ДНЕПР ИҺИН КЫРГЫҺЫЫ УМНУЛЛУБУТ ГЕРОЙА

(Бэргэн бүлүмүөччүк Николай Матвеев хорсун быһыыта)

Аҕа дойду Улуу сэриитин хаамыытыттан көрдөххө, 1943 сыл сайыныгар Курскай тоҕойго буолбут улууканнаах кыргыһыыга бу иннинэ Европаны хаардыы хаампыт фашистыы Германия cэбилэниилээх күүстэрин вермахты Сэбиэскэй Сойуус Үлэһит-бааһынай Кыһыл армията муоһун тоһуппута. Биһиги сэриилэрбит чугуйбут өстөөх кутуругун үктээн, Днепр өрүскэ тиийэ кимэн киирбиттэрэ. Ньиэмэс байыаннайдара манна Молочнай өрүстэн саҕалаан, Днепр сүнньүнэн, Сож, Нарва өрүстэргэ тиийэн Азов уонна Балтика байҕалларын ситимниэхтээх, Илиҥҥи быһыт диэн ааттаабыт көмүскэнэр инженердии хаххаларыгар эрэнэллэрэ. Кыһыл армия Үрдүкү бас дьаһалтата ыараҥнатан көрөн баран, Курскай тоҕойуттан ыла кимэн иһэр Киин, Воронежтааҕы, Истиэптээҕи, Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы уонна Соҕурууҥҥу фроннар күүстэринэн уталыппакка эрэ Днепрдээҕи операцияны саҕалыырга быһаарбыта.

1943 сыл атырдьах ыйын 26 күнүгэр саҕаламмыт уонна сэтинньи 6 күнүгэр түмүктэммит Днепр иһин кыргыһыыга икки өттүттэн 3,9 мөлүйүөн кэриҥэ киһи, 5,5 тыһыынча тааҥка уонна бэйэтэ хамсыыр артиллерия, 25 тыһыынча кэриҥэ бууска уонна миномет, 5 тыһыынчаҕа арыый тиийбэт көтөр аал кыттыбыта биллэр. Кыһыл армия, төһө да 400 тыһыынча байыаһын толук уурдар, 1,2 мөлүйүөн киһитэ бааһыттардар, 750 километр усталаах сиринэн биирдэ көҥү көтөн киирбитин түмүгэр Смоленскай куораттан Кырыым тумул арыытыгар диэри Украина, Белоруссия уонна Россия үгүс сирдэрин, ол иһигэр Киев куораты, дойду үгүс дьонноох-сэргэлээх, баай промышленностаах түөлбэтин өстөөхтөн ыраастаабыта.

Днепрдээҕи операцияҕа үгүс саха чулуу уолаттара кыттан, нуучча ытык өрүһүн уҥуоргу кытылыгар иһин хорсуннук сэриилэспиттэр. Ол курдук, алтынньы 3 күнүгэр Киин фронт 61-с армиятын 81-с стрелоктыы дивизиятын 467-с стрелоктыы полкатын 3-с ротатын стрелога, билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Баатара нэһилиэгин ыччата Федор Кузьмич Попов Белоруссия Гомель уобалаһын Лоев оройуонун Глушец дэриэбинэтин туһаайыытынан, Днепри бастакынан туораан, тутуһан туран кэйгэллэһиигэ автоматынан уонна өстөөхтөн былдьаабыт илии бүлүмүөтүнэн вермахт 73 эписиэрин уонна саллаатын сууһаран ротата өрүс арҕааҥҥы эҥэригэр бөҕөргөтүнэригэр тирэх буолан, сахалартан бастакынан Сэбиэскэй Сойуус Геройун үрдүк аатын сүкпүтэ.

Ити эрэ иннинэ, балаҕан ыйын 25 күнүгэр, Воронежтааҕы фронт 47-с армиятын 206-с стрелоктыы дивизиятын 722-с стрелоктыы полкатын 1-гы батальонун бүлүмүөт ротатын отделениетын хамандыыра, Кыһыл армия старшай сержана, нуучча аҕалаах, саха ийэлээх Владимир Денисович Лонгинов, Украина киинэ Киевтэн соччо ырааҕа суох Канев куорат аттыгар, уҥуор туораппыт станковай бүлүмүөтүнэн 80-тан тахса Гитлер сэрииһитин суох оҥорон, дивизията өрүһү сүтүгэ суох туорууругар олук ууран, Сэбиэскэй Сойуус Геройун Кыһыл көмүс сулуһунан уонна Ленин уордьанынан наҕараадаламмыта.

Эмиэ ити кэмнэргэ Днепр иһин кыргыһыы Запорожьетааҕы операциятын Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы диэнтэн сотору 3-с Украинатааҕынан ааттаммыт фронт чаастара чиэстээхтик толорбуттара. Ол иһигэр 6-с армия Салгынтан саба түһүүттэн көмүскүүр 1587-с армиятааҕы зенитка-артиллерия полката эмиэ баара. Бу холбоһук алтынньы бастакы аҥаарынааҕы хабыр хапсыһыыларыгар билиҥҥи Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгиттэн төрүттээх ДШК (Дегтярева-Шпагина крупнокалиберный) станковай бүлүмүөт наводчига, Кыһыл армия ефрейтора Николай Тимофеевич Матвеев өстөөх үрдүгэр сүллэр этиҥ буолбутун ааспыт күннэр-дьыллар хаардара-самыырдара умуннаран кэбиспиттэр эбит. Россия Федерациятын Оборонаҕа министиэристибэтин киин архыыбыгар харалла сытар наҕараадалыыр докумуонугар ол туһунан байыаннай дьон судургу тылынан маннык суруллубут:

«Находясь на плацдарме, занятом нашими частями на правом берегу реки Днепр в районе плотины Днепрогэс огнем из своего пулемета уничтожил 75 гитлеровцев, 1 пушку МЗА, 1 пулемет с расчетом.

Своим пулеметом в составе расчета отбил 4 контр-атаки противника и при этом уничтожил 1 ротный миномет с расчетом и 25 гитлеровцев. Достоин представления к правительственной награде ордену “Красная звезда”.

Командир 1587 АЗАП майор Медведев

14 ноября 1943 г.»

 

Онон 1943 сыл күһүөрү кыһыҥҥытааҕы Днепры туоруур операция кэмигэр үс бэргэнник ытар саха уола Вермахт чаастарыгар улахан хоромньуну таһаарбыттар: 300-тэн лаппа тахса Рейх буойунун кыргыбыттар!

Бу бастакы бойобуой сүрэхтэниитин 1942 сыл сэтинньитигэр, Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы фронт кэккэтигэр киирэн, Сталинградтааҕы кыргыһыыга Кыһыл армияҕа кыайыыны аҕалбыт «Уран» операцияҕа кыттыбыт саха бэргэн бүлүмүөччүгүн бойобуой суола 1945 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр Бреслау кириэппэһи төгүрүктээһин кэмигэр түмүктэммит.

Санатар буоллахха, Кыһыл армия ефрейтора Николай Матвеев сулууспалыыр Запорожьетааҕы 1587-с артиллерия уонна зенитка полката 6-с армияны кытта 1-гы Украинатааҕы фроҥҥа бэриллэн, албан аатырбыт Висла-Одердааҕы операцияҕа кыттан, Германия төрүт түөлбэтигэр үктэммитэ. Манна кинилэр суолларыгар кэлин «ньиэмэстэр Брестэринэн» сүрэхтэммит, былыргы нууччалар Бреславль, поляктар Вроцлав диэн ааттыыр, билигин Польшаҕа киирэр, оччотооҕуга Рейх Бреслау куората көмүскэнэр кириэппэскэ кубулуйан харгыстаан сытара. Хас хардыы сир ахсын барбыт хабараан хапсыһыылар олунньу 16 күнүттэн муус устар 31 күнүгэр диэри уҕараабакка барбыттара биллэр.

Рейх салалтата, төһө да Берлин тулатыгар хаайтаран уһугулаан олордор, сытыытык дьирээлэһэр кириэппэһи умнубата – салгын суолунан сэрии сэбин эрэ буолбакка икки төгүл салгын десанын батальоннарын көмөҕө бырахпыта, кулун тутар 5 күнүгэр гарнизон хамандыырынан анаммыт генерал Герман Нихоф көтөн кэлбитэ, оннооҕор ыам ыйын 4 күнүгэр көмүскэнии политикаҕа салайааччыта гауляйтер Карл Ханке Гитлер кэриэһинэн Рейхфюрерынан ананан кириэппэстэн көтөр аалынан барбыта. Онон көмүскэнээччилэр салгынынан ситимнэрин быһар инниттэн Кыһыл армия зенитчиктэрин иннигэр ньиэмэс көтөр аалларын бултаһар сорук турбут. Бу кэмҥэ бэргэнник ытар Кыһыл армия ефрейтора Николай Матвеев эбээһинэһин чиэстээхтик толорон кулун тутар 20-21 күннэригэр утуу-субуу өстөөх таһаҕас таһар Ю-52 көрүҥнээх икки көтөр аалын суулларбыт. Бу кини тиһэх кыргыһыыта буолан биэрбит – ньиэмэс артиллериятын уотугар түбэһэн суорума суолламмыт. Саха боотурун тэллэх уонна сыттык булуммут тиһэх охсуһуутун туоһулуур докумуоҥҥа субу курдук этиллэр:

«Выполняя задачу воздушной блокады города Бреслау в трудных условиях ночной стрельбы 20.3.45 г. сбил один транспортный самолет типа Ю-52 и 21.3.45 года групповым огнем сбил второй самолет Ю-52, недав им сбросить груз окруженной группировке противника в г. Бреслау.

При выполнении боевой задачи 21.3.45 г., погиб смертью храброго воина от артобстрела противника.

Достоин посмертно правительственной награды ордена “ОТЕЧЕСТВЕННАЯ ВОЙНА I-СТЕПЕНИ”.

Командир 1587 зенитно-артиллерийского Запорожского полка подполковник Медведев

30 марта 1945 года»

Сүүһүнэн өстөөх эписиэрин уонна саллаатын кыдыйбыт, уонунан бууска, миномет, бүлүмүөт расчеттарын, көтөр аалларын сууһарбыт Кыһыл армия бэргэн ефрейтора, «Кыһыл сулус» уонна Аҕа дойду сэриитин I истиэпэнэ уордьаннар кавалердара, саха чулуу ыччата Николай Тимофеевич Матвеев уҥуоҕа билигин Польша норуоттуу өрөспүүбүлүкэтигэр бэриллэн Бреслауттан Вроцлавка кубулуйбут куорат соҕуруу өттүнээҕи Сквороня Гура оройуонун Боровской уулуссатыгар көһөн, сэбиэскэй буойуннарга анаммыт мэҥэ өйдөбүнньүк 27-с №-дээх иинигэр көмүллэн сытар.

Хомойуох иһин, кини сэрии иннинээҕи олоҕун кэрэһилиир чахчылар суохтарын кэриэтэ. Арай 15 сылын улахан эдьиийэ Марфа Тимофеевна сурдьун туһунан «киһи тахсар өйдөөх-санаалаах киһи этэ» диэн сиэннэригэр аһыйан кэпсиирэ үһү. Николай 1916 сыллаахха уруккунан Саха уобалаһын Дьокуускай уокуругун Байаҕантай улууһун I Игидэй нэһилиэгин II Баайаҕа аҕатын ууһугар, билиҥҥинэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ, 1941 сыл атырдьах ыйын 27 күнүгэр Дьокуускай оройуонунааҕы военкоматынан фроҥҥа ыҥырыллыан иннинэ Дьокуускайдааҕы потребкооперация техникумун бүтэрбитэ биллэр. Аҕата эрдэ өлбүт, ийэтэ сэрии кэмигэр «Буденнай» холкуоска олорбут, икки эдьиийдээх эбит.

Аны Кыһыл армия ефрейтора Матвеев тиһэх наҕараадатыгар төннөрбүт тоҕоостоох. Сүүһүнэн ньиэмэс эписиэрин уонна саллаатын кыдыйбыт, өстөөх буускатын, минометын, бүлүмүөтүн расчеттарын, бэл, көтөр аалларын суох оҥортообут бэргэн бүлүмүөччүгү Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьанынан наҕараадалыыр туһунан 6-с армия артиллериятын командующайа, артиллерия генерал-майора Квашневскай 014/Н №-дээх бирикээһэ муус устар 17 күнүгэр тахсыбыт. Ол эрээри, күн бүгүҥҥэ диэри бу наҕараада өстөөҕү утары охсуһууга сырдык тыынын толук уурбут герой аймах-билэ дьонугар, төрөөбүт дойдутугар тиийэ илик… Бу Н.Т. Матвеев тиһэх хаанын тоҕон туран ылбыт наҕараадата – Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьана, Улуу Кыайыы уонна хорсун быһыы 75 сылларыгар, тапталлаах өрөспүүбүлүкэтигэр, төрөөбүт Тааттатыгар, киинэ түспүт Баайаҕатыгар эргиллиэхтээх, тиллиэхтээх, кэнчээри ыччат күөн туттар ытык бэлиэтэ буолуохтаах!

Гаврил Андросов

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *