Дьолбутугар көрсүбүт учууталбыт эбит

И.Н. Михайлов  аҕалыы истиҥ  сыһыанынан оччотооҕу оҕолорго  муударай сүбэлэри биэрэн, үтүө өйдөбүлү хаалларбыт киһинэн буолар. Кулун тутар ый ортотугар РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, үлэ  бэтэрээнэ, Сунтаар улууһун Хоро нэһилиэгин  бочуоттаах олохтооҕо  Иван Николаевич 85 сааһын бэлиэтээбитэ. Уйбаан Ньукулаайабыс үөрэхтээһин эйгэтигэр 48 сыл үлэлээбит бочуоттаах бэтэрээн. Өр сылларга Элгээйи интэринээт оскуолатыгар баспытааталлаабыт, история учууталынан  үлэлээбит.

  Интэринээт оскуолаҕа оччотооҕуттан  аҥардас  ийэлээхтэр, элбэх оҕолоохтор, тулаайахтар, ыраах олорор ыал  оҕолоро  олороллоро. Онон аҕата суох уолаттарга аҕаларын оруолун толорбут, булка-алка, айылҕаҕа сырытыннаран, булт албастарыгар үөрэтэн,  оччотооҕу оҕо саас күндү кэмин кэрэһилээччинэн буолбут тапталлаах  учууталларыгар интэринээккэ улааппыт оҕолор махталлара  улахан.

  Уйбаан Михайлов 1967 сыллаахха Саха государственнай университетын историко-юридическай факультетыгар кэтэхтэн үөрэнэн бүтэриэҕиттэн төрөөбүт дойдутун  ыччаттарын история уонна общество предметтэригэр үөрэппит. История учууталын быһыытынан  оҕолор  төрөөбүт дойдуларын историятын билиилэригэр сүрүн болҕомтотун уурбут. Онон ыччаттар адьас кыра саастарыттан нэһилиэктэрин историятын, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарын, улуус   бэтэрээннэрин тустарынан  бэрт элбэҕи билэн улааппыттар. Убаастанар учуутал туһунан үөрэппит  оҕолоро бу курдук кэпсээтилэр.

  • 1969 сыллаахха күһүн Элгээйи интэринээт оскуолатын базатыгар спортивнай оскуола тэриллибитэ. Онно орто оскуолаттан 7-с кылааска үөрэнэрбэр киирбитим. Оччолорго Иван Николаевич история уруогун биэрэрэ, ону таһынан интэринээккэ олорор оҕолорго баспытааталлыыра. Историк буолан киэҥ, дириҥ билиилээх, оҕолорго мэлдьи истиҥ сыһыаннааҕа. Кини хаһан да оҕолору мөҕө-этэ сылдьарын  өйдөөбөппүн.

Сүрүн үлэтин таһынан «Ленинскэй хос» тэрийбитэ. Онно элбэх матырыйаал хомуйар этибит. 1970 сыллаахха Иван Николаевич уонна Иннокентий Куприянович салайааччылаах 10-н тахса үөрэнээччи Москва – Ульяновск – Волгоград маршрутунан «По Ленинским местам»  олус үчүгэйдик сылдьан, дуоһуйа сынньанан кэлбиппит. Ленин 100 сыллаах үбүлүөйүгэр Ульяновскайга олоро сылдьыбыт дьиэтигэр сылдьыбыппыт наһаа үтүө өйдөбүлү хаалларбыт.

Иван Николаевич историк быһыытынан Аҕа дойду сэриитин олус интэриэһиргиирэ, билэрэ. Волгоград куоракка улуу сэрии кэнниттэн тутуллубут мемориаллары, пааматынньыктары, Мамаев Кургаҥҥа буолбут кыргыһыы туһунан элбэҕи кэпсиирэ, быһаарара. Кини уруогар, уруок таһынан дьарыгар биһиги боччумуран, сэҥээрэн, олус интэриэһиргээн  истэрбит.

8-с  кылааска үөрэнэ сырыттахпытына,  Советскай Союз Геройугар, маршал Георгий Константинович Жуковка сурук суруйбута. Онно харда сурук кэлбитин, эппиэттээбитин уруокка көрдөрө-көрдөрө улаханнык астынан туран кэпсиирин өйдүүбүн.

Иван Николаевич, Клим Васильевич Павловтыын  «Красные следопыты» диэн хамаанда тэрийбиттэрэ. Бары биир өҥнөөх көстүүмнээх, көхсүбүтүгэр «Красные следопыты» диэн суруктаах этибит. Иван Николаевич хаалыктаах хаамыыны, эбэтэр билигин скандинавскай хаамыы дииллэрин, номнуо ити 60-с сылларга  Саха сиригэр  аан бастаан саҕалаабыт эбит.

Иван Николаевич сааскы каникулга хайыһарынан, сэрии бэтэрээннэрин көрсөн, ахтыы хомуйар сыаллаах улахан экспедиция-десант тэрийэн, Сунтаар оройуонун дэриэбинэлэригэр сылдьыбыппыт. Григорий Павлов диэн кырдьаҕас сирдьиттээх (кини атынан айанныыр, биһиги – хайыһарынан) былыргы суолунан, Элгээйи аннынан өрүһү туораан,  Атыыр күөлүнэн Маар Күөлгэ тахсыбыппыт. Дьаарханынан, Куокунунан, Тойбохойунан эргийэн Сунтаарга кэлбиппит. Онтон салгыы кэрэ айылҕалаах Кэмпэндээйигэ тиийбиппит, бэтэрээннэртэн элбэх ахтыыны хомуйан, магнитофоҥҥа устан, төһө да сылайдарбыт олус бэркэ айаннаабыппыт. Сэрии кэмигэр дойдуну тууһунан хааччыйбыт, туус хостуур собуоту көрөн улаханнык сөхпүппүт-махтайбыппыт. Хаар курдук мап-маҥан туус сытарын онно аан бастаан көрбүтүм. Ити  курдук Иван Николаевич бэйэтин дойдутун сайдыытыгар, үүнэр көлүөнэни үөрэтиигэ олус кыһаллан үлэлээбит эбит, – диэн кэпсиир оччотооҕу оҕо сааһыттан  үөрэнээччитэ Венера  Максимова.

– 1963 сыл күhүнүгэр мин биирдэ да тиэргэммиттэн тэйбэтэх, тимир көлөҕө тиэллибэтэх киһи интэринээт олбуорун айаҕар айаннаан сылайбытым бэрдиттэн, тэмтэрийэ сылдьар туруктаах үктэммиппин өйдүүбүн.  Олус улахан уhун элбэх түннүктэрдээх икки куорпустан биирдэригэр ийэбинээн киирбиппит.

Маҥнайгы учууталым – Ксения Иннокентьевна Басаева. Кылааспытыгар отуттан тахса оҕо этибит. Дириэктэрибит Егор Михайлович салалтатынан, аны санаатахха, оҕо бэйэбит улаатыахпытыгар диэри элбэх үтүө санаалаах учууталлар, иитээччилэр, повардар, сууйар-сотор үлэhиттэр, эмчиттэр кэмэ суох үгүс түбүктэригэр бүөбэйдэммит эбиппит. Кинилэр биhигини үөрэххэ-үтүөҕэ, тулуурдаах-дьулуурдаах буолууга, үлэҕэ-иискэ, ырыаҕа-үҥкүүгэ, эт-сиин өттүнэн чэбдик буолууга уhуйбуттара, такайбыттара.

Ол күндү дьоннортон биирдэстэрэ учууталбыт, иитээччибит Иван Николаевич Михайлов буолар. Кини киэҥ көҕүстээх, холку майгылаах, аҕыйах саҥалаах киhи этэ. Походтарга илдьэ сылдьан тулалыыр эйгэ кэрэтин таба көрөргө, айылҕаны таптыырга, харыстыырга үөрэтэрэ. Тохтобулга араас интэриэhинэйи кэпсиирэ. Оҕо болҕомтотун бэйэтин  тула тардар дьоҕурдаах күндү  киһи этэ. Иван Николаевич билигин да олоххо дьулуур, муударай, чөл турук киhиттэн бэйэтиттэн тутулуктааҕын тыыннаах туоhута буоларыттан киhи үөрэр, – диэн кэпсиир 1963-1971 сс. үөрэммит Элгээйи аҕыс кылаастаах интэринээт оскуолатын иитиллээччитэ, Ыгыатта олохтооҕо, ветеринарнай быраас идэлээх үлэ бэтэрээнэ Дария Данилова.

— Билигин бэйэбит туспа ыал аҕалара, эһэлэрэ буолан олорон ааспыты санаан кэллэхпинэ, биһиги  күндү учууталбыт  Уйбаан Ньукулаайабыс айылҕаттан оҕону кытта үлэлииргэ ананан кэлбит улуу киһи эбит. Интэринээккэ оҕо элбэх, олор истэригэр мэник-тэник да дьон баара ханна барыай? Аҕа таптала диэни билбэтэх оҕолорго аҕаларын солбуйбут киһи диэтэхпинэ сыыспаппын. Кини уруок кэнниттэн биһигини наар тыаҕа, айылҕаҕа сыһыаран  улаатыннарбыт эбит. Тыаҕа сылдьан арааһы кэпсиир, сүбэлиир, мас көтөрдөрүн ытаммыт, ону үргээн, ыраастаан, кутааҕа күөстэнэбит. Кини муударай сүбэлэрин билигин элбэхтик санаан кэлэбин. Учууталбыт саас буолла да, алаастарынан, өтөхтөрүнэн раскопкаларга илдьэ  сылдьара. Онно  урукку малы-салы, араас тэрили булан, олору мунньан 1965 сыллаахха краеведческай стендэни уонна Бойобуой Албан Аат галереятын тэрийэн  саҕалаабыта.  Ханна да буоларын курдук, биһиги дьолбутугар көрсүбүт кэрэ киһибит, уһуйааччыбыт, олохпутугар сүҥкэн суолталаах учууталбыт диэн  улаханнык ытыктыыбыт, убаастыыбыт. Баҕар, кинини көрсүбэтэхпит буоллар, биһиги олохпут атыннык салаллыбыт буолуо этэ дии саныыбын. Оччотооҕу интэринээт иитиллээччилэрэ  билигин бары үөрэхтэнэн, идэлэнэн, дьиэлэнэн-уоттанан  атахпытыгар турбут дьоммут. Онон  күндү киһибитигэр махталбыт муҥура суох, – диэн санаатын үллэһиннэ милиция полковнига  Егор Ильич Ефимов.

– Оскуолаҕа үөрэммиппит номнуо  49 сыл буолбут. Бэйэм идэбинэн учуутал буоламмын, сыаналаан көрдөхпүнэ, биһигини наһаа да үчүгэй, киэҥ билиилээх, идэлэрин лаппа баһылаабыт учууталлар үөрэппит эбиттэр.

Учууталларбыт барахсаттар бэйэлэрин иллэҥ бириэмэлэрин аахсыбакка туран уруок кэнниттэн, баспытааталлар уруокпутун аахтаран баран куруһуок, араас тэрээһин бөҕөтүн ыыталлара.

Уйбаан Ньукулаайабыс историяны үөрэтэр этэ. Уруогун лаппа кыайа тутан интэриэһинэйдик ыытара, учебникка суруллубутунан эрэ муҥурдаммакка, ол тиэмэтигэр сыһыаннаах интэриэһинэй чахчылары кэпсиирэ. Уйбаан Ньукулаайабыс наһаа киэҥ билиилээх, оҕону сатаан интэриэһиргэтэр учуутал, үчүгэй баспытаатал этэ. Нэһилиэк общественнай олоҕор актыыбынайдык кыттар этэ, тэрилтэлэргэ баран Аан дойду балаһыанньатыгар политинформация оҥороро.

Интэринээккэ 1-кы куорпуска олорбуппут. Кураанах хос баарын, сынньанар хос оҥорбуттара. Уйбаан Ньукулаайабыс бу хоско кыра музей тэрийэргэ этии киллэрэн, эргэ өтөхтөрү кэрийэн былыргы иһити-хомуоһу хомуйан саҕалаабыппыт. Аан бастаан аймахтарыттан көҥүллэтэн, Угут Күөлтэн Биэтэҥэ эмээхсинин ампаарыгар баар былыргы иһити-хомуоһу оскуола ЗИЛ-157 массыынатынан тиэйэн киллэрбиппит. Халлаан сылаас кэмигэр күһүн-саас Уйбаан Ньукулаайабыс похуокка илдьэ сылдьар этэ, Тириэтэй Бордоҥҥо биир өтөххө баар эргэ ампаартан уонна Угут Күөлгэ баар эһэм өтөҕөр турар эргэ ампаартан элбэх былыргы иһити-хомуоһу, туттар тэрили аҕалбыппыт. Нэһилиэнньэ былыргы иһити-хомуоһу, туттар тэрили, таҥара күлүгүн, былыргы харчы арааһын аҕалар этэ. Ол оннугар үрүҥ көмүс ньуоска биэрэр этибит.

Мин бэйэм Толоонтон араас былыргы иһити, кыра уонна улахан хомуостары, былыргы саалары, булчут ноторуускатын аҕалбытым, атын да оҕолор ким тугу булбутун музейбытыгар аҕалтаабыттара. Бу иһити-хомуоһу, туттар тэрили  сууйааһыҥҥа, ыраастааһыҥҥа бары үөрүүнэн кыттар этибит. Кэлин бу хомуллубут былыргы иһит-хомуос, туттар тэрил икки оскуола холбоспутун кэннэ турар сирэ суох буолан, киһи хомойуох, сүтэн-иҥэн, ыһыллан хаалбыта. Уйбаан Ньукулаайабыс интэринээт оскуола Ленинскэй хоһун матырыйаалын хаҥатыыга күүскэ үлэлээбитэ. Советскай Союз маршалларын барыларын кытта суруйсубута, маршаллар хаартыскалаах, автографтаах ахтыыларын хомуйбута. Сорох маршаллар өссө илии баттаан бэйэлэрин кинигэлэрин ыыппыттара. Бу суруйсууга биһиги кыргыттарбыт элбэхтик үлэлээбиттэрэ, көмөлөспүттэрэ. Чехословакияттан Прага куораттан суруйсан Аҕа дойду сэриитигэр куораты босхолооһуҥҥа өлбүт сэбиэскэй саллааттар уҥуохтарыттан буору кытта кинигэлэри, буклеттары, эмблемалары ыыттарбыта, – диэн ахтар махталлаах үөрэнээччитэ Виктор Шадринов.

Иван Николаевич билигин Дьокуускай куорат олохтооҕо. Орто туруу дойдуга кэлэн үс кыыс оҕолонон, билигин тапталлаах сиэннэрин, хос сиэннэрин иитиһэр киэҥ аймах ытык киһитэ. Сиэннэрэ куорат оскуолаларын ситиһиилээх үөрэнээччилэрэ эһэлэрин «Хаама сылдьар энциклопедия. Эһээ билбэтэ диэн суох», диэн киэн тутта кэпсииллэр. Эһэтин кытта кыратыттан бииргэ олорбут, онон кырдьаҕас педагог оҕо иитиитигэр ураты ньыматын толору иҥэриммит билигин республикатааҕы лицей 9-с кылааһын үөрэнээччитэ Арчын Софронов Верхоянскайга ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕар  оҕолорго олоҥхо толоруутун кыайыылааҕа, 2019 сыллаахха Саха Республикатын Президенин “Олоҥхо кэскиллээх  толорооччута» бириэмийэтин хаһаайына. Ити курдук, утум, удьуор салҕанар. Ытык сааһын туолбут кырдьаҕас учуутал аны билигин саҥа үйэ ыччаттарын иитиһэр, сүбэтин-соргутун кинилэргэ тиэрдэр.

– Билигин да былааным элбэх. Кинигэ ааҕарбын олус сөбүлүүбүн. Саҥа кинигэ бөҕө ааҕыллаары сытар. Эдэр сааспыттан чөл олоҕу тутуһан кэллим. Онон этэҥҥэ, ыалдьыбакка хос сиэннэр улаатыыларын көрөр баҕа санаалаахпын, – диир  олоҕун оҕо иитиитигэр анаабыт, 85-с хаарын санныгар уулларбыт  үтүө киһи Уйбаан Михайлов.

 

Екатерина Бястинова.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *