Дьикти эйгэ                                             

Айылҕаттан күүс-уох ылыаҕыҥ

            Дьон-сэргэ кыһалҕатын бэйэҕэ чугастык ылыныы, кырдьаҕаска, ыарыһахха  ураты болҕомтолоох, уйан сүрэхтээх, үтүө санаалаах буолуу – туһугар эмиэ туспа талаан быһылаах. Эдьигээнтэн сыдьааннаах,  күүстээх илиитинэн илбийэн эмтиир дьоҕурдаах норуот эмчитэ Евдокия Константиновна Ксенофонтова — Эдьиий Дууньаны кытта саҥардыы билсибитим. Эмчит быһыытынан сүүрбэттэн тахса сыл  дьон  ыалдьар эттэрин-сииннэрин, күүрбүт быччыҥнарын илбийэн сымнатан ыарыытын таһаарар, түөн оҥорон угуттуур, саппаҕырбыт санааларын-оноолорун чэпчэтэр. Үксүгэр илиилэрэ-атахтара ыалдьар, көнтөс буолбуттар, хондуруостаахтар булан дьиэтигэр кэлэн эбэтэр ыҥыран абыраналлар эбит. Илбийииттэн киһи этэ-сиинэ чэбдигирэр, хаанын эргиирэ, уопсай туруга тупсан үтүөрүүгэ барар.Тиэргэнигэр туруорбут балааккатыгар сайыннары дьону эмтиир, кыһын онтун дьиэҕэ киллэрэн хоту дойдутун баай устуоруйатын кэпсиир. Ыраас чэбдик салгын киһи санаатын ыраастаан, былыргы өбүгэ ситимэ, тыына, хоту дойду киэҥ нэлэмэн туундарата, хорсун, көҥүл санаалаах табалаах дьоннор мөссүөннэрэ көстөргө дылы…Эдьиий Дуунньа ыллыктаах санааларын истиэҕиҥ:

—Эмтэнээччи киһиэхэ бастаан  дууһатын ырааһырдан эмтиибин. Саха дьоно барахсаттар үксүн тымныйан ыалдьаллар. Улуустарга ыҥырдахтарына, баран “Аар айылҕабытын харыстыаҕыҥ» диэн тыл күүһүгэр аналлаах  бэсиэдэлэри оҥортуубун. Билигин киһи киһиэхэ сыһыана мөлтөөтө, тулуура суох ыгым майгылаах, бэйэ-бэйэҕэ кырыктаах, дьиппиэн буолан эрэбит. Саамай олоххо киһиэхэ баар кэмэлдьиттэн  куһаҕан быһыы-майгы —  ордугурҕааһын, киһини ордук санааһын үксээтэ. Киһи атын чугас киһитигэр, доҕотторугар даҕаны  куһаҕаны, омнуолааҕы  оҥорон баран хайаан да «бырастыы гын” диирэ, санаатын чэпчэтэр. Төһө да  тустаахха наһаа ыарахан буоллун. Ону биһиги хайаан да аахса, эппиэт харда биэрэ турар буолабыт. Аахсыбакка, наһаа  дириҥэппэккэ бүтүөххэ наада. «Бырастыы гын” — диэн күүстээх нэгирдээх тыл. Бэйэм уопсастыбаннай экологпын, иһэр уубут, өрүстэрбит ыраас буолууларыгар үлэлэспитим ыраатта. Орто дойду олоҕор уу — барыбытын тыыннаах оҥорор, кыыл –сүөл, хас биирдии тыыннаах киһи информацияны ылара түргэн. Киһи 80-90 бырыһыана ууттан турар, онон киһи түргэнник кыыһырыан да сөп, үөрүөн да сөп. Онон наар алгыы, ыраастыы сылдьыахха наада. 2014 сылга  «Послание коренных народов мира о воде» кинигэҕэ Мексикаҕа уу туһунан суруйбут илдьитим тахсыбыта. Быйыл бырайыагым Колумбияҕа оҥоһуллан иккитэ бэчээттэнним. Дьоммут айылҕабытын, Өлүөнэ эбэбит ыраас уутун харыстаан алгыы, кытылын ыраастыы  сылдьаллара буоллар олус үчүгэй буолуо этэ.

“Алгыс үҥкүүтэ” диэни бэйэм толкуйдаан айбытым. Миэхэ эмтэнэ кэлэр үгүс дьахталлар, кэнники өйдөөн-дьүүллээн көрбүтүм, тус олохторугар табыллыбатахтар, соҕотохсуйаллар эбит. Кинилэр санаарҕаабыт, бары кыһалҕалары нарын санныларыгар сүгэһэрдэнэн сылайбыт-илистибит сирэйдэриттэн-харахтарыттан аһынар, көмөлөһөр санаа киирбитэ. Орто дойдуга кэлбит киһи дьоллоох буолуохтаах диэн, бу эмтэнээччилэрим дьон тэҥэ дьоллоох,  эр тойонноох буоллуннар диэн Алгыс үҥкүүтүн айбытым. Үҥкүүбэр тылбын-өспүн, матыыппын, барсар хамсаныылары бэйэм булабын.  Бу үтүө тыл күүһүнэн алгыһым тиийдин диэммин үҥкүүлээбитим  20-чэ сыл буолла. Үбүлүөйгэ, сүрэхтэрин холбуур дьоро күннэригэр, төрөөбүт күҥҥэ ыҥырдахтарына үөрүүнэн барабын. Кэнники билэн чугастыы илин эҥэр улуустарга тиийэбин. Сороҕор дьиэлэригэр ыалдьан лигиччи сытар ыарыһахтарга сылдьан алгыстыыбын, көрөн-истэн  илбийэн  эмтиибин. Ыраастанныбыт, санаабыт кытта чэпчээтэ  диэн наһаа үөрэн-көтөн хаалаллар. Маннык эмчит буоларгар, киһи олоҕун уларытаргар бэйэҥ ис-искиттэн эттиин-хаанныын бэлэм буолуохтааххын, улаатымсыйбакка дьон кыһалҕатын өйдүөхтээххин. Айылҕа бэйэтэ тылгын-өскүн анаан чочуйар эбит. Аан бастаан кулгааҕым истэр буолбута, оччолорго билбэппин буоллаҕа. Дьоннор ардыгар “эмтэнэн туһамматым” дииллэрин эмиэ истэ сылдьаҕын. Аҕам хайдах эрэ дьиктилээх,  аһаҕас харахтаах этэ. Арай кинини өлбүт диэн буорга көмөр кэмнэригэр хоруопка сытан хамсаан-тиллэн кэлэн, олоро түспүт. Табаарыһа Орчуу Сүөдэр диэн киһи хоруоп оҥорбута. Эдьигээннэр бу дьикти түбэлтэни билэллэр. Ону аҕам кэпсиир этэ кэнники: «Оҕолоруҥ кыралара бэрт, тоҕо кэллиҥ, испиэһэккэ суоххун, бар таҕыс диэбиттэрэ. Сырдыгы нэһиилэ булан тахсан үс ыйы быһа айаннаабытым, оттон биһиги кэммитинэн үс хонон баран кэллэҕим».

Бу биһигини тулалыыр аар сирбитигэр-уоппутугар биирдэ эрэ кэлэбит.  Күөҕүнэн чэчирээн турар айылҕаны көрөрүҥ, чыычаах ыллыырын истэриҥ бэйэтэ  туспа  дьол буолар. Бу дойдуга кэлэн ыалдьыттаан  этэҥҥэ олорорбут туһугар, сарсыарда аайы оҕолоргор, чугас дьоҥҥор  алгыс этэн саҥа күҥҥүн саҕалыыгын. Оннук үөрэ сылдьар киһи олоххо дьулуһуулаах, тирэхтээх буолар. Эдэр ыччакка бу чээлэй күөх айылҕаҕын утары уунуоххун баҕараҕын. Кумах биир кыырпаҕын, ойуур баар мас биир мутугун, иһэр уубут хас биирдии хаапылатын  таптыырыҥ —  Аар таптал буолар. Өлөр муҥур үйэҕэр тиийэн баран бу орто дойдуга ыалдьыттаан, үөрэн, махтанан өбүгэлэргэр  айанныыгын. Үгүс дьон айылҕаны харыстаабатахтарыттан хомойобун, кини ыар ынчыгын истибэттэр. Эмтиирбэр диэн анаан-минээн оттору хомуйабын. Илбийэн баран бу ыалдьар киһиэхэ инникитин доруобуйата тупсарыгар анал хамсаныылары оҥорон көрдөрөбүн, сүбэлиибин. Хаампат киһини тааһын уҥуоҕун, сүһүөхтэрин хамсатан, сиһэ ыалдьар киһини сиһин ууннары тардан салгын киллэрэн  биэриэхпин сөп. Бу киһи мөлтөх эбит, кыайан саҥарбат буолбут диэтэххинэ, тарбахтарыттан хамсатан саҕалаан илбийэҕин. Инсуллаабыт дьону илиибинэн имэрийэн,  хамсатан-имсэтэн  эмтиибин. Бэйэм Лииндэ нэһилиэгэр Хахсыт диэн эмис соболоох күөлгэ балааккаҕа төрөөбүтүм. Төрөппүттэрим табаһыттар, булчуттар. Дьокуускайга кэлбитим 16 сыл буолла. Киһи миигиттэн үтүөрэн үөрэн, чэпчээн барара – миэхэ дьол буолар. Билбэт ыарыылары көрүстэхпинэ уһуйааччыбыттан Леонид Афанасьевичтан ыйытан сүбэлэһэбин, билигин тулалыыр эйгэбит экологиябыт уларыйан биллибэт ыарыы элбээтэ.

Евдокияны биллэр-көстөр эмчит, алгысчыт Леонид Афанасьевич Саввин -Түмэр Ойуун уһуйбут эбит. «Норуот эмчитин уһуйарга хас биирдии киһини талан ылбаккын, киһи майгытын-сигилитин, олоххо тардыһыытын, көрүүлэрин кэтиигин. Евдокияны  эмчит буолуон сөп диэн таба көрөн, бу сүүрбэччэ сыл устатыгар уһуйа сылдьабын. Бэйэтигэр сөптөөх  илбийиини, түөннээһини, ис уорган,  сүһүөх ыарыытын лаппа баһылаан  эрэр. Саҥа сылга дьонум-сэргэм киэҥ көҕүстээх, ыраас санаалаах, уһун үйэлээх чэгиэн  буолалларыгар баҕарабын” диир Түмэр Ойуун.

Чараас эйгэлиин алтыһар Эдьиий Дуунньа айылҕаны харыстыаҕыҥ, бэйэ-бэйэҕэ тулуурдаах, болҕомтолоох буолуоҕуҥ, кыһалҕалаахха илиибитин  уунуоҕуҥ, күннэтэ уһуктаат махталынан, алгыһынан олоруоҕуҥ – оччоҕо кутпут-сүрбүт сырдыа диэн этэн  аргыый сэһэнин түмүктээтэ.

                                                                                          Гуннара ОРОҺУУНУСКАЙА

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *