Чингиз Айтматов уонна киинэ

Чингиз Айтматов бу күннэргэ 90 сааһын туолла. 1965 сыллаахха 15-тээх уол Ч. Айтматов айымньытынан “Первый учитель” диэн киинэни көрөн турардаахпын. Оччотооҕу олох эдэр кинорежиссёр Андрей Кончаловскай дипломнай үлэтэ этэ. Дьэ, онно дии Наталья Аринбасарова аан дойду таһымнаах кинозвезда буолбута, Болот Бейшаналиев артыыс быһыытынан бүтүн кыргыыс норуотун обраһын аан дойдуга көрдөрүүтэ. Олус да элбэҕи кпсиир, көрдөрөр киинэни бу телевизорга тутан олорон Чингиз Торекулович Айтматов 90 сааһыгар аналлаах биэриигэ иккистээн көрүүм буолла. 1985 сыллаахха Москваҕа “Современник” театрга гастроль Андрей Борисов “Хаарыан хампа күөх кытылым” испэктээкилэ Саха театрын уонча испэктээкилин кытта тэҥҥэ көрдөрүллүбүтэ. Онно Чингиз Айтматов хаһыс кэргэнэ битэ буолла, ойоҕунаан, уон саастаах кыыһынаан, биэс саастаах уолунаан Саха театрын коллективын кытта көрсүспүтэ: “Перед Андреем светит ярка звезда, если он не возгордится”, – диэбиттээҕэ. Хайдахтаах курдук долгутуулаах көрсүһүүлэр этилэрий! Онтон кэлин Кыргыстаан оччотооҕу Фрунзе, билигин Бишкек куоракка Чингиз Айтматов Кыргыстаан киинэтин сойууһун бэрэссэдээтэлинэн үлэлии олорбут кабинетыгар сылдьан турардаахпыт. Кини ол кэмҥэ командировкаҕа барбыт этэ. Эдэр саас өйдөбүллэрэ өйгө-санааҕа тиллэн кэлэллэрэ олус да үчүгэй, кирдээх, хара санаата суох кэрэ кэмнэр!!! Андрей сулустаах чааһа Саха сиринэн түмүктэммитэ хомолтолоох. Баҕар, атыттар аан дойду таһымнаах кинорежиссёр диэхтэрэ гынан баран, мин тоҕо эрэ оннук этиэхпин баҕарбаппын. Киһибит бастакы ыллам хардыыларынан айаннаан иһэн, популизмҥа охтон хаалбыта, политиканан үлүһүйбүтэ. “Маҥнайгы учуутал” киинэ дьэ кырдьык аан дойду үрдүнэн күн бүгүҥҥэ диэри дуораһыйар. Онно оонньообут артыыстар бары массовкатыгар тиийэ кыргыыс олоҕун-дьаһаҕын киинэ экраҥҥа көһөрөн аҕалбыттара, биһиги киинэбитигэр хаһан оннук көстүү кэлиэҕэй?! Биһиги хайҕанабыт, киэҥ эйгэҕэ биллибэт аан дойду дьаралыктаах киинэ фестивалларынан айанныыбыт. Онтон тоҕо эрэ сүрдээҕин астынабыт. Мин бэйэбин киһиргэппэппин гынан баран, киинэҕэ сахаттан бастакы, соҕотох искусство учуонайабын, онон син киинэлэри сыаналыы үөрэммит харахтардаахпын, ырыта түһэр өйдөөхпүн-санаалаахпын. Ымсыыра көрөбүн талааннаах үлэлэри. Ытамньыйан да ылабын, долгуйуум күүһэ оннук. “Маҥнайгы учуутал”, “Баллада о солдате”, “Коммунист” уонна да атын кыһыл көмүс фондаҕа киирбит киинэлэр өйбүттэн тахсыбаттар. Биһиги киинэ оҥорооччуларбыт бу киинэлэрин биир эмит киһи көрбүтэ буолуо дуо?! Тоҕо эрэ саарбахтыыбын… Саха киинэтэ сайынна, кыаҕырдыбыт диэн дорҕоонноох хаһыыбытын Голливуд истибитэ дуу, Канны билэрэ дуу?! Саха аан дойду эйгэтин олоҕор сабыдыаллаабатаҕн иһин бу маннык норуот баар диэн “Хара маасканы”, “Ильмен күөлү”, “Саха снайперын”, “Государство оҕолорун” уонна да атын киинэлэри уһултарбытым. Үгүстэрэ диирбэр тиийэбин, эмиэ аан дойду таһымнаах фестивалларга бириэмийэни ылбыттара. Суорун Омоллоон эҕэлээхтик эппитинии: “Дьэ, Ыстапаан, ырааттыбыт, бары аан дойдунан олоробут”. Аркадий Вайнер курдук детектив суруйааччы үрдүк сыанабылы биэрбитэ, миэхэ илиитин ууммута. Түөспүтүн наһаа охсуммакка, сахалыы сиэринэн ыйыстан кэбиспиппит. Баҕар, ол сыыһа буолуо, ол гынан баран, саха сахатынан кэрэ дииэни куруук өйдүөхтээхпит. Омук государстволара Сэбиэскэй государствоны билинэллэрэ, куттаналлара, аахсаллара. Оннооҕор Рейган курдук дььарай антисоветчик дуогабарга илии баттаһан турар. Икки систиэмэ күүрээннээх охсуһуутугар олорор кэмнэрбитигэр “Мосфильм”, “Ленфильм”, “Довженко” курдук киностудиялар ааттара-суоллара аан дойду үрдүнэн дуораһыйаллара. Дьэ ол кэмҥэ модун студиялары кытта күөн көрсүбэтэх, сылга баара-суоҕа биир киинэни уһулар Киргиз киностудия “Маҥнайгы учууталынан” аан дойду киинэ ырыынагар тоҕо анньан тахсыыта сенсация буолбута. Кэккэ союзнай республикалар Узбекфильм, Казахфильм, кыргыыстардааҕар балачча биллэр, сылга уонунан киинэ устар киностудиялары кэннигэр хаалларбыта. Аан дойду киинэни таптааччылара Наталья Аринбасарованы, Болот Бейшаналиевы киинэ сулустарынан билиммиттэрэ. Туруорааччы режиссёр Болот Шамшиев ССРС норуодунай артыыһын аатын ылбыта. Оттон ССРС норуодунай артыыската Бакен Кыдыкеева оруолугар хайдахтаах курдук көстөрүй! “Маҥнайгы учууталы” киэҥ көрөөччүгэ таһаарымаары бопсо сатаабыттарын Чингиз Айтматов оччотооҕу компартия идеология сэкирэтээригэр Михаил Андреевич Сусловка киирэн көҥүл ылбыта. 15 сааспар көрбүт киинэм телевидение көмөтүнэн тиллэн кэллэ. Оччотооҕу оҕочоос, бүгүн саастаах киһи “Маҥнайгы учууталтан” долгуйдум, хараҕым уута таҕыста, киинэ күүһэ оннук! Дьиҥнээх искусство эйигин долгуппатаҕына искусство буолан бүтэр. “Маҥнайгы учуутал” киинэни Андрей Кончаловскай дипломнай үлэ быһыытынан уһулбута. Эдэр киһиэхэ улахан киинэ маастара тахсан эрэрин көрдөрбүтэ. Киинэ геройдара таҥастара-саптара, сирэйдэрэ-харахтара, дьиэлэрэ-уоттара тэлгэһэтигэр тиийэ хайдахдахтаах курдук итэҕэтиилээхтик, ыраастык көрдөрүллүбүтүй! Мин бэйэм тус санаабар, Андрей Кончаловскай кыргыыс норуотун оччотооҕу тырыттыбыт таҥастаах-саптаах, сүөргү сирэйдээх-харахтаах экраҥҥа көрдөрбүтэ эбитэ буоллар киинэ улахан ситиһиилэниэ суоҕа этэ. Бу үлүгэр кэрэ дьүһүннээх норуокка ньэгэй, хараҥа санаа баар да буолар эбит диэн соһуйа көрөҕүн. Бөлөһүөктээн эттэххэ сырдык-хараҥа охсуһуута. Барытын хара өҥүнэн кырааскалаан көрдөрүү хаһан да ситиһиини аҕалбат эбит диэн түмүк санааҕа кэлэҕин. Түөн саҕа үтүө санаа өрөгөйдүөх тустаах! Биһиги эдэр киинэ устааччыларбыт итини бигэтик өйдүөх кэриҥнээхтэр. Бэйэ норуотун бодотун-дьүһүнүн экраҥҥа таһаарыы, киэҥ эйгэҕэ көрдөрүү олус эппиэтинэстээх, киинэ эрэ быһыытынан буолбакка, норуотун иннигэр. Ок-сиэ, бу саха норуота бу үлүгэр тыйыс айылҕаҕа, ыарахан олоххо олус да чэнчис, ыраас норуот эбит диэхтээхтэр. Антон Павлович Чехов эппитинии: “У человека всё должно быть прекрасно: и лицо, и одежда, и душа, и мысли”. Токиосинема тойоно Окадо японскай режиссёр Чингиз Айтматов иккис ойоҕун бастакы кэргэнэ этэ. Кини 60-с сыллардаахха Москваҕа ВГИКкэ режиссёрдар курстарыгар үөрэммитэ. Мин ыҥырыыбынан Окадо Саха сирин күннэригэр Москваҕа кыттыыны ылбыта, дакылаат аахпыта. Саха сирин үс президенин тустарынан киинэҕэ уһулар санаалааҕа, оччотооҕу култуура миниистирэ А.С. Борисов кабинетыгар хаалбыта хомолтолоох. Режиссёр Казудо Окадо киинэлэрэ аан дойду сүүһүнэн государстволарыгар тиийэ көрдөрүллэрин санатабын.

 

Доллу

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *