Биһиги күндү Арамааммыт

Олимп чыпчаалыгар тахсан, Саха норуотун аар-саарга аатырдыбыт улуу киһи, чулуу тустуук Роман Дмитриевы чугас-хаан уруу дьоно-сэргэтэ сыл-хонук аастаҕын аайы үйэтитэр, кэриэстиир, умнубат.

Сыл-хонук аастаҕын ахсын кини оҥорбут дьыалата, ситиспит ситиһиитэ, үлэлээбит үлэтэ дириҥээн, суолтата өссө улаатан иһэр. Бүгүҥҥү кэпсэтиигэ чугас аймахтара бэйэлэрин санааларын этиилэрин, күндү киһилэринэн киэн туттууларын ааҕын.

 

Анна Васильевна Афанасьева: Мин Роман Дмитриев саҥаһа буолабын. Кини төрөппүттэрин кытта Эдьигээн Бэстээҕэр, өр сылга, чугастык аймаҕырҕаһан, оҕолор улаатыахтарыгар дылы бииргэ алтыһан олорбуппут. Дмитриевтар алта оҕолоохторо. Арамаан иккис оҕонон төрөөбүтэ. Кэрэ айылҕалаах хоту дойдуга төрөөн, дьоллоох оҕо сааһы ааспыта. Үлэһит, булчут, балыксыт убайдарын ортотугар иитиллэн, мындыр өйдөөх, айылҕаттан бэриллибит күүстээх буола улааппыта. Онон, бырааттыы Гаврил, Роман, Семен Дмитриевтар кыра эрдэхтэриттэн тустууну биһирээн, умсугуйан туран дьарыктанан улааппыттара. Кыра эрдэхтэриттэн сымсаларынан, күүстэринэн оҕолортон улаханнык чорбойоллоро. Ол иһин да буолуо, Романы онус кылааска Чурапчыга тустуунан дьарыктанарга ыҥырбыттара. Үс бырааттыы Дмитриевтар тустуук быһыытынан биллэн-көстөн барбыттара. Бу соҕотох биир ыалга уһулуччулаах ситиһии буолар диэн биһиги аймахтара үөрэбит. Бырааппыт Арамаан дьоҕурун таба көрбүт, эрчийбит киһинэн улуу тренер Д.Коркин буолар.Киниэхэ олус махтанара. Арамаан олус дойдумсах этэ. Олохтон барыар дылы биир дойдулаахтарын кытта сибээһин быспатаҕа. Төһө да билигин биһиги ортобутугар суоҕун иһин төрөөбүт-үөскээбит Бэстээҕин аатын ааттатан бардаҕа.

Анастасия Гаврильевна Дакалырова – педагогическай үлэ бочуоттаах бэтэрээнэ, СР үөрэҕириитин туйгуна, А.Я. Уваровскай аатынан бириэмийэ лауреата, «Олимпка Бэстээхтэн силис тардан» кинигэни хомуйан оҥорооччу.

Бу кинигэ сахалартан бастакы олимпийскай чемпион Роман Дмитриев төрөөбүт-үөскээбит баай историялаах, үлэһит дьоннордоох бөһүөлэгэ-Бэстээх төрүттэммитэ 70 сылыгар уонна Роман Дмитриев Олимпиадаҕа чемпионнаабыта 45 сылыгар ананан тахсыбыта. Кинигэни таһаарыыга саамай улахан көмөнү республикатааҕы “Өйдөбүнньүк” (“Память”)кинигэ уопуттаах редактора Д.П.Андреева уонна Роман Михайлович чугас аймаҕа Р.Р. Николаева элбэх матырыйаалларынан ыйан-кэрдэн, сүбэлээн-амалаан көмөлөспүттэрэ. Роман Дмитриев туһунан сэдэх хаартыскалары “Кэскил” хаһыат үлэһитэ, Эдьигээнтэн төрүттээх В.П.Иванов биэрбитэ. Кинигэ 150 ахсаанынан тахсыбыта. Кинигэни Бэстээх нэһилиэгин баһылыга Л.М. Соломонов үбүлээбитэ. Онон, кинилэргэ барҕа махталбын тиэрдэбин. Ахтыылары хомуйарга дьон-сэргэ бары ис- дууһалыырыттан көмөлөстүлэр. Ити кинилэр дьиҥ- чахчы аан дойдуга саханы саха дэппит, биир дойдулаахтарын Роман Дмитриевы улуу киһи диэн сыаналыылларын көрдөрдө.”

Розалия Романовна Николаева – Көҥүл тустууга Саха сиригэр аан маҥнайгы Олимпиада кыһыл көмүс мэтээлин аҕалбыт, киэн туттар киһибит 70 сылыгар анаан, республика үрдүнэн элбэх дьаһал ыытылынна. Ол курдук, Арамаан төрөөбүт дойдутугар Эдьигээҥҥэ, кинигэ биһирэмэ, манна, куоракка, Олимпийскай Эрэллэр училищеҕа, Профсойуустар дьиэлэригэр Арамаан Дмитриевы кэриэстэбил күн, ону тэҥэ кинигэ биһирэбилин Пушкин аатынан библиотекаҕа ыытыллыбыттара. Кинигэ биһирэмигэр, Эдьигээҥҥэ,  Олимп. Эрэллэр училище музейын директора Н.Н.Константинов, “Кэскил” уус-уран киинэни устубут режиссер Константин Барашков барсыбыттара. Биллиилээх киинэ режиссера Р.Дмитриев 70 сылыгар анаммыт дьаһаллары устан киинэ оҥорон үйэтитэр санаалаах. Ити сырыыга мин  убайым аатынан олохтоох оскуола музейыгар, норуодунай худуоһунньук Афанасий Осипов Арамаан кыайыы өрөгөйүн билэн үөрэн икки илиитин өрө ууммут хаартыскатын уруһуйдаабытын бэлэхтээбитим. Ити уруһуйу Арамаан кэргэнэ Антонина Софроновна миэхэ бэлэхтээбитэ. Ону, элбэх киһи көрдүн, элбэх ыччат биллин диэммин төрөөбүт дойдутугар бэлэх оҥордум.

Биир үтүө дьыаланан, үйэтитии биир көрүҥүнэн Арамааҥҥа саҥа ырыа айыллыыта буолла. Эдьигээн кырдьаҕас олохтооҕо, Арамаан убайа Гавриил бииргэ үөрэммит доҕоро, өр сылларга библиотекаҕа үлэлээбит, хоһоон айааччы, “Арамаан” диэн пьеса ааптара Варвара Никаноровна Апполонова айбыт “Сулус буолан умайдын” хоһоону айбыта. Бу хоһоон тыллара олус дириҥ ис кыахтаахтар. Күүстээх энергетикалаах хоһоону ырыа гынан ыллатаары көрдөһөн ылбытым. Хоһооҥҥо мелодияны С.Гоголев аатынан Дьокуускайдааҕы педагогическай училище преподавателэ, СӨ литератордарын ассоциациятын чилиэнэ, элбэх ырыа ааптара Александра Семеновна Никифорова айан таһаарда, композитор, Николай Алексеевич Михеев аражировкатын оҥордо.  Ырыаны олус үчүгэйдик Дьокуускайдааҕы педколледж музыкальнай отделениетын уолаттар хуордара ыллыыр. Хуор художественнай салайааччытынан Альбина Афанасьевна Пилецкая үлэлиир. Дирижер Владимир Семенович Жирков. Бу ырыаны уолаттар хуордара үс омук тылынан толорор.

Улуу киһини, убайбыт Арамаан Дмитриевы бу курдук үйэтитии үлэлэриттэн, биһиги аймахтар астынабыт, үөрэбит, киэн туттабыт. Хоту дойду тыйыс усулуобуйатыгар үөскээбит-төрөөбүт модун санаалаах үтүө киһибит аата, кыайыыта, ситиһиитэ, норуотугар оҥорбут үтүөтэ хаһан да умнуллуо суоҕа!

 

Валерий Иванов: Убайбыт Роман Михайлович аҕата Михаил уонна биһиги аҕабыт Данил, Николай бииргэ төрөөбүттүүлэр.  Ийэлэрэ Ефросинья, биһиэхэ эбээбит. Эбээбит уһун үйэлээх этэ. Сиэнин Гавриил, Арамаан оҕолорун көрсөн бу олохтон барбыта. Улуу Москуба куоракка олорсубута. Оннук хорсун эбээ этэ. Сүрэхтээх буолан, куруук үлэлии- хамсыы сылдьара. Саас уолаттарын кытта кустуу-хастыы барсара эбитэ үһү. Бэргэн сааһыт диэн кэпсииллэрэ.  Ол бэргэнэ Арамааҥҥа эмиэ бэриллибит.

ЦСКАҕа сулууспалыы сылдьан, төрөөбүт бөһүөлэгэр кэлэн сынньанан, бултаан барара. Бары бииргэ бултуурбут. Биир кэмҥэ доҕоро Неустроев Коля, мин уонна аҕам буолан арыыга сытан балыктаабыппыт, бултаабыппыт. Арааһата, маннык кэмнэргэ сынньанан, күүс-уох ылар быһыылааҕа.

70с сылларга биһиги  дэриэбинэбитигэр сибээс тиэрдэр радио эрэ баара. Дьон Роман Михайлович иранец Джавадилыын, японец Умедалыын киирсиилэрин араадьыйаттан эрэ истэрэ. Бэйэтэ кэллэҕинэ эбээбитигэр мустан истэрбит.

Убайбыт биһиэхэ куруук холку, үчүгэй санаалаах улуу тустуук быһыытыгар хаалыаҕа.

Виталий Иванов: Убайым Арамаан, биһигиттэн кыра уолаттартан улахан буолан, Чурапчытааҕы спортивнай орто оскуоланы, үрдүк үөрэҕи бүтэрэн, Олимп чыпчаалын ылан баран көстүбүтэ. Киинэ түспүт сиригэр, Эдьигээҥҥэ кэлбитигэр кыһыл көмүс мэтээлин, биһиги кыра уолаттар көрбүппүт аҕай. Кыра орой-мэник эрэттэр, тииспитигэр ытыран да ылааччы баар буолуо. Кэлэн, сынньанан барара, дьон бөҕө көрсөрө, дэриэбинэ сэргэхсийэрэ. Кулуубунан, оскуоланан көрсүһүү тэрийэллэрэ, үөрүү бөҕө буолара.

1994 сыллаахха Маҕан пордугар авиатехнигынан үлэлии сырыттахпына, дойду үрдүнэн улахан уларытыы баран, малай авиацияны үбүлээһин тохтоллубута. Элбэх киһи, ол иһигэр мин үлэтэ суох хаалбыппыт. Дьэ, ол кэмҥэ Роман Михайлович “Спорт-тустуу” тэрилтэтигэр үлэҕэ ылан, убайым өйөбүлүн ылбытым. Онон, ыарахан кэмнэрбэр өйөөбүтүн билигин да улаханнык махтана саныыбын.

Маннык мындыр өйдөөх, туруоруммут сыалын ситиһэр, сахалартан Олимп чыпчаалыгар бастакынан тахсыбыт улуу убайым Роман Дмитриев туһунан сырдык санаам үйэ тухары хаалыаҕа.

Алексей Дмитриев – Мин убайым Роман Михайлович сахалартан бастакынан Олимпиада чемпиона буолбут сылыгар, 1972 сыллаахха, төрөөбүтүм. Икки ардыбыт улахан буолан,  мин Роман саамай кыра быраатын Русланныын чугастык бодоруһан улааппытым.  Убайбыт төрөөбүт дойдутугар сынньана кэллэҕинэ эбээ Ефросиньяҕа бырааһынньык тэрийэллэрин өйдүүбүн. Ол иһин, аймахтар куруук доҕордоһобут, истиҥник санаһабыт. Билигин биһиги убайбыт Роман оҕолорун кытта сибээспитин быспаппыт.

Ил Түмэн депутата буола сылдьан

Роман Михайлович төрөөбүт дойдутугар спорт сайдыытыгар улахан көмөлөөх киһи этэ. Саха тустуутун үрдүк чыпчаалга таһаарбыт ситиһиилэринэн аймахтара улаханнык үөрэбит уонна киэн туттабыт.

Быйылгы сыл саха чулуу уола Роман Дмитриев 70 сылыгар ананан, кинини үйэтитэр элбэх дьаһал ыытылынна.

Саха олимпиеһын туһунан элбэх хоһооннор, ырыалар айыллыбыттара. Аймах-хаан быраата Владимир Иванов Роман Дмитриев тустуута диэн хоһоону айбыта.

Тустар көбүөргэ хамсанар

Чубуку кыыллыы ыстанан

Ытыһы ытыска охсуталаан

Сымса кырынаастыы ойор

 

Күөн көрсүһүөх харахтара

Өрүү көрөр утарсааччыны,

Хотой көтөрдүү, сымсатык

Хамсанан ылар кирбиитик

 

Бэдэр кыыллыы бырахсан

Бааллары ылар былдьаһан,

Кыайыы өрөгөйө чугаһаан

Илиилэрин уунар өрөгөйдөөн!

 

Килбик мичээри бэлэхтээн

Кыайыы кыымын сыдьаайда,

Үөрүүбүт өрөгөйүн аҕалсан

Кыайыы олбоҕор олорсон.

 

Сылы түмүктүүр биир кэскиллээх үлэнэн “Кэл, олор, сэһэргэһиэх”, Саха НИКХ ханаалыгар биэриигэ кыттыы буолла. Бу биэриигэ аймахтара, Роман Михайлович Дмитриевы үйэтитээччилэр кытыннылар. Улуу киһибитин үйэтитии манан түмүктэммэт, өссө да инникитин киэн былааннаах үлэ күүтэрин биэрии кыттыылаахтара үлэлииргэ, үйэтитэргэ тылларын этэн, үөрэн-көтөн тарҕастылар.

 

Лариса Аввакумова, РФ Суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ

 

 

 

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *