«ЧОЛБОН» – САХА БЭЧЭЭТИН ТУЛХАДЫЙБАТ ҮГЭҺИН СИРДЬИТЭ

Сахаларга уран тыл аргыһа буолбут сурук-бичик культурата таас үйэтиттэн ыла сап-саҕаттан салҕанан быстыахча-быстыбакка күн бүгүҥҥэ – сыыппара уонна куйаар ситимин үйэтигэр диэри тиийэн кэллэҕэ. Ол туоһутунан түҥ былыргы номохторго ахтыллар түөрт кырыылаах таас остуолбаҕа үс дойду дьылҕатын суруйар Уһун Дьурантаайы суруксут, урааҥхай саха омук төрдө буолбут Эр соҕотох Эллэй Боотур Өлүөнэ өрүскэ бичигин түһэрэн кэбиспитин туһунан үһүйээннэр буолаллар. Чинчийээччилэр Өлүөнэ, Өлүөхүмэ, Сиинэ, Алдан, Амма өрүстэргэ булуталаабыт ойуу-бичиктэрэ, биллибэт бэлиэлэрдээх мастар, өтөхтөр, мал-сал ити номохтор кырдьыктаахтарын бигэргэтэллэр.

Саха сирэ Россия эйгэтигэр киирэн истэҕин ахсын, таҥара үөрэҕин сахалыы саҥардар, дьыаланы-куолуну олохтоохторго тиэрдэр инниттэн кириллицаҕа олоҕурбут алпаабыттар үөскээн бараллар. Билигин туттар бичикпитигэр диэри уон биир араас сурук үөскээбитин чинчийээччилэр бэлиэтииллэр. Ол да иһин Россия Наполеоннуун күөн көрсөр кэмигэр – 1812 сыллаахха Иркутскай куоракка «Малыыппалар. Итэҕэл бэлиэтэ уонна Таҥара кэриэстэрэ. Итэҕэли үөрэтиигэ саҕалааһын» диэн сахалыы тылынан аан бастакы кумааҕы кинигэ бэчээттэнэн тахсыбыт. Бу кэмтэн ыла 1916 сылга диэри, чинчийээччилэр ааҕалларынан, 90-тан тахса сахалыы кинигэ күн сирин көрбүт.

1907 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр Дьокуускайга «Саха дойдута» диэн сахалыы сыһыарыылаах «Якутский край» диэн икки тыллаах кэтэх дьон – адвокат Василий Васильевич Никифоров-Күлүмнүүр уонна I гильдиялаах атыыһыт Петр Кушнарев үбүлээбит хаһыаттарын маҥнайгы нүөмэрэ бэчээттэммитэ. Онон бу кэмтэн ыла академик Отто Николаевич Бетлингк оҥорбут алпаабытыгар олоҕурбут сахалыы бэчээт сайдан, 1912 сыллаахха аан бастакы толору сахалыы тыллаах «Саха саҥата» сурунаал баар буолбута. Ону тэҥэ «Саха олоҕо» сыһыарыылаах «Якутская жизнь» «Саха санаата» сыһыарыылаах «Якутская мысль» хаһыаттар тахсыталыыллар, «Якутский губернский вестник» диэн Саха уобалаһын салалтатын официальнай таһаарыытыгар эмиэ сахалыы матырыйааллар бэчээттэнэллэрэ. Бу өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи сахалыы бэчээт уонна көҥүл пресса үөскээһинигэр саха омук национальнай лидерэ Василий Васильевич Никифоров-Күлүмнүүр, Аммаҕа төрөөбүт нуучча киһитэ, методист-учуутал Николай Егорович Афанасьев, политическай сыылынай уонна педагог Всеволод Михайлович Ионов, суруйааччы Анемподист Иванович Софронов тирэх буолбуттара.

1917 сыллаах Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэннэ саха лингвиһэ Семен Андреевич Новгородов туттарга ордук табыгастаах латыын алпаабытыгар олоҕурбут суругу оҥорбута. Сахалыы латыын алпаабыта Сэбиэскэй Сойуус үрдүнэн биһирэнэн атын түүр тыллаах омуктарга тарҕанарга мэктиэлэммитэ биллэр. 1921 сыл ахсынньытыгар, Саха сиригэр гражданскай сэрии кутаата күүдэпчилэнэн эрдэҕинэ сахалыы тыллаах судаарыстыба бастакы таһаарыыта – «Манчаары» хаһыат тахсан күн бүгүҥҥэ «Кыым» курдук сандааран, «Саха сирэ» буола сайдан тиийэн кэллэ. Ол кэннэ 1926 сыллаахха кулун тутар 2 күнүнээҕи Саха АССР обкомун быһаарыытынан Саха сиринээҕи судаарыстыбаннай кинигэ кыһата, сэтинньи 2 күнүнээҕи Саха АССР обкомун уурааҕынан «Чолбон» – сахалыы тыллаах судаарыстыба бастакы сурунаала төрүттэммиттэрэ. «Манчаары» хаһыат уонна «Чолбон» сурунаал маҥнайгы эрэдээктэрдэринэн саха омук духуобунай лидерэ Анемподист Иванович Софронов-Алампа буолар.

1931 сыллаахха Бүлүүгэ «Колхоз суола» диэн хаһыат бэчээттэнэн тахсыаҕыттан ыла Саха сиригэр оройуон хаһыаттара тэриллэн бараллар. Бу – хаһыат Саха сирин бүттүүнүн хабыытыгар, тыа сиригэр сахалыы бэчээт бүтэһиктээхтик тиийиитигэр олук уурбута.

Күн бүгүн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр национальнай кинигэ кыһатын, судаарыстыба сурунаалларын, хаһыаттарын сэргэ, кэтэх таһаарыылар, кинигэ кыһалара сахалыы бэчээти сайыннара, дьоҥҥо-сэргэҕэ сонуну тиэрдэ, үйэлээххэ, өбүгэ тыыныгар уһуйа олороллор. Оттон 1926 сылтан саҕалаан тиһигин быспакка бэчээттэнэ турар «Чолбон» сурунаал – саха литературатын, саха суруналыыстыкатын, саха бэчээтин эрэ буолбакка, Алампа, Былатыан Ойуунускай, Күндэ, Василий Леонтьев, Алексей Бояров, Эллэй, Николай Якутскай, Софрон Данилов, Эрчимэн, Василий Яковлев, Далан, Иван Федосеев, Петр Аввакумов курдук саха саарыннарын өйдөрүн-санааларын, айар дьоҕурдарын түмпүт саха духуобунай култууратын биир дьоһун чыпчаалынан буолар.

Бар дьоммутун, ааҕааччыларбытын уонна ааптардарбытын Саха бэчээтин күнүнэн эҕэрдэлээн туран ол иһин улаханнык этэбит: «ЧОЛБОН» – САХА БЭЧЭЭТИН ТУЛХАДЫЙБАТ ҮГЭҺИН СИРДЬИТЭ!»

«Чолбон» сурунаал эрэдээксийэтэ

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *