Бэйэбит уолбут

Бу ый 14-15 күннэригэр Бүлүү улууһун Чинэкэ орто оскуолата төрүттэммитэ 90 сылын бэлиэтиир.  Икки күн элбэх тэрээһин буолар, ол быыһыгар “Эдэр патриоттар” диэн ааттаах республикатааҕы байыаннай-спортивнай оонньуулар буолаллар. Бу оскуола Саха сиригэр алмаас промышленноһа төрүттэнэр кэмигэр сахалартан биир бастакынан алмааһы хостооһуҥҥа рекорд олохтоон Социалистическай Үлэ Геройа буолбут Семен Митрофанович  Васильев аатын сүгэр.  Кини олоҕун туһунан кырдьаҕас учуутал Мария Прокопьевна Веревкина суруйбутун ааҕыҥ.

Семен Митрофанович олоҕо революция иннинээҕи дьадаҥы бааһынай ыал курдук кыаммат-түгэммэт этэ. Оччотооҕуга II Чочуга алта аҕа ууһа баара. Олортон Хаҥалас аҕатын ууһугар Васильевтар үөскээн-тэнийэн барбыттара.

17-с үйэ саҥатыгар Хаҥалас улууһун кулубатын үс уола аҕаларын кытта батыспакка, Бүлүү сиригэр кэлбиттэр. Киргил Уйбаан – Бөтүҥ сиригэр, быраата Дьалыс – Дьөккөн сиригэр, биир бырааттара Ньурбаҕа олохсуйбуттар.

Маачас Баһылай уон оҕоломмут. Олортон Түөн Миитэрэпээнтэн – Петров Митрофан Васильевичтан Семен Митрофанович төрөөбүт. Араспаанньата эһэтин аатынан Васильев буолбут.

Түөн Миитэрэпээн II Чочу нэһилиэгэр Чинэкэ соҕуруу баһыгар «Хатыҥ бүтэй» диэн тумуһахха ампаар дьиэ туттан олорбут. Өкүндүгэ олорор Мандаров Кууһума улахан кыыһын Өрүүнэни – Мандарова Ирина Кузьминичнаны кэргэн ылан, уонча сыл эйэ-дэмнээхтик олорон, 5 оҕолом- муттар.

Семен аҕата Түөн Миитэрэпээн улахан, модьу, ыраас чааннаах, аа-дьуо саҥарар, холку, сытыары майгылаах хоһуун, болуотунньук, байанайдаах булчут эбит. Горнай  Сиинэтинэн, Үөһээ Бүлүү Өргүөтүнэн, Алдан быыһыгар тиийэ бултуура үһү. Быыһыгар куоракка Расторгуев атыыһыкка киирэн тутууга маастардыыр эбит. Уонча сыл олорон баран, отуччалаах эрэ сылдьан, 1926 сыл сааһыгар тымныйан олохтон барбыт. Ийэлэрин кытта биэс оҕо тулаайах хаалбыттар. Дуня – 9 саастааҕа, Семен – 8, Кеша – 6, Мария – 3, Степанида 1 саастаахтара.

Аҕалара өлөрүгэр: «Кытаатан оҕолоргун үөрэттэрэн, бассабыык былааһыгар үлэһит гына сатаар», – диэн кэриэһин эппит.

Ийэлэрэ биэс кып-кыра оҕолору кытта тулаайах хаалан баран, үлэһит, өйдөөх, сатабыллаах буолан, эрэйи-муҥу, тоҥору-хатары тулуйан, туох баар сыратын биэрэн үөрэттэрбитэ, киһи-хара оҥортообута.

Оҕолоро кыра буолан үлэ ыараханын санныгар сүгэрэ, уокка оттор маһын бэйэтэ кэрдэн, оҕуһунан киллэрэрэ, бугулу бэйэтэ сүгэрэ, кыдамалыыра. Кинилэри харыстыыра, ол да буоллар, оҕолоро бары анал үлэлээх буолаллара. Ийэлэрэ ханнык да үлэттэн толлубакка үлэлииргэ бэйэтин холобуругар үөрэтэрэ. Чуондулуга «Саҥа сайдыы» холкуоска ыанньыксыттаабыта, 16 ынаҕы ыыра, онно оҕолор бары көмөлөһөллөрө. Дьиэлэригэр Дуня бурдук тардара, Семен мас хайытара, кыралар мас кыстыыллара, дьиэ үлэтин толороллоро. Сайын холкуоска хортуоппуй, хаппыыста көрөллөрө, от оттууллара.

1929 с. Чинэкэ Илин Баһыгар оскуола аһыллыбытыгар ийэлэрэ оҕолорун онно үөрэттэрбитэ. Оскуола аһылла илигинэ Семен Хампаҕа 1 кылааһы, Тааһаҕарга 2 кылааһы, куоракка 3 кылааһы, Чинэкэҕэ 4 кылааһы бүтэрбитэ.

Кыра уол Кеша оскуолаҕа киирбитин туһунан: «1930 с. оскуолаҕа киирэр сайыммар Семенов Николай Дмитриевич (Килиэбир) диэн Орообунаҕа олорор орто ыалга оҕо көрөн, дьиэ үлэтигэр көмөлөһөн сон, ырбаахы, ыстаан кэппитим. Мин курдук мааны киһи ханна да суоҕун курдук сананан, кырдал устун оскуолаҕа сүүрбүтүм олус да үчүгэй этэ», – диэн махтанан ахтара.

Баай ыаллар Өрүүнэни күлэн: «Бэрт эмээхсин тиийиммэт-түгэммэт эрээри, үөрэхтээх оҕолонон, уһун байбаралаах ырбаахыланар инигин», – дииллэрэ.

Ийэлэрэ 1936 с. Чуондулуга оскуола тутуллубутугар, онно көһөн, онтон куоракка киирэн оҕолорун батыһа сылдьан үөрэттэрбитэ.

Семен Митрофанович быраатын, балыстарын үөрэхтээх оҥорорго ийэтигэр улаханнык көмөлөспүтэ. Алтыс кылааһы бүтэрэн баран, үөрэҕиттэн уурайан, түүҥҥү ларекка харабылынан, остуораһынан, кассирынан үлэлээбит. Онтон Үөһээ Бүлүүгэ сберкасса кассирынан үлэлии сылдьыбыта.

1934 сылтан саҕалаан курстарга үөрэнэн үлэлээн барбыта. 1940-1944 сс. Өлөөн улууһугар норуот хаһаайыстыбатын учуоттуур управлениеҕа инспекторынан ананан үлэлээбитэ. Ийэтин, быраатын, балыстарын бэйэтин кытта илдьэ барбыта.

Ийэлэрэ Өлөөҥҥө олорон 1944 с. сүрэҕинэн эмискэ ыалдьан олохтон туораабыта, онно көмүллүбүтэ.

Семен Митрофанович 1945-1946 сс. Советскай армияҕа ыҥырыллан, Японияны утары сэриигэ кыттыбыта. Танкист этэ, лейтенант званиелаах. Армияттан кэлэн баран, 1946-1956 сс. Дьокуускайга «Кыым» хаһыат редакциятыгар корреспонденнаабыта. 1956-1958 сс. Новосибирскайга үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрэн баран, Орто Халымаҕа партия райкомун сэкирэтээринэн ананан үлэлээбитэ.

1959 с. Мирнэйгэ «Кыым» хаһыат анал корреспонденынан үлэлии тиийбитэ. Оччолорго Мирнэйгэ нэһилиэнньэ улахан аҥаара балааккаларга олороро.

Бастыҥ экскаваторщик Б.П. Кораблев туһунан очерк суруйарыгар кинини кытта элбэхтик көрсүбүтэ. Кабинаҕа кэккэлэһэн олорон эмиэ кэпсэтэрэ. Очеркатын суруйан бэчээттэппитэ уонна Мирнэйтэн арахпатаҕа. Модун техника хайа боруодатын чэпчэки баҕайытык өрө көтөҕөн уҥа- хаҥас тутарын сөҕө көрөрө.

«Бэйэлээх бэйэбит баайбытыгар сахалар тоҕо үлэлиэ суохтаахпытый? Барыта кэлии дьон үлэлииллэр. Төһө да ыараханын иһин сахалар тулуурдаахтар, ыарахантан чаҕыйбаттар, үлэһиттэр дэтэр курдук үлэлээн дакаастыахха», – диэн санаа кинини үүйэ-хаайа туппута. Ити түмүгэр «үрүҥ» үлэтиттэн уурайан, алмаас промышленноһын оробуочайынан үлэлиир бигэ санааны ылыммыта. Уопуттаах экскаваторщик Василий Григорьевич Трофимов саннын таптайа-таптайа: «Бачча доруобай киһи алмааһы авторучканан хаһа сылдьыма, мин курдук маннык бухатыыры көлүйэн, төрөөбүт дойдуҥ буоруттан тыһыынчанан кубометрдаах кылааты хостоо», – диэн күлүү-оонньуу курдук эппитэ эмиэ көмөлөспүтэ.

Кадр отделыттан экскаватор машиниһын көмөлөһөөччүтүнэн анаммыт бирикээстээх кэлбитин нуучча табаарыстара үөрэ-көтө көрсүбүттэрэ уонна көмөлөһөргө бэлэмнэрин биллэрбиттэрэ.

Хаһыатын редакциятыгар соһуйбуттара эрээри, алгыс тылынан атаарарга тиийбиттэрэ. Бастакы кэмҥэ «Мир» трубка карьерыгар аатырбыт экскаваторщик Кораблев такайыытын ааспыта.

Үлэтин хайдах саҕалаабытын туһунан Семен Митрофанович: “Маҥнайгы кэмҥэ олус ыарахан этэ. Тугу да билбэппин, ханнык күлүүстэринэн туттарбын, боростуой предохранитель хайдах туруорулларын. Букатын туос акаары курдукпун. Бэйэбэр олус кыбыстыылаах этэ. Хата, ким да күлүү гыммат. Кораблеву кытта үлэлээн син ону-маны сатыыр буолбутум», – диэн ахтар.

43-с саастаах киһи эмискэ идэтин уларытан, букатын билбэт үлэтигэр көһөн үлэлиирэ чахчы ыарахан этэ.

1960 с. алтынньы ыйга Свердловскай уобалас Карпинас куоратыгар алта ыйдаах экскаватор машиниһын курсугар ыыппыттара. Экскаваторщик удостоверениетын тутан Мирнэйгэ кэлэн бэйэтэ үлэлээн барбыта. Уопуттаах экскаваторщик, Социалистическай Үлэ Геройа Василий Григорьевич Трофимов биригээдэтигэр машиниһынан анаммыта. Трофимов улахан, доруобай, үтүө киһи этэ. Сүүрбэ мотуордаах, сүүстэн тахса электрическэй прибордаах сүдү массыынаны ымпыгын-чымпыгын олус үчүгэйдик билэрэ.

Семен Митрофанович баҕалаах, сүрэхтээх, үлэҕэ дьулуурдаах буолан сатабыла сыыйа тупсан испитэ. Билиитин куруутун үрдэтинэрэ, техническэй литератураны ааҕара. Уустук массыынаны баһылыырыгар көмөлөспүт нуучча доҕотторугар Александр Филиппович Бобуновка, Петр Васильевич Казановка, Борис Павлович Кораблевка уонна Василий Григорьевич Трофимовка махтала улахан этэ.

1962 с. экскаватор оҥорон таһаарыытын 700 тыһ. кубометрга тириэрдэн, ким да ыла илик рекордун олохтообута. Ити түмүгэр 1964 с. ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Ыйааҕынан Семен Митрофанович Васильевка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.

Союзнай суолталаах персональнай пенсияҕа тахсыар диэри сүүрбэччэ сыл устата алмаас промышленноһыгар таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.

Дьокуускайга олорон 1997 с. 80 сааһыгар олохтон туораабыта.

Семен Митрофанович үрдүк культуралаах, олус сэмэй, үлэҕэ аһара бэриниилээх этэ. Арыгыны испэтэ, табаҕы тардыбата. Биирдэ ийэтэ Степанида кулгааҕа ыалдьыбытыгар табах тартарбыта. Ону убайа түбэһэ кэлэн боппута. Дьиэ өһүөтүгэр: «Бу дьиэҕэ табах тардыллыбат» диэн миэлинэн суруйан кэбиспитэ.

Семен майгытынан, киһиэхэ сыһыанынан сырдыкка, кэрэҕэ тардыһыытынан быраатыгар, балтыларыгар холобур буолара. Быраата Кеша ахтар: «Аҕабыт эрдэ өлөн, аҕабыт тэҥэ саныырбыт, кини хайдах этэринэн олорбуппут, бары убайбыт курдук буола сатыырбыт», – диэн. Онтон Соня: «Аҕалаатар аҕабыт, ийэлээтэр ийэбит буоллаҕа үйэбит туха- ры, убайбыт барахсан», – диэн уйадыйа ахтар. «Биһигини хаһан да мөхпөтөҕө, тугу эмэ сүбэлээри гыннаҕына, аргыый аҕай өйдөтөн этэрэ», – диир Степанида.

Быраатын, балтыларын үөрэхтээх оҥорорго тугун да харыстаабатаҕа. Соняны Москваҕа политехническай техникумҥа, онтон институкка үөрэттэрбитэ. Балта Степанида ахтар: «Мединститукка үөрэнэрбэр Семен ый аайы көтүппэккэ харчы ыытара. Ону аныгы сырыыга харчы кэлиэр диэри аттаран туттарым».

Семен аҕатын курдук сорсуннаах сонордьут этэ. Саанан бэркэ ытара. Өлөөҥҥө олорон сатыы сылдьан 30-33 тиийэ тииҥи өлөрөрө. Хампаҕа үөрэнэригэр дьонугар көмөлөһөн күһүн хойутаан барара. Барарыгар куобахха сохсо охсон хаалларара. Ону Кеша ийэтин кытта көрөн, куобах ыллахтарына наһаа үөрэр буолаллара.

Армияҕа Кытайга сырыттахтарына хайа үрдүгэр турар козаны офицердар, майордар, подполковниктар ытан таппатахтар. «Ну-ка, Семен, ты попробуй» диэбиттэригэр, Семен ыппытыгар өс киирбэх төбөтүн оройунан хойуостан өлөн сууллан түспүт. «Убайдара» сөҕүү бөҕө буолбуттар.

Илиитигэр, атаҕар да сэниэлээҕэ. 1934 с. 17 саастааҕар 100 м сүүрүүгэ Бирилэс диэн киһини куотан мүһэнэн, кымыһынан биир ыһыахха бириэмийэлэммиттээх. Бирилэс кимиэхэ да иннин биэрбэтэх сүүрүк этэ. 1935 с. ыһыахха тустууга Кыллайы охторон, дьон хайҕалын ылбыттаах.

Өлөөҥҥө улаханнык убаастыыллара. «Көрсүөтэ, барыны бары сатыыра, булчута, хоһууна бухатыыр киһи Баһылайкаанап», – дииллэрэ.

Семен Митрофанович төрөөбүт дойдутун Чочу нэһилиэгин кытта сибээһин быспатаҕа. 1967 с. пионерскай дружина баһаатайа Крылова Анна Семеновна инициативатынан дружинаҕа С.М. Васильев аата иҥэриллибитэ. Дружина элбэхтик оройуоҥҥа правофланговай ааты ылара. Семен Митрофанович түгэн буллар эрэ, пионердары, нэһилиэнньэни кытта көрсөн барара. Оҕолору кытта суруйсара, сэмэй бэлэхтэри ыытара. Оскуола иһинээҕи куоталаһыыга кыайбыт кылаас Мирнэйгэ барара, онно Семен Митрофанович сүрдээх истиҥник көрсөрө, «Мир» трубка карьерын, фабриканы көрдөрө-көрдөрө кэпсиирэ. Оҕолор элбэҕи билэн, үөрэн-көтөн кэлэллэрэ.

Семен Митрофанович быраата Иннокентий Митрофанович Горнай улууһун Бэрдьигэстээҕэр өр сылларга учууталлаабыта, директордаабыта, районо сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Сыралаах үлэтэ сыаналанан «Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала», «Норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитин» бочуоттаах ааттара иҥэриллибитэ. Персональнай пенсионер, 4 оҕолоох, сиэннэрдээх. Уонча сыллааҕыта олохтон туораабыта.

Улахан кыыс Евдокия Митрофановна (Сэмэнтэн биир сыл аҕа, 1916 с. төрүөх), балыстара кыра эрдэхтэринэ ыалларга иистэнэн, таҥастарын тэрийэн улаханнык көмөлөспүтэ. Атыыга-эргиэҥҥэ 30 сыл үлэлээн, «ССРС кооперациятын туйгуна», «РФ атыытын-эргиэнин үтүөлээх үлэһитэ» ааттары ылбыта. 4 оҕоломмута, сиэннэрдээх. Дьокуускайга олорон 83 сааһыгар 1999 с. олохтон барбыта.

Иккис кыыс Мария (1922 с. төрүөх) бухгалтер этэ. Уус Маайаҕа райком инструкторынан үлэлээбит Мордосов Лев Егорович диэн киһини кытта олорон, 4 оҕоломмута. 1963 с. 41 сааһыгар биир оҕотун кытта массыына саахалыгар түбэһэн хомолтолоохтук өлбүт диэн сураҕы истибитим.

Үһүс кыыс Степанида, Саха сирин бөҕөһө Василий Румянцев кэргэнэ, 94 саастаах, Дьокуускайга олорор. Бүлүүгэ уонча сыл туберкулез бырааһынан үлэлээбитэ. Ол иһигэр 5 сыл кылаабынай бырааһынан.  РФ, Саха АССР үтүөлээх бырааһын аатын ылбыта. 2 оҕолоох, сиэннэрдээх. Бүлүү улууһун бочуоттаах олохтооҕо, персональнай пенсионер.

Кыра кыыс Софья Сидоровна (иккис кэргэниттэн) Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Бочуот Знага» уордьаннаах. «Якутгоршвейбыт» комбинакка 15 сыл кылаабынай инженеринэн, 13 сыл генеральнай директорынан үлэлээбитэ. Икки оҕолоох, сиэннэрдээх. 84 саастаах, Дьокуускайга пенсияҕа олорор.

Онон бу дьиэ кэргэнтэн биир герой, түөрт норуот хаһаайыстыбатын араас салааларын үтүөлээх үлэһиттэрэ буолбуттара сэдэх түбэлтэ.

Чинэкэ олохтоохторо нэһилиэккэ төрөөн-үөскээн, үөрэнэн киһи-хара буолбут, бары талбыт курдук, үгүөлээх үлэһиттэринэн Васильевтарынан киэн туттабыт. Кинилэр оҕолоро, сиэннэрэ удьуордарын утумнаан үчүгэй үлэһит буолан сайда-тэнийэ туралларыгар баҕарабыт.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *