт”,  – диэн ньамалаһа түспүттэригэр, Былатыан барахсан: «Тыый, балтыгытын үөрэтиэххитин билбэккэҕит тоҕо инньэ диигитий?» – диэн хомуруйда. Онуоха эбэм: «Охонооһой Дабыыдап ойоҕо Москубаҕа үөрэммитэ да, оҕо сааҕын ыраастаан олорор. Кини эмиэ тугун үөрэҕэй?» – диэтэ.  Ойуунускай күлэ түһээт: «Ийээ, оскуолаҕа остуорастаан олорор эрээри хайдах итинник этэҕиний? Чэ, тоойуом, кытаатан үөрэн», – диэтэ. Онтон: «Таҥара дьиэтин суулларбыттарын төһө сөбүлээтигит?» – диэн ыйытта. Уолаттар онуоха: «Дьэ, үөрүү-көтүү бөҕө буолла», – дэстилэр. Ойуунускай саҥарбата. Кэлин барбытын кэннэ таҥара дьиэтин суулларбыттарын сөбүлээбэтэх үһү, таҥара дьиэтин суулларыы сыыһа, норуот баайа-дуола диэбит диэн сурах тарҕанна.

Куоракка фельдшерскай-акушерскай оскуолаҕа үөрэнэ киирэн иһэн аан бастаан массыынаны көрбүтүм. Ол күн хаһыа да буолан сыарҕалаах оҕуһунан айаннаатыбыт. Биир да тылы нууччалыы билбэт киһини оччотооҕу учууталларым да, оҕолор да туораппатахтара, төттөрүтүн көмөлөһөллөр этэ. Акушерка буолаарыбын нойосуустуур да этим, уопсайынан, кыһаллабын да кыһаллабын. Эчи, үөрэнэр сирим улахана, ырааһа, киэҥэ-куоҥа сүрдээх. Бастаан тиийэн баран сороҕор мунан хаалабын. Медоскуолаҕа наһаа үчүгэйдик үөрэтэллэрэ, хирургияны, химияны, физиканы үөрэтэллэрин таһынан оһоҕу оттору кытта үөрэтэллэрэ. Мин үчүгэйдик үөрэммитим. Бастаан үөрэнэ сылдьаммын Ойуунускайы көрсүбүтүм, билигин Попов дьиэтигэр Полевой уулуссаҕа, бэйэм барбытым. Дьиэтигэр утуйа сытар этэ да, туран кэпсэппитэ уонна кытаат үөрэн диэн алҕаабыта.

Үөрэнэ сылдьан аатырбыт артыыс Бандылымыан Баһылайаптаахха сылдьыбытым. Хаайыыттан тахсарыгар эмиэ көрсүбүтүм. Кэлин кини Ытык Күөлгэ мин үлэлиир балыыһабар сытан өлбүтэ. «Морууса, өлөрбөр эйиэхэ эрэ ыарыылатыам дии санаабатаҕым», – диэхтиирэ.

Эдэр дьон биирдэ бүлүүһэ сүүртүбүт, ити кэмҥэ улахан репрессия бара турар кэмэ этэ. Бүлүүһэбит туох да мээнэ сүүрдэ. Герасимов диэн уолу «өлүө» диэтэ, чаһыылаах нуучча кыыһын эмиэ. Мин туран Ойуунускайы ыҥырааччы буоллум. Ойуунускай тиһэх сырыытыгар былаат, арыгы, онтон миэхэ тараах аҕалбыт этэ. Эбэм кэлин бырааһынньык буоллаҕына «хаарыаннаах дьон» диэн  ытыыр этэ. Бүлүүһэ сүүрдэ олорон Ойуунускайтан мин ханна үлэлии барыахпын ыйыттым. Онуоха «Ыраах сиргэ   барыаҥ» – диэтэ. Убайым хайдах буолуоҕун ыйыппыппар: «Үчүгэйдик үлэлиэҕэ», – диэтэ. Онтон: «Эн билигин ханна бааргыный?» – диэн ыйыппыппар, Дора оронун анныгар баарбын диэтэ. Куттаныы бөҕө буоллум. Эппит дьоно бары өлбүттэрэ. Мин сыыһаны оҥорбуппун диэн кэмсиммитим да иһин хайыамый. Кэлин ханна көмүллэн сытарын ыйытыахтаах этим, баҕар, булан ылыахпыт этэ». Ийэм Мария Гаврильевна ыйытыыбар Платон Алексеевич Ойуунускай толору эппиэттиэ этэ диэн эрэнэрэ уонна ыйыппатаҕын хара өлүөр дылы улаханнык кэмсинэрэ.

Ийэм М.Г. Миронова оччолорго куоракка фельдшерскай-акушерскай оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан хаайыллыбыт аҕатыгар уонна таайыгар ас таһара үһү. Ол кэмҥэ Суорун Омоллоон эмиэ хаайыыга сытара үһү. Кэлин Суорун Омоллоон: «Миэхэ ас таспатаҕын» диэбитин ийэм: «Эйиэхэ куораттар таһаллар этэ» диэбитин оҕонньор ылыммыт. Ас-таҥас тиийбэт кэмэ этэ буоллаҕа. Бастаан ийэм М, онтон С буукубаҕа уһун күнү быһа уочаракка турарым диэн кэпсиирэ. Таайа Василий Сивцев ийэм ийэтин кытары бииргэ төрөөбүт киһи. Кинилэр Суоруну кытары аймахтыылар. Манна даҕатан эттэххэ, саха норуодунай суруйааччыта, таайым Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон миэхэ кинигэ бэлэхтииригэр суруйан турар: “Бу мемориальнай кинигэҕэ эн эһэҥ Г.Е. Миронов уонна таайыҥ В.Г. Сивцев сымыйа политическай буруйдааһыҥҥа түбэһэн хаайыы, сууттаныы соругар- муҥугар түбэспиттэрин туһунан суруллубут. Бу харах уутунан, сүрэх хаанынан суруллубут кинигэҕэ эн төрүт хаан-уруу дьонуҥ ыраастара көстөр. Ол иһин кэриэс оҥоһун, аны ханнык да хара эһиэхэ сыстыбатын диэн алҕааммын бэлэхтиибин!”.

Ол ас таһа сылдьан ийэм сураҕы-садьыгы истэ сатыыр эбит. Онно кэпсииллэринэн, НКВД кулуубугар Таатта дьыалата көрүллүбүт. П.А. Ойуунускайы икки өттүттэн өйөөн киллэрбиттэр, дэлби дьүдэйбит, кырбаммыт көрүҥнээҕэ үһү. Бастакы эрээккэ таатталар олороллорун көрөн: «Биир дойдулаахтарым, дорооболоруҥ!» – диэбитин куттанан ким да хардарбатах. Ити курдук репрессия сыллара хас биирдии Таатта киһитигэр ыар сүгэһэр буолан ааспыта. Кэлин эһэм уонна таайым сырдык ааттара чөлүгэр түһэриллибитин туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбата таһаарбыт “Книга памяти” диэн историко-документальнай кинигэтин 143-с сирэйигэр сурулла сылдьар.

Үлэ киһи оҥорбута

Ийэм аҕата реабилитацияланарын 55 сыл күүппүтэ. Аҕата уонна икки таайа репрессияҕа түбэспит буоланнар кинини Садын оройуонугар Туой-Хайаҕа акушерканан ыыталлар. Анаммыт  сиригэр Туой Хайаҕа өрүһүнэн устан Ленскэйгэ (ол саҕана Мухтуйа) икки ый айаннаан тиийбит. Онтон салгыы атынан, табанан айанныыр. Тиийбит сиригэр кумаара, оҥоойу элбэҕэ салыннарбыт…  Ийэм маннай  тиийэн баран сатаан түүн утуйбакка муҥнаммыт. Чуумҥа түүн тымныыта бэрт буоллаҕа. Түүнү быһа уот оттон тахсара эбитэ үһү.  Онтон олохтоохтор бэйэлэрэ уонна оҕолоро сүрдээх үчүгэйдик утуйа сытар буолаллара үһү. Ийэм ол ону тулуйарыгар медучилищеҕа үөрэппиттэрин, элбэх билиини биэрбиттэрин  махтанан ахтара. Медучилищеҕа оннооҕор оһоҕу хайдах оҥорору кытта үөрэппиттэр, онон үлэлиир идэбинэн ыарахаттары көрсүбэтэҕим диэн үөрэппит дьонугар улаханнык махтанара.

Аҕам Николай Петрович Иванов аҕата улахан булчут эбит. Аҕам аҕата уолун Ленскэй куоракка үөрэттэрэригэр нуучча дьонугар ыалга нууччалыы биллин диэн олордубут. Онтон аҕам куоракка педагогическай техникумҥа үөрэнэригэр Чурапчыттан боростуой баҕайы таҥастаах нууччалыы үчүгэйдик билбэт Башарин диэн оҕо үөрэнэ кэлбит. Кини аҕабын кытта биир хоско олорон үөрэммит. Ону аҕам нууччалыы кэпсэтэргэ үөрэтэрэ үһү. Ол кэнники аатырбыт профессор Георгий Прокопьевич Башарин буола тыыллан- хабыллан тахсыбыт. Аҕам иккис кууруска үөрэнэ сырыттаҕына, кулаактарга «чистка» буолан үөрэҕиттэн уурайар. Дойдутугар баран дьону суукка көмүскэһэн адвокаттыыр, ол иһин хос аата Адвокат Ньукулай диэн буолар.

Ийэм кэлин ахтара: «Вызовка сылдьарбар күүстээх сүүрүктээх үрэхтэргэ тыынан устарга, сылдьарга үөрэммитим. Миигин үлэ киһи оҥорбута. Хаһан да үлэттэн туора турбатаҕым. Арааска бары түбэспитим. Үлэбинэн ыалдьыбыт киһиэхэ вызовка ыҥырбыттарыгар икки оҕобун тиэйэн, бэйэм хат сылдьаммын Бүлүү эбэни харса суох эрдинэн туораабыппын олох умнубаппын. Хата, билигин куттаныах санаам кэлэр. Олус да хоодуот дьон эбиппит дии саныыбын. Ханна да олордорбун үлэһитинэн сирдэрбэтэҕим. Билигин 90-с хаарбар үктэнэн олоробун уонна үлэттэн ордук бу орто дойдуга киһини киһи гынар уонна дьону-сэргэни кытта тэҥҥэ сылдьаҥҥын, үөрүүнү да, хомолтону да бииргэ туорууртан ордук сыаналаах суох эбит дии саныыбын».

Ытык-Күөл улахан ууга барбытыгар биһиги дьиэ кэргэни – миигин, эдьиэй Маайаны, кыра Машеньканы кыра малютка тыынан икки этээстээх аттыбытынааҕы дьиэҕэ олорор ыалларбыт түннүгүнэн көрөн олордохторуна, сүүрүгү утары кураанах сиргэ барыбытын таспыта. Түннүгүнэн көрөн олорор дьон кырдьаҕас эмээхсин сүүрүгү утары кыра малютка тыынан дьонун таһарын көрөн сөҕөн соһуйан, көрбүттэригэр итэҕэйбэккэ түннүгүнэн түһэн хаала сыспыттара. Таатта үрэх халааннаан турдаҕына хайдах курдук сүүрүктээҕин бары билэбит. Онно мин ийэбиттэн ыйыттым: «Ийээ, эн бу сүүрүгү утары хайдах устаҕын-эрдэҕин?». Онно кини эппиэтэ миигин улаханнык салыннаран, соһутан турар. «Бу аата сүүрүк дуо?» – диэбитэ. Манна кини биһигини эрэ таспатаҕа,  аспытын-үөлбүтүн барытын таспыта. Бу туһунан ахтыыны биир дойдулааҕым  Бондарева Мария Егоровна суруйбута баар.

Баара буоллар ийэм быйыл 105 сааһын туолбут буолуо этэ.  Таатта улууһун уонна Саха сирин бастакы анал орто үөрэхтээх эмчиттэриттэн биирдэстэрэ, политическай репрессия сиэртибэтэ, Туой Хайа көһөрүүлээҕэ, Таатта улууһун бочуоттаах олохтооҕо Мария Гаврильевна Миронова-Мөрүөн Маайа  уустук олоҕо оҕолоругар, сиэннэригэр, хос сиэннэригэр салҕанар. Кини үлэтэ, олоҕо үгүстэргэ холобур буолара саарбаҕаламмат.

 

П. Иванов-Сиэрэй Маасса.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *