Биир икки хардыынан инникилиир ордук

Философия наукатын дуоктара, М.К.Аммосов аатынан ХИФУ философияҕа кадедратын профессора Виктор Данилович Михайлов олоҕу дириҥник, сиэрдээхтик толкуйдуур, онтукайын хайа да тылынан киһи сөҕүөн курдук бэргэнник этитэлээн кэбиһэр. Научнай, политическай өйдөбүллэри уу сахалыы имитэн таһаарарынан барыбытын сөхтөрөр, дьонугар-сэргэтигэр сүбэлиир-амалыыр. Бүгүн дьоһун ыалдьытым дойдубутугар баар социальнай хабааннаах кыһалҕалар, көлүөнэлэр алтыһыыларын, билиҥҥи кэм-кэрдии ирдэбилин, уолаттарбытын хайдах эр киһилии иитэрбитин тустарынан бэйэтин тус санааларын үллэһиннэ.

— ВИКТОР ДАНИЛОВИЧ, БИЛИҤҤИ СОЦИАЛЬНАЙ КЫҺАЛҔАЛАРЫ, ДОЙДУБУТУГАР ТАХСАР УОПСАЙ ДЬАДАЙЫЫНЫ БӨЛҮҺҮӨК БЫҺЫЫТЫНАН ХАЙДАХ БЫҺААРЫАҤЫЙ, ХАННЫК ҮТҮӨ ДЬАЙЫЫЛАРЫ, ХАЙЫСХАЛАРЫ БЭЙЭБИТИГЭР КӨРӨММҮТ ӨРҮТТҮӨХПҮТҮЙ? ТУС САНААЛАРГЫН ҮЛЛЭСТИЭҤ БУОЛААРАЙ?
— Гуннара Ивановна, тус санааҕын үллэһин диэтиҥ. Мин итини олус сөбүлүү иһиттим. Үрдүк үөрэх ситимэр үлэлээбитим 40-тан тахса сыл буолла. Ол былаһын тухары үөрэтэр оҕолорум тус санаалаах буолалларын ситиһэ сатаатым. Кыаллыбатаҕа үгүс. Биһиги дойдубутугар оччоттон-баччаҕа диэри араас биричиинэнэн тус санаа улаханнык биһирэммэт эрээри, хас биирдии киһи син биир бэйэтэ туһунан толкуйдаах, тус санаалаах буолар. Урут ону чугас дьоммутун кытта куукунаҕа чээйдии-чээйдии, биир санаалаахтарбытын кытта бултуу-балыктыы, табаахтыы, пиибэлии, баанньыктана-паардана таарыйа үллэстэр этибит. Былаас тэрийэр мунньахтарыгар, судаарыстыба үбүлүүр хаһыаттарыгар, араадьыйатыгар, телеханаалларыгар дэҥ-дуҥ тус санаа иһиллэр. Хата ол оннугар Интернет социальнай ситимигэр, ватсаапка иэмэ-дьаама биллибэт “тус санаа” дьону тумнаран кэбистэ. Онон билигин тус санаа ким да болҕомтотун тардыбат буолан иһэр курдук. Ону Эн “бөлүһүөк быһыытынан” диэн үүйэ-хаайа тутан кэбистиҥ.
Мин тус санаам ким баҕарар тус санаатыттан улахан уратыта суох буолуо эрээри, уопсастыба олоҕун-дьаһаҕын хаамыытын анаан-минээн кэтээн көрө сылдьар киһи киэнин быһыытынан арыый да кэҥэс соҕус буолуон сөп. Оонньуу-күлүү курдук “бөлүһүөктүү сыһыан” диэн барыны барытын уолуйбакка-чачайбакка, холкутук сыаналаан быһаарыныыны ааттыыллар. Дьиҥэр маннык дьаһаныы “аан ийэ дойдуга өрүү буолуохтаах буоларын”, “үчүгэй да, куһаҕан да – барыта бүтэр уһуктааҕын”, “олох-дьаһах оннун-тойун булан иһэр тулхадыйбат майгылааҕын” туһунан норуот бигэ өйдөбүлүгэр олоҕурар.
Итиччэтигэр бөлүһүөктээһин диэн, Авксентий Егорович Мординов бэргэнник эппитинии, “баары барытын төрдүн-төбөтүн түөһэн билиигэ” олоҕурбут анаарыы. Ол аата билигин буола турары уруккуну уонна хойуккуну кытта дьүөрэлээн сыана быһыллыахтаах. Сааһыран эрэр киһи быһыытынан дойду олоҕун-дьаһаҕын 70 сыл анараа өттүнээҕиттэн бүгүҥҥү күннээҕигэ тиийэ билэбин диэхпин сөп. Манна биири бэлиэтиибин: араас көрүҥнээх, кыра да, улахан да кыһалҕа ханнык баҕарар уопсастыба олоҕун арахсыспат аргыһа. Биир кыһалҕаттан таҕыстаххына атын ханнык эмэ үөскээн иһэр. Аны туран кыһалҕа биир мээрэйинэн кээмэйдэммэт, биир хааһахха угуллубат.
Дойдубутугар ити Эн этэриҥ курдук “уопсай дьадайыы” бүрүүкээбитэ буоллар, норуот туохтан да куттаммакка уулуссаҕа, болуоссакка тахсыах этэ. Маҕаһыыннар долбуурдара кураанах, тула алдьаныы-кээһэнии, кир-хох, ыһыллыы-тоҕуллуу бөҕө буолуох этэ. Дьолго итинник көстүү маассабай буолбатах. Уонна дьадайыыҥ да араастаах: сорох дьон быйыл муораҕа баран сынньамматым диэҕэ, сорох дьиэбин кыайан санаа хоту өрөмүөннэппэтим диэҕэ, сорох массыынабын уларыппатым диэҕэ. Ол иһигэр сыччах килиэбинэн, хааһынан аһаан олорооччулар бааллар. Бары дьадайдыбыт дииллэр.
Үксүгэр сыыппара бөҕөтүнэн тумнаран кэбиһэллэр. Киһи сыыппаранан аһаан-таҥнан олорор буолбатах ээ. Сыыппара хайдах ааҕаргыттан тутулуктаах. Биир бэйэм хайгыыр да, сирэр да сыыппараны ыраас манньыакка ылбаппын. Уу хараххынан көрбүтүҥ, эт кулгааххынан истибитиҥ эрэбил буолар.
Туох барыта тэҥнээн көрдөххүнэ туга-ханныга биллэр. Дьэ ол иһин билигин баары уруккуну уонна хойуккуну кытта тэҥнии тутуллар. Олохпут-дьаһахпыт таһыма отучча сыллааҕытааҕар чыҥха атын, лаппа тубуста. Оттон хойуккуну, ол аата буолуохтааҕыны кытта тэҥнии туттахха, итэҕэс-быһаҕас, сиппэтэх-хоппотох уонна инникилээн иһэр дойдулары ыллахха олох таһымынан астыммат буолуу баһаам буоллаҕа. Ол сөп. Билиҥҥинэн эрэ дуоһуйан олордоххо сайдыбаккын.
Аны туран ханнык баҕарар дойдуга былаас туох оҥоһуллубутун, туох ситиһии баарын күөнүгэр уурунар, оттон норуот бастатан туран туох кыаллыбатаҕар, туох итэҕэс-быһаҕас баарыгар болҕомтотун уурар. Били аҥаарынан уулаах ыстакааны икки киһиттэн биирдэрэ толору, иккиһэ – быһаҕас диэбиттэринии. Онон мин араас сыанабыл баарын сирбэппин. Ол эрээри саха буоларым быһыытынан олус кэп туонар сэттээх-сэлээннээх диэн өйдөбүллээхпин.
70-нус сыллардаахха Англия историга, бөлүһүөгэ Арнольд Джозеф Тойнби “The Study History” (“Постижение истории”) диэн аарыма үлэтэ нууччалыы тылбаастанан ычык-бычык да буоллар научнай сурунаалларга бэчээттэнэн эрэрэ. Онно кини киһи-аймах Бириэмэ (кэм-кэрдии) ирдэбилигэр толору сөп түбэһэр курдук дьаһаннаҕына эрэ, кыайыылаах-хотуулаах тахсар эбит диэн түмүктээһини оҥорор. Итиннэ олоҕуран “Вызов – Ответ” (“Кэм кэрдии ирдэбилэ – Сөптөөх хоруй”) диэн сокуон чопчуланар. Холобур, киһи-аймах Аан Айылҕа быстыспат сорҕото буолан Аан Айылҕа хаамыытынан олоҕун-дьаһаҕын оҥостор. Кырдьыга даҕаны: кыһын кэлиитэ мүччүрүйбэтин өйдөөн кыстыкка үчүгэйдик бэлэмнэммиттэр эрэ этэҥҥэ буолаллар.
Син ол кэриэтэ олох-дьаһах бары эйгэтигэр сыыппараҕа олоҕурбут үрдүк таһымнаах технология күргүөмнээхтик туһаныллан эрдэҕинэ, бу Кэм ирдэбилигэр дьүөрэлэһэ сатаабатахтар ситиһиилээх буолуохтарын сатаммат. Урут даҕаны олоҕу кытта тэҥҥэ хаамсан ис дииллэрэ, олохтон хаалыма диэн такайаллара. Оттон билигин олоҕу кытта тэҥҥэ эрэ хардыылыыр тутах, хаалан хаалаҕын. Онон билигин кырата биир-икки хардыы инникилээн эрэ истэххинэ тугу эмэ ситиһиэххин сөп. Хаһааҥҥытааҕар да туругас-олоругас, барыгас-кэлигэс, билиигэ-көрүүгэ тардыһымтыа, тобуллаҕас, чобуо, саҥаны ылынымтыа, үөрэнимтиэ буолар ирдэнэр Кэмэ кэллэ.
Сүүрбэччэ сыллааҕыта Михаил Ефимович Николаев үүнэр көлүөнэҕэ туһаайан “бэйэ өйүнэн уонна үлэтинэн” олоххутун оҥосто үөрэниҥ диэбитэ билиҥҥи Кэм ирдэбилигэр үүт-маас сөп түбэһэр. Итинтэн атыннык этэр кыаҕым суох.
– ҮЛЭЛЭЭҤҤИН КИҺИ-ХАРА БУОЛАН, КЭСКИЛГИН ТЭРИНЭҔИН, УЙГУГУН ОҤОСТОҔУН. ИТИ ЭРЭН, ОРДУК ТЫА СИРИГЭР ҮЛЭҺИТТЭРИ САРБЫЙЫЫ БАРА ТУРАРЫН, ЭЛБЭХ ИИТИМНЬИЛЭЭХ ЫАЛ, СОҔОТОХ ИЙЭЛЭР, САҤА ДЬИЭҔЭ ИПОТЕКАЛААХ ДЬОН МАННЫК ТҮБЭЛТЭҔЭ ХАЙДАХ БУОЛАЛЛАР?
— Сөпкө этэҕин. Социальнай кыһалҕа биир сүрүн көстүүтэ дьэ бу. Судаарыстыба үлэтин-хамнаһын дьоһуннаах хайысхатынан ити кыһалҕалары мүлүрүтүү, кыаллар буоллаҕына туоратыы буолар. Судаарыстыба ити хайысханан үлэтэ социальнай бэлиитикэ диэн ааттанар. Оттон бэлиитикэни, Германия номоххо киирбит канцлера Отто Бисмарк өйдөнүмтүөтүк, “кыаллар суолу тобулуу ускуустубата” диэбитэ. Ол быһыытынан социальнай бэлиитикэ бүтэһиктээх түмүгэ – хас биирдии киһи бэйэтин кыанан олорор дохуоттаах буоларын ситиһии.
Дьэ манна ускуустуба быһаарар оруолланар. Бу эйгэҕэ ускуустубаҕа курдук айымьылаах буолуу ирдэнэр. Холобур, биир ырыаны икки ырыаһыт тус туһунан ыллыыр. Ырыа тыла, муусуката биир эрээри дьоҥҥо тиийиитэ уратылаах. Бэлиитикэ эмиэ итинник: биир сокуон, биир бүддьүөт, биир хайысха, оттон түмүгэ – сир-халлаан арда.
Ким айымньылаахтык, нуустаратын ууран, биирдиилээн киһи чопчу кыһалҕатын туоратар суолу-ииһи тобулбут ситиһиилээх буолар. Дохуот үлэлээтэххинэ киирэр диэн саамай сөпкө этэҕин. Ол гынан баран үлэлээх диэн бүддьүөттэн эрэ үбүлэнэр тэрилтэ үлэһитин ааттыыр сыыһа. Тыа сиригэр сылгы-ынах сүөһүнү тутуу, оту-маһы, тутууну, ууну-хаары, тиэйиини-таһыыны кытта сибээстээх өҥөнү оҥорүү үлэ буолбатаҕына тугуй? Үлэлиир сааһын ситэ илик оҕо босуобуйалаах, ити сааһын ааспыт кырдьаҕастар биэнсийэлээхтэр. Биллэн турар, кыра. Билигин “харчылаһар”, “холтууралыыр” диэн тыллар үгүстүк туттуллар буоллулар. Сокуону кэспэккэ эргинэр, оҥорон таһаарбыты атыылыыр бобуута суох буолла. Эдэр киһи үлэлээбэт буоллаҕына үөрэниэхтээх. Билигин илии-атах үлэтигэр үөрэтии судургутуйан турар. Айах ииттинэр үлэҕэ идэни ылыы суола аһаҕас.
Социальнай бэлиитикэ гражданскай диэн ааттанар көҕүлээһини иилиир-саҕалыыр, сүрүннүүр аналлаах. Ол аата нэһилиэнньэ, ордук тыа сиригэр, өйүн-сүбэтин, сүрэҕин-бэлэһин, күүһүн-уоҕун, көҕүн-нэмин, кыаллар буоллаҕына үбүн-харчытын холбоон бэйэлэрин кыһалҕаларын бэйэлэрэ быһаарар туругун тэрийии. Холобур, хардарыта көмөлөсүһүү, түөлбэни ырааһырдыы, тупсарыы, көҕөрдүү, сынньалаҥы тэрийии, оҕону үлэҕэ сыһыаран иитии курдук хайысхаларынан. Түмсүүлээх түөлбэлэр судаарыстыба гранын ылаллар. Маннык дьаһанан олорор нэһилиэктэр элбээн эрэллэрэ киһини үөрдэр.
Арааһа сүөгэйгэ түһэн хаалбыт кутуйахтар тустарынан номоҕу киһи барыта билэрэ буолуо: биирдэрэ даамын биэрэн тумнастан хаалбыт, иккис кутуйах өлөр мөхсүүтүн мөхсөн сүөгэйэ хойдон арыы буолбутугар иһититтэн тахсан барбыт. Ол тэҥэ, олорон хаалбакка дохуот киирэр суолун-ииһин хайына сылдьар өлөн-охтон биэрбэт.
Судаарыстыба бу хайысхаҕа тугу да гыммат диир сүрэ бэрт. Кыах тиийэринэн көмө оҥоһуллар. Быйыл күһүн сокуонунан көрүллүбүт чэпчэтиини билбэттэриттэн, сатаан туруорсубатахтарыттан туһаммакка сылдьар дьон элбэҕин туһунан Интернеккэ ааҕан баран сөхпүттээхпин. Маннык көстүү оннооҕор сорох нэһилиэк баһылыктарыгар быгыахтаан ааһарын Ил Дархан биир мунньахха сэмэлээбиттээх.
– САХАЛАР БИҺИГИ КЭННИКИ КЭМНЭРГЭ ЫРЫАНАН-ТОЙУГУНАН, ҮҤКҮҮНЭН, КӨРҮННЬҮК ОЛОҔУНАН ЭРЭ ОЛОРООРУ ГЫННЫБЫТ ДУУ ДИЭН МУНААРАР САНАА КИИРЭР. БИЛИҤҤИ ЫЧЧАТТАРБЫТЫН БУ ЧЭПЧЭКИ ОЛОХХО ИИТЭН ЭРЭБИТ КУРДУК. ЭБЭТЭР, СААҺЫРБЫТ, ОРТО КӨЛҮӨНЭ ЫЧЧАППЫТЫНАН АСТЫММАТ САНААБЫТЫГАР ЭТЭРБИТ ДУУ?
– Ити ыйытыыҥ икки өрүттээх: бастакытынан, ырыа-тойук, көр-нар элбээбит буоллаҕына, олохпут-дьаһахпыт олус куһаҕана суох эбит диэн түмүк үөскүүр, иккиһинэн, ыччат көрүнньүк олоҕу батыһыан сөп диэн. Хайата да оруннаах. Эн иккис ыйытыыгар үчүгэй баҕайытык эттиҥ ээ: “үлэлээҥҥин кэскилгин тэринэҕин, олоҕуҥ уйгутун оҥостоҕуҥ” диэн. Туох барыта үлэттэн тахсар.
Үлэ – тыыннаах буолуу мэктиэтэ. Киһи тугу гыммыта барыта үлэ. Оннооҕор кини мэйиитин, сүрэҕин, тыҥатын, иһин-үөһүн, былчыҥын, сүһүөҕүн дьайыыта (функцията) ”үлэ” диэн ааттанар. Чөл туруктаах киһи ити “үлэни” салайа үөрэнэр, хонтуруолга ылар.
Оҕону кыра эрдэҕиттэн итинник дьаһанарга үөрэтиэх баара. Кистэл буолбатах, биһиги хойутаан, доруобуйа мөлтөөбүтүн кэннэ “өйдөнөбүт”. Үөрэх диэн үлэ, ааһан баран олус ыарахан үлэ. Ырыаҕа, үҥкүүгэ, успуорка ситиһии – эмиэ үлэттэн тахсар. Ол иһин “талаан” биир бырыһыана айылҕаттан бэриллэр, тоҕус уон бырыһыана үлэ түмүгэ дииллэр.
Билигин “хара да, үрүҥ да” үлэ ис хоһооно тэтимнээхтик уларыйан иһэр. Итинэн мин оҕону үлэҕэ сыһыарыы, үлэнэн иитии ис хоһооно уларыйда диэри гынабын. Билиҥҥи оҕону былыр эһэлэрин-эбэлэрин ииппит ньымаларынан сатаан ииппэккин. Кыра оҕо бэйэтэ аһыыр, таҥаһын таҥнар, оонньуурун хомуйар, онтон кэлин дьонугар көмөлөһөр, уруогун ааҕар, туох баар сорудаҕын бэйэтэ оҥорор буоллаҕына үлэнэн иитэбин диэхтээхпит. Ол аата кини эбээһинэстээх, эппиэтинэстээх, дьулуурдаах, бэрээдэктээх, дьаһаллаах буоларыгар үөрэтэбит. Биһиги үлэни “сор” курдук өйдүүртэн босхолонуохпутун наада. Үлэ — киһи айылгыта (естественное состояние). Үлэ – күһэлэҥ, кыһалаҥ, эрэй-муҥ, сор буолбатах. Оҕону хара үлэнэн кэһэтэ, иннин ыла, “тоһута”, куттуо суохтаахпыт.
“Ыччаты үлэнэн иитии” диэни биһиги күн бүгүнүгэр диэри кинилэри илии үлэтигэр эрэ сыһыарыы курдук өйдүүбүт. Төттөрүтүн, итинник үлэни хайдах чэпчэтэргэ ыччат өйүн-санаатын салайыахтаах этибит буоллаҕа. Биир бэйэм кванториумнар, робототехника кииннэрэ, айти-пааркалар элбииллэрин үөрэ көрөбүн. Чэ, ити курдук.
– КЭННИКИ КҮҮСТЭЭХ АҤААРБЫТ ДЬИЭ КЭРГЭҤҤЭ, ОҔОНУ ИИТИИГЭ, ОЛОХХО ЭППИЭТИНЭСТЭРЭ МӨЛТӨӨН ИҺЭР. ЭР ДЬОММУТ БУ ОЛОХХО ТИРЭХТЭЭХ, ЭППИЭТИНЭСТЭЭХ БУОЛАЛЛАРЫГАР УОЛАТТАРБЫТЫН ХАЙДАХ ИИТЭБИТ?
– Хомойуох иһин, билигин эр киһи кэккэ биричиинэнэн аныгы дьахталларга баһыйтарар турукка киирдилэр. Тоҕо оннук буолбута туһунан кэпсээн. Омук сиригэр өссө ийэ-аҕа диэн өйдөбүл суураллан эрэр: оҕо иннигэр эппиэтинэстэрэ тэҥнэһэн, бастакы нүөмэрдээх төрөппүт, иккис нүөмэрдээх төрөппүт диэн эрэ араастаһар буолан эрэллэр. Биһиги да дойдубугар чугаһаан эрэр бадахтаах. Ону биттэнэн “кыргыттар уоллуҥу, уолаттар кыыстыҥы” буолан иһэллэрэ харахха быраҕыллар буолла.
Били Аан дойдуга “буолуохтаах булгуччу буолар” диэн сокуоммут тыына биллэн эрэр. Араастаан албаһыран кыратык тохтото эрэ түһэрбит буолуо. Тыа сиригэр газ бастаан киирэрин саҕана ыал аҕалара “оһох оттор кыһалҕатыттан тахсан сүрэҕэ суох буолан эрэбит” диэн оонньуу-күлүү курдук этэллэр этэ. Эр киһи биир сүрүн эбээһинэһэ сүтэн эрдэҕэ ити. Техника, технология күннээҕи олохпутугар киирэн истэҕин аайы эр киһи төрүт дьарыга уларыйан иһэр. Сорох эйгэҕэ дьахтарга үтүрүттэрэр.
Куорат эр киһитэ “дьыбаан киэргэлэ” буолан эрэрэ мэлдьэх буолбатах. Куораттыы тэринэн олоруу тыа сиригэр да элбээн эрэр. Ол үрдүнэн араас биричиинэнэн куоракка көһүү да да уҕараабат. Онон уол оҕону эр киһилии иитии саҥа ньымаларын көрдүүр кыһалҕата сытыырхайан иһэр. Манна харахпыт аһыллыан наада. Билиниэх тустаахпыт: бултатан, балыктатан, оттотон-мастатан эр киһилии майгыны иитэр кыахпыт сүттэр сүтэн иһэр. Тугунан солбуйабыт? Биһиги наар уруккуга төннүөххэ диибит. Ол кыаллыбат. Ааспыт ааспытынан. Кэннибитин буолбакка иннибитин көрүөх баара.
– БИЛИГИН МАННЫК ТИИЙИММЭТ-ТҮГЭММЭТ, СЫАНА БАРЫТЫГАР ЫАРЫЫ ТУРАР, СИЭР-МАЙГЫ САТАРЫЙБЫТ КЭМИГЭР, СОРОХ ДЬОН КҮННЭЭҔИНЭН УТАРЫНАН ЭРЭ ОЛОРУУЛАРА, ДЬАҺАНЫЫЛАРА БАҺЫЙЫАХ КУРДУГА ТОЛКУЙДАТАР. БЫСТАХ МӨКҮ БЫҺЫЫЛАРГА, ЫМСЫЫ САНААҔА, КРИМИНАЛГА ДА ТҮБЭҺИЭХ, АРЫГЫГА ДА УБАНЫАХ КУРДУКТАР. ОЧЧОТУГАР, МИН САНААБАР, ДУХУОБУНАЙ ТЫЫННААХ КИНИГЭНИ, ХАҺЫАТТАРЫ, СУРУНААЛЫ ААҔЫАХХА, ОЛОХХО ТАРДЫҺАР ИС ХОҺООННООХ КИИНЭЛЭРИ, БИЭРИИЛЭРИ КӨРҮӨХХЭ НААДА.САНААҤ ДА КҮҮҺҮРЭР, КЫРА КЫҺАЛҔА ААЙЫ БЭРИММЭККИН. ЭН САНААҔАР?
– Күннээҕинэн, утарынан эрэ олоруу кыамматтан-тиийиммэттэн эрэ буолбатах. Сайдыы тэтимэ түргэтээтэ: саҥаттан саҥа табаар, өҥөнү оҥоруу көрүҥэ элбии турар, үп-харчы түһүүтэ-тахсыыта дэмин ылларбат буолла, субу-субу ааксыйа биллэриллэр. Онуоха эбии туох барыта биирдэ эрэ туттуллар (разовое) буолан иһэр: оҥоһук алдьанымтыа, сонуна ааһымтыа, таҥас муодаттан тахсар, ас буортуйар, хаачыстыбата түһэр. Онон били былыргылар сэмэлээн этэллэринии “сыарҕа үрдүттэн оттунан” олорор ыал курдук буолан иһэбит. Ити үчүгэйдээх да, куһаҕаннаах даҕаны.
Хамнас, босуобуйа, биэнсийэ эбиллибит курдук буолар да сыана үрдээһинин ситэн быстыбат. Мөкү быһыы, ымсыы санаа, криминал, арыгыга убаныы төрүөтэ эмиэ сыччах кыамматтан-тиийиммэттэн буолбатах. Сыныйан көрдөххө арыый атын, төттөрүтүн кыанар (баай да диэххэ сөп) дьон өттүттэн буруйданааччы элбэх. Ааһан баран “мажордар” (баай дьон оҕолоро) диэн социальнай араҥа үөскээтэ.
Сөпкө этэҕин, сырдыкка, кэрэҕэ, үтүөҕэ угуйар суруйуулары, биэриилэри ааҕыахха, көрүөххэ баара. Омос көрдөххө судургу эрээри олоххо киирэрэ уустук: бастакытынан, хомойуох иһин, оннук айымньылар аҕыйахтар, оттон суруналыыстар олох-дьаһах күлүк өттүн эрэ сырдата сатыыллар, үчүгэйи суруйаары гыннахтарына атыыламмыт пропагандист, былаас хос моонньоҕо аатырыахпыт диэ куттаналлар, оттон ватсаап сонуна барыта уоруу, алдьатыы, саахал, өлөрсүү, ыһыллыы-тоҕуллуу, албын-көлдьүн, сенсация; иккиһинэн, дьон оннукка үөрэнэн хаалан атыны аахайбат буолан хаалар. Арааһа үчүгэйи да, куһаҕаны да сатаан дьоҥҥо тиэрдэ үөрэнэр наада буолбут.
– БЫЙЫЛ ИЛ ДАРХАММЫТ АЙСЕН НИКОЛАЕВ ДОЙДУГА БЭРИНИИЛЭЭХ БУОЛУУ ПАТРИОТИЗМ СЫЛЫН БИЛЛЭРДЭ. БУ УУРААХХА ТУС БЭЙЭҤ САНААҤ?
– Уураах тоҕооһугар таҕыста уонна Сомоҕолоһуу сылын чиҥэтэн биэрэр. Тус бэйэм былааннанар тэрээһиннэр ис хоһоонноругар, ыытыллар киэптэригэр болҕомто ууруллуон баҕарабын. Аатыгар эрэ оҥоһулуннахтарына дьону, чуолаан ыччат интириэһин тардыа суоҕун сөп. Олус күүстээх сырдык иэйиинэн оонньооботтор.

Гуннара БАЙГИЛЬДИНА

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *