Бэтэрээннэрбит хамсыгы аахсыбакка

Коронавирус аан дойдуну сутуйбута, сылтан ордон эрэр. Урукку өттүгэр оннооҕор сэрии да буоллаҕына, тохтотуллубат олимпиада оонньуулара ыытыллыбатаҕын, бары билэн-көрөн олоробут.

«Киһи туохха барытыгар үөрэнэр» диэн мээнэҕэ эппэттэр. Биллэрин курдук, билигин кыра кыралаан көрөччүлэрэ суох күрэхтэһиилэр, аҕыйах көрөөччүлээх, кыттааччылаах кэнсиэрдэр, тэрээһиннэр буолуталаан эрэллэр.

Тохсунньуга өрөспүүбүлүкэбитигэр баар хайыһарынан сөбүлээн дьарыктанааччылар «Чысхаан» бэтэрээннэр кулууптара Арсеньев куоракка ыытыллыбыт Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук күрэхтэһиитигэр ситиһиилээхтик кыттан кэлбиттэрэ.

Уон биэс мэтээллээх

Күрэхтэһиигэ тустаах федеральнай уокурук бары субъектара кыттыыны ыллылар. Барыта сүүсчэкэ хайыһарынан сөбүлээн дьарыктанааччылар (любителлэр) илин-кэлин түһүспүттэрэ. Ол курдук, чысхааннар дойдуларыгар 15 мэтээллээх үөрэн-көтөн эргиллибиттэрэ.

Бэйэлэрин саастыылаахтарын ортолоругар күрэхтэһии чемпионнарынан Василиса Слепцова уонна Екатерина Никитина буолбуттара. Кыайыылаахтарга наҕараадалары Приморскай кыраай губернатора Олег Кожемяко бэйэтинэн туттартаабыт. Ааспыт сыллаахха кини спортсменнара марафоҥҥа кыттыыны ылбыттарын кэннэ, «Спорт — олохпут нуормата» диэн бырагыраама чэрчитинэн 100 паара хайыһары бэлэхтээбит уонна Приморскай кыраайга хайыһар уларсар 14 прокат пуунун астарбыт. Ити атын регионнарга холобур эрэ буолуон сөптөөх.

Төһө да аан дойдуга хамсык сатыылаатар биһиги хайыһардьыттарбыт дьарыктарын тохтоппотохторо, ити мэтээллэр кэлиилэригэр төһүү буолбута саарбаҕа суох.

Олунньу бүтэһик күннэригэр «Чысхаан» кулууп чилиэннэрэ Уфа куоракка ыытылла турар иккис Бүтүн Россиятааҕы спорду таптааччылар кыһыҥҥы оонньууларыгар кытта сылдьаллар. Ааспыт 2020 сылтан ылата бу күрэхтэһии Россия спортка министиэристибэтин эгидатынан ыытылларын бэлиэтиибин.

– Быйылгы иккис Бүтүн Россиятааҕы спорду таптааччылар кыһыҥҥы оонньууларыгар кыттарбытыгар өрөспүүбүлүкэбит спортка министиэристибэтэ үп-харчы өттүнэн көмөлөспүтүгэр махталбытын тиэрдэбит – диир «Чысхаан» кулууп салайааччыта, биллэр политик Екатерина Никитина.

 

Үһүс пууну туора соттоххо

Ааспыт сыллаахха I Бүтүн Россиятааҕы спорду таптааччылар кыһыҥҥы оонньууларын түөрт көрүҥҥэ күрэхтэһиилэрэ  Удмуртияҕа Ижевскэй куоракка ыытыллыбыта. Удмуртия хайыһарга түөрт төгүллээх олимпийскай, тоҕус төгүллээх аан дойду, отут тоҕус төгүллээх ССРС чемпиона Галина Кулакова төрөөбүт-үөскээбит дойдутунан буолар. Манна спордунан сөбүлээн дьарыктанар дьоммут хайыһарга, триатлоҥҥа, сноубордка уонна керлиҥҥэ илин-кэлин түһүспүттэрэ.

Кыһыҥҥы оонньууларга спорду таптааччылар барыта аҕыс  көрүҥҥэ күрэхтэспиттэрэ. Атын көрүҥнэргэ күрэхтэһиилэр Москваҕа, Коломноҕа уонна Чайковскайга ыытыллыбыттара.

Ижевскэйгэ буолбут күрэхтэһиилэргэ тыһыынчанан спорду сөбүлээччилэр кыттыыны ылбыттара. Итинтэн 437-рэ хайыһары таптааччылар этэ. Кинилэр истэригэр алта норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах, 92 спорт маастара, 52 спорт маастарыгар кандидат, 150 бастакы разрядтаах спортсменнар  бааллар. Онон күрэхтэһии көрдөрүүлэрэ сол курдук үрдүктэрэ.

Бу историяҕа киирэр спорду таптааччылар аан маҥнайгы кыһыҥҥы күрэхтэһиилэригэр «Чысхаан» кулууп 17 чилиэнэ кыттыыны ылбыта. Барыта 44 хамаанда кыттыбытыттан, 14 миэстэҕэ тиксибитэ. Бастакы сырыыга, куһаҕана суох көрдөрүү. Көрдөрүү өссө тупсуоҕун, туох мэһэйдээбитэй?

Бастатан туран, күрэхтэһэр трассаларыгар олус элбэх сыырдааҕа мэһэй буолбута. Оттон биһиги хайыһардьыттарбыт өрүү көнө сиргэ Күөх хонууга дьарыктаналлар. Онон өрө дабайыыны, таҥнары түһүүнү ыарырҕаппыттар. Ол эрээри хамаандаларыгар очко аҕалар инниттэн, бүтэһик күүстэрин-уохтарын, сыраларын-сылбаларын биэрэн туран, биэтэккэ бары кэлбиттэрэ (атын хамаандаларга туораабыттар да бааллар) хайҕаллаах дьыаланан буолбута. Саха ньоҕойо, манна эмиэ көстүбүтэ.

Иккиһинэн, манна 30 кыраадыс тымныыттан, Ижевскэйгэ +2 кыраадыска тиийэннэр, кыраадыс араастаһыытыттан үгүстэр тымныйбыттара. Ол эмиэ күүстэрин-уохтарын өһүлбүтэ.

Үсүһүнэн, бэтэрээн спортсменнарбыт, бары кэриэтэ үлэлээбэттэр. Онон үпкэ-харчыга ыктараллара биллэн турар. Аҥаардас биир хайыһар сыаната 30 тыһ. солк. Оттон спортсмеҥҥа араас кыраадыска, араас стиилинэн сүүрэллэригэр түөрт паара хайыһар наада. Көстүүмнэрин сыаната эмиэ олус ыарахан. Өрөспүүбүлүкэлэрин ааттатар баҕаттан биэнсийэлэрин мунньунан, күрэхтэһиилэргэ кытталлар. Сорохторго ити кыаллыбат. Онон элбэх очкону биэриэхтээх күүстээх хайыһардьыттарбыт ааспыт спорт историятыгар киирэр күрэхтэһиигэ кыайан кыттыыны ылбатахтара.

Ижевскэйгэ бэйэлэрин үптэригэр-харчыларыгар, итиччэ ыраахтан кэлбит бэтэрээннэрбитин ытыс үрдүгэр түһэрбиттэр. Этэргэ дылы, геройдар курдук көрбүттэр.

Төрдүһүнэн, үгүстэр хайыһардарын маастара табыллыбатаҕа эмиэ мэһэйинэн буолбута. Онон үгүстүк охтубут, инньэ гынан көмүс бириэмэлэрин сүтэрбит дьоммут эмиэ бааллара. Биллэрин курдук, хайыһар мааһа табыллыытыттан, спортсмен көрдөрүүтэ, улахан тутулуктаах.

Ол эрээри сорох ардыгар кыайбатах да иһин, аҥаардас кыттыы, ааттаахтаары кытта илин-кэлин түсүһүү, төрөөбүт-үөскээбит дойдуҥ чиэһин көмүскээһин, этэргэ дылы, көһүйэ көмүстээҕэр күндү буолуон сөп.

Бастакы ааттыын бастакы. Бэтэрээн спортсменнарбыт ити күрэхтэһиигэр кыттыыны ыланнар, бөдөҥ спортивнай оонньуулар тыыннарын билбиттэрэ. Бу күрэхтэһиигэ ситиһии өссө тупсуохтааҕар мэһэй буолбут үһүс пууну быйыл туора сотобут уонна хайыһардьыттарбыт көрдөрүүлэрэ тупсуоҕар эрэнэбит.

 

Сыыспатахтара

Өрөспүүбүлүкэбитигэр бэтэрээннэр «Чысхаан» хайыһары сөбүлээччилэр кулууптара 2013 сыллаахха тэриллибитэ. Салайааччынан биир санаанан үөһэ этэн аһарбытым курдук, биллэр политик Екатерина Никитинаны талбыттара. Сыыспатахтара.

Хайа баҕарар түмсүү, политическай партия, тэрилтэ буоллун ыытар үлэтэ кини лидериттэн, салайааччытыттан улахан тутулуктаах. Кулууп кини саталлаах салалтатынан ситиһиилээхтик үлэлиирин үгүстэр билэ-көрө сылдьабыт.

Ол курдук, чысхааннар аан дойдутааҕы маастардар Кубоктарыгар Финляндияҕа, Швейцарияҕа уонна Сыктывкар куоракка ситиһиилээхтик кыттан тураллар.

2018 сыллаахха ыытыллыбыт Россия Кубогар бэтэрээн спортменнарбыт иккис бириистээх тиксэннэр, үөрдүбүттэрэ-көтүппүттэрэ.

Билигин тустаах кулууп ыытар үлэтигэр-хамнаһыгар барыта 50 бэтэрээн хайыһардьыттарбыт кыттыыны ылаллар. Үгүстэрэ ааттаах-суоллаах спортсменнар буолаллар.

Дойдуга хайыһарга барыта 150 спортивнай кулууп баар. Россияҕа бастакы кулууп, биллэн турар, дойдубут тэбэр сүрэҕэр Москваҕа тэриллибитэ Кинини Аҕа дойду сэриитин бэтэрээнэ, спорт маастара Николай Кузин салайан үлэлэппитэ. Ити кэнниттэн 1974 сыллаахха Свердловскай уобаласка бэтэрээн хайыһардьыттар кулууптара тэриллибитэ. Бу кэнниттэн биир-биир араас регионнарга спортивнай кулууптар баар буолуталаабыттара.

Тустаах кулууп Россия хайыһары сөбүлээччилэрин Союзтарыгар киирсэр. Ааспыт 2020 сылга тустаах Союз тэриллибитэ 30 сылын бэлиэтээбитэ.

Биллэрин курдук, дойду Президенэ Владимир Путин 2024 сылга дойду нэһилиэнньэтэ 55% физическэй култууранан уонна спордунан дьарыктаныахтаах диэн сыал-сорук туруорбута. «Чысхаан» кулууп чилиэннэрэ ити сыалы-соругу толорууга утумнаахтык үлэлэспиттэрэ ыраатта.

Людмила НОГОВИЦЫНА.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *