Берлин куораты ылсыбыт бырааттыы Ильиннэр

Уоттаах сэрии будулҕаннаах кэмэ ааспыта быйыл номнуо 75 сыл буолла. Ааспыт сыллар усталарын тухары фашистскай Германияны  кыайбыт саха хорсун саллааттарын, тыыл хоодуот үлэһиттэрин туһунан хото сурулунна, өссө да суруллуо турдаҕа. Идэмэрдээх иэдээннээх сэрии уутун-уотун ортотунан ааһан Улуу Кыайыыны  аҕалбыт кыайыылаахтары үүнэр көлүөнэ билиэхтээх, хас биирдиилэрин  олохторун ахтан-санаан ааһыахтаах диэн санааттан мин бүгүн икки саллаат туһунан кэпсиэхпин баҕарабын.  Кинилэр биир аҕа ууһуттан төрүттээхтэр, аймахтыылар, бииргэ сулууспалаабыттар, онтон биирдэрэ сэриини түмүктээри сылдьан өлөн, Нойдамм куоракка көмүллэн сытар, иккиһэ дойдутугар тыыннаах эргиллэн баран ол сылыгар ыарахан ыарыыттан тыына быстаахтаабыт.

 

Байыаннай чаастан икки сурук

 

Бастакы сурук. «Саха АССР, Үөһээ Бүлүү оройуона, БСК(б)П райкомун секретарыгар. Миэхэ итэҕэйиллибит чааска эһиги оройуоҥҥутуттан элбэх байыастар бааллар. Ыраах Саха сирин эдэр саха байыастара РБКА кэккэтигэр 1943 с. сайыныгар ыҥырыллыбыттара, инньэ гынан кинилэр тустарынан элбэҕи этиэххэ сөп. Нам селотуттан ыҥырыллыбыт кыһыл армеецтар Семен уонна Николай Ильиннэр станковой пулемету  үчүгэйдик үөрэттилэр уонна туйгуннук ыталлар. 1 Үөдүгэй селотуттан ыҥырыллыбыт кыһыл армеец бронебойщик Яковлев таанканы утары сааны туйгуннук үөрэттэ уонна үчүгэйдик ытар. Хоро сельсоветыттан ыҥырыллыбыт кыһыл армеецтар Егор Васильев, Еремей Михайлов, Савва Осипов снайперскай дьыаланы толору биллилэр. Кинилэр төрөппүттэригэр командование аатыттан райком махтанарыгар  көрдөһөбүт. Маны сэргэ эһиги биир дойдулаахтаргыт  оройуон олоҕун интэриэһиргииллэр. Эһиэхэ сурук ыытан сибээстэһиэхтэрин, оройуон хаһыатын сорох №-дэрин уонна төрөппүттэриттэн суруктары тутуохтарын баҕараллар. Маныаха бэйэҕит сэҥээриилэргитин маннык аадырыска биллэриэххитин сөп: « 45501 №-дээх полевой почтаҕа командиры политчааска солбуйааччыга».

Иккис сурук (уларытыыта суох). «Биир дойдулаахтарбыт, Үөһээ Бүлүү үлэлээн иитиллээччилэрэ! Биһиги, саха — боецтар,  Кыһыл Армия кэккэтигэр Ийэ дойдубутугар саамай ыарахан күннэр кэлэн турдахтарына ыҥырыллыбыппыт. Германскай фашистар биһиги Советскай дойдубут баайдарын барытын сабардаан ыларга, советскай норуоттары барыларын, ол иһигэр саха народун кулут гынарга уонна кинилэри түүнүктээх түрмэҕэ, хараҥа хаатыргаҕа илдьэ сылдьан, күүс өттүнэн кыдыйыыга соруммуттара. Ол эрээри гитлеровецтар бары планнара тоҕуннулар. Биһиги Кыһыл Армиябыт, советскай народ бүтүннүүтэ, ол иһигэр саха народа, биһиги диэки буолааччы үтүө санаалаах киһи-аймах бүтүннүүтэ өстөөхтөр бэйэлэрэ хараҥа планнарын толороллоругар кыаҕы биэрбэтилэр.  Килбиэннээх Кыһыл Армия өстөөҕү кыһыннары- сайыннары кыайыылаахтык үүрэр буолла; кини баранан эрэр сылга өстөөхтөн мөлүйүөнүнэн советскай дьоннору босхолоото; өстөөх ааспыт сылга күүһэ- уоҕа улаханнык баранна, дьиэтэ- уота күүскэ айгыраата. Биһиги улуу сирдьиппит табаарыс Сталин Улуу Октябрьскай революция 26 сылын туолуутугар доклада өстөөх бүтэһиктээхтик үлтүрүйүүгэ тиийбитин көрдөрдө. Маны кытта сэргэ улуу Сталин тыыл үлэтигэр үрдүк хайҕабылы биэрбитэ уонна күүһү саҥа күүрдүүгэ ыҥырбыта. Биһиги, саха- боецтар, тапталлаах Сталин Кыһыл Армияҕа , тыыл үлэлээччилэригэр ыҥырыытын истэн баран өстөөҕү үлтүрүтэр туһугар советскай народ Кыһыл Армияҕа биэрэр суостаах сэбин-сэбиргэлин туйгуннук баһылыырга эбээһинэстэммиппит уонна хайыы-үйэҕэ үчүгэйдик баһылаабыт саха- боецтар бааллар даҕаны. Биһиги, саха- боецтар уонна эһиги –Үөһээ Бүлүү районун үлэлээччилэрэ – бэйэтин тэҥ бырааптаах дьоллоох олоҕун, Ийэ дойдутун көмүскэлигэр биир киһи курдук туруммут, советскай народ сорҕотунан буолабыт. Уодаһыннаах өстөөҕү – германскай фашизмы бүтэһиктээхтик суох оҥорор туһугар туох наада буоларын, эһиги ону барытын оҥороргутугар биһиги итиитик эрэнэбит. Биһиги биир дойдулаахтарбыт, Үөһээ Бүлүү районун үлэһиттэрэ! Сүөһү иитиитин ханнык баҕарар сыананан тупсарыҥ, кини государственнай планын толоруҥ! Ыһыыга туйгуннук бэлэмнэниини хааччыйан тураҥҥыт, колхозтар хонууларыттан үрдүк үүнүүнү хомуйуҥ! Дойдуга, Кыһыл Армияҕа элбэх үптэрдэ, тыа хаһаайыстыбатын продукталарына биэриҥ! Барытын фронт туһугар, барытын өстөөҕү үлтүрүтүү туһугар! Мунньах сорудаҕынан илии баттаатыбыт: Н.Ильин, Е.Васильев, Е.Михайлов, Тюляхов, С. Ильин, С. Осипов, А.Прокопьев, Акимов. Ахсынньы 23 күнэ 1943 сыл».

 

Пулеметчик Сэмэн Ильин

 

Бу өрө күүрүүлээх сурукка илии баттаабыт, Ийэ дойдутун муҥура суох таптыыр саха байыаһа Семен Поликарпович Ильин 1921 сыллаахха Үөһээ Бүлүү Намыгар төрөөбүт. Ол эрэн сорох докумуоннарга Семен Ильин 1925 сыллаахха төрөөбүт диэн суруллар. Ыраах Германияҕа көмүллэ сытар буойун туһунан туох да улахан докумуон суох. Семен Ильин төрөөбүт Намын нэһилиэгэ дириҥ историялаах сир. Нам төрүт олохтооҕо, Саха АССР үтүөлээх учуутала, нэһилэк историятын үөрэппит краевед Василий Григорьевич Ильин суруйарынан: «Октябрьскай социалистическай  революция Саха сиригэр көлөһүннээн сиэччилэр баһылыктааһыннарын төрдүттэн түөрэ эспитэ. Дьадаҥылар уонна хамначчыттар хаһаайыстыбаларын экономическай өттүнэн бөҕөргөтөр сыалынан судаарыстыба хамначчыттарга уонна дьадаҥыларга оҥорон таһаарарга аналлаах иэс биэрии (кредит) олохтообут. 1923 с. алтынньыга тыа хаһаайыстыбатыгар иэс салгыыр «Салҕабыл» общество тэриллибитэ, кини производственнай  кредити биэрэргэ бэрт улахан үлэни ыыппыта». 1923 сыллааҕы кэми  ылар буоллахха колхозтаах Поликарп Ильин уола Сэмэн 1921 с. төрөөбүт буоллаҕына бу кэмҥэ  баара-суоҕа  2 саастаах эрэ эбит, онтон  кини 1925 с. төрөөбүт диэн ыллахха күн сиригэр өссө да төрүү да  илик буолар. Онтон былыргыны түөстэххэ,  Сэмэн аҕата Поликарп Афанасьевич Ильин 1 сааһыгар сурукка киирбитин туһунан СР Национальнай архивыгар «Наряд об уравнительном разделении земель по Намскому наслегу Верхневилюйского улуса». Начато 25 сентября  1901 г. Окончено 5 января 1903 г.» диэн дьыалаҕа  сурулла сылдьар (Ф34,оп2, д.2305). Онно суруллубутунан: «Род Чокуросский. 14. Афанасий Ильин 47 лет, жена Екатерина 34 года, дети: Аким 16 лет, Иннокентий 9 лет, Семен 7 лет, Поликарп 1 год».

Кыраайы үөрэтээччи Василий Григорьевич Ильин суруйарынан  Үөһээ Бүлүү оройуонугар 1929 сыллаахха 7 эрэ колхуос баар эбит. Ол курдук 1 Үөдүгэйгэ «Коммуна сирдьитэ», Кэнтиккэ «Тыымпы», 1 Хороҕо «Булуук», Намҥа «Чолбон», 2 Үөдүгэйгэ «Бартыһаан», Хомустаахха Ленин аатынан колхуостар  бааллара. «Чолбон» колхуос үлэһитэ Поликарп Афанасьевич Ильин Нам нэһилиэгэр үлэһиттэринэн, кыайыгастарынан биллэр Ылдьыыннар сыдьааннара. Төрүттэрин үлэһитинэн баппыт Балыкаар уола Сэмэн Ильин Кыһыл Армия кэккэтигэр 1942 сыллаахха Үөһээ Бүлүүтээҕи РВК ыҥырыллыбыт. Сэрии иннинэ Семен Ильин комсомольскай үлэҕэ уопуттаах, активист, спортсмен бэрдэ эбит. Кини байыаннай сулууспаны тута баһылаабыт. Семен Поликарпович Ильин Берлин куораты ылсыбыт саха саллааттарыттан биирдэстэрэ. 65 гвардейскай стрелковой полк 23 гвардейскай стрелковой дивизия  ытааччыта байыас Семен Поликарпович Ильин хорсуннук сулууспалаан 63 гвардейскай стрелковой полк 030\Н  бэс ыйын 14 күнүгээҕи бирикээһинэн «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Хомойуох иһин, саллаат С. Ильин наҕарааданы туппакка ыам ыйын 20 күнүгэр 1945 с.  ыарахан ыарыыттан өлбүт уонна Германия Нойдамм куоратыгар Зольдин уулуссатын илиҥҥи өттүгэр көмүллүбүт. Бу туһунан Нам нэһилиэгин олохтооҕор, саллаат Сэмэн Ильин  ийэтигэр Ирина Семеновна Ильинаҕа 18.12. 1978 с.  Үөһээ Бүлүүтээҕи райвоенкомат аатыттан майор Семенов илии баттааһыннаах сурук кэлбит.

 

Гвардия сержана Николай Ильин

 

Николай Анисимович Ильин оҕо сааһа бары оччотооҕу оҕолор курдук үлэ үөһүгэр аастаҕа. Коля эмиэ харыларынан сири оҥорууга үлэлээбит, бурдук бөҕөтүн үүннэрбит «Чолбон» колхуос Ылдьыыннарыттан  төрүттээх. Ууну- уоту ортотунан ааспыт, сэрии бары ыардарын санныгар сүксэн Улуу Кыайыыны аҕалсыбыт  пулеметчик Николай Анисимович Ильин кылгас эрээри чаҕылхай олоҕун туһунан улахан докумуоннар эмиэ суохтар. Сэрии иннинэ ханна үлэлээбитэ биллибэт. Николай аҕата, колхуостаах Анисим Ильин «Чолбон» колхуос биир тарбахха баттанар туруу үлэһитэ, куруук бастыҥнар кэккэлэригэр киирэр стахановец этэ. Аҕата Анньыыһын уолун Коляны кыра эрдэҕиттэн үлэҕэ уһуйбута, ыарахаттартан толлубат буоларга ииппитэ, кэлин сэрии ыарахаттарын сиэрдээхтик туоруурга  көмөлөстөҕө. Николай Ильин 1925 сыллаахха ыам ыйыгар төрөөбүт. Байыаннай билиэтэ атырдьах ыйын 18 күнүгэр 1950 сыллаахха Бүлүүтээҕи холбоһуктаах оройуоннааҕы байыаннай комиссариатынан бэриллибит. Нүөмэрэ: ЛХ № 445821.

Байыаннай учуотугар Николай Ильин туһунан маннык сибидиэнньэлэр бааллар. Бастакы категориялаах саппааска киирэр эбит. Байыаннай дуоһунаһа – отделение командира, сержант. Ытааччы, пулеметчик, автоматчик диэн суруллубут. Николай Анисимович гражданскай идэтэ суох диэн учуокка ыйыллыбыт. 1944 сыллаахтан ЫБСЛКС чилиэнэ, колхуостаах. Билиэккэ төрөөбүт тыла сахалыы, омук тылын билбэт диэн суруллубут. 1940 сыллаахха Нам орто оскуолатын 5 кылааһын бүтэрбит. Сэрии сылларыгар Кыһыл Армия кэккэтигэр бэс ыйыгар 1943 сыллаахха Үөһээ Бүлүүтээҕи райвоенкоматтан ыҥырыллыбыт. Строевай сулууспаны барар кыахтаах, 1 Белорусскай фронт  49 стрелковой дивизия учебнай ротатыгар киирбит диэн учуотугар сурулла сылдьар. Саллаат  Николай Анисимович Ильин байыаннай бирисээгэни 49 стрелковай дивизия  учебнай ротатыгар тохсунньу 12 күнүгэр 1943 с. биэрбит. Онон бэс ыйын 1943 с. бэс ыйын 1944 с. диэри 49 стрелковай дивизия учебнай ротатыгар курсаннаабыт. 1 Белорусскай фронт 49 стр. див 222 стрелковой полкаҕа 1944-45 сс. ытааччынан сулууспалаабыт. 1945 сыл алтынньытыттан ыам ыйын 1950 сылыгар диэри 39 гвардейскай стрелковой дивизия 2 стрелковой ротатын отделения командирынан сылдьыбыт. 1950 сыллааахха тохсунньу 28 күнүнээҕи ССРС министерствотын  Сэбиэтин дьаһалынан саппааска  барбыт.

Гвардия сержана Николай Анисимович Ильин наҕараадалара: «Бойобуой үтүөлэрин иһин» мэтээл (1945 с.), «Германияны Кыайыы иһин» мэтээл (1945 с.), «Варшаваны ылыы иһин» мэтээл (1945 с.), «Советскай Армия уонна Флот 30 сылынан» мэтээл(1945с.), «Берлини ылыы иһин» (1945 с.).

Дьэ ити курдук Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгиттэн аймахтыы, убайдыы-бырааттыы Семен Поликарпович уонна Николай  Анисимович Ильиннэр биир чааска хорсуннук сэриилэспиттэрэ, өстөөх уораҕайын Берлини ылыы иһин кырыктаах кыргыһыыга кыттыбыттара.   Хомойуох иһин сэрии бүтүүтүгэр өлбүт, актыыбынай  комсомолец, спортсмен бэрдэ, пулеметчик Семен Поликарпович Ильин көмүс уҥуоҕа Нойдамм диэн куоракка хараллан сытар. Онтон гвардия сержана, отделение командира Николай Анисимович Ильин 1950 с. дойдутугар этэҥҥэ эргиллэн кэлбитэ. Ол эрээри демобилизацияланан баран ол сыл күһүн ыарахан ыарыыттан өлбүтэ. Хомойуох иһин, бу  икки саха хорсун саллааттара кэргэннэммэккэ, оҕо – уруу төрөппөккө күн сириттэн барбыттара. Дойдуларын иннигэр ытык иэстэрин төлөөн хааннарын тохпут убайдыы-быраат Семен уонна Николай Ильиннэр эйэлээх халлаан иһин өлөр өлүүнү эрдээхтик көрсүбүттэрин кэлэр көлүөнэ хаһан да умнуо суоҕа, кинилэр сырдык ааттарын куруутун  ахта- саныы туруоҕа.

 

Надежда Аргунова

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *