Дьон олоҕо  тупсарын туһугар

Социальнай контракка олоҕурбут государствоттан көмө Саха сиригэр оҥоһуллар буолбута быйыл тохсус сыла. Маннык көмөнү  нэһилиэнньэҕэ Саха Республикатын Үлэҕэ уонна социальнай сайдыыга министиэристибэтин нөҥүө  социальнай харалта управлениета,  муниципальнай тэриллиилэрдьаһалталара  ыыталлар. Бу олус табыгастаах уонна сөптөөх быһаарыныы ылыныллан, республика араас улуустарын, куораттарын олохтоохторо бизнес былаан суруйан, ону көмүскээн, ирдэниллэр кумааҕылары хомуйсан, бэйэ дьыалатын арынан үлэлии-хамсыы сылдьаллар.  Социальнай контрагынан көмө харчыны ылан, эбии дохуот киллэринэн, билигин сорохтор номнуо чааһынай урбаанньыт буолан, саҕалаабыт дьыалалара үчүгэй түмүктэнэн, санаалара көтөҕүллэн, үлэ үөһүгэр сылдьаллар.

Быйыл, 2020 сылга кыаммат ыалларга уонна биирдиилээн дьоҥҥо  социальнай         контракт быһыытынан бэриллэр үп кээмэйэ 330 мөлүйүөн солкуобайынан тыырыллыбыт, ити былырыыҥҥытааҕар 11,2 бырыһыанынан элбэх.   Ааспыт 2019  сыллаахха  соцконтрагынан 3 500 дьиэ кэргэн уонна биирдиилээн дьон,   уопсайа  293,1 мөлүйүөннээх көмөнөн туһаммыта.   Биһиги республикабытыгар соцконтрагынан көмө орто кээмэйэ 180 тыһыынча солкуобайга тэҥнэһэр.  Итинник  соцконтрагынан көмө  дьиэ сүөһүтүн атыылаһыыга уонна көрүүгэ, тыа хаһаайыстыбатын үлэтигэр техникаҕа, оҕуруот аһын олордууга, көрүүгэ ороскуоттарга, эбэтэр  бэйэ дьыалатын аһарга  көрүллэр.

Тимири уустаан-ураннаан

Амма социальнай көмүскэлин управлениетыттан  2019 сыллаахха  уопсайа  59 киһи маннык көмөнөн туһаммыт. Онтон быйыл  10 киhи социальнай контракт нөҥүө бэйэ дьыалатын тэринэргэ биир бириэмэлээх көмө  харчыны ылары ситиспит. Сүрүннээн, икки хайысханан, бэйэ дьыалатын тэринэн олох-дьаһах өҥөлөрүн нэһилиэнньэҕэ оҥорууга, кэтэх хаhаайыстыбаны кэнэтиигэ уонна сайыннарыыга сыаллаах  көмөнү түҥэппиттэр.

Мантан салгыы социальнай контрагы туһанан бэйэ дьыалатын тэринэн таһаарыылаахтык үлэлии сылдьар дьон санаатын кытта билсиҥ. Амма нэһилиэгин олохтооҕо Артур  Захаров социальнай контрагы туһанан  улуус  уонна республика таһымыгар декоративнай сваркаҕа сакаастары ылан үлэлээбитэ номнуо иккис сыла. Салгыы Артур Ахматович үлэтин-хамнаһын туһунан бу курдук кэпсиир.

-Мин  Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх лицейга үөрэнэн, сварщик идэтин ылбытым. Онтон салгыы бухгалтер-экономист идэтин ылбытым эрээри, санаам онно тохтооботоҕо. Онон бэйэ дьыалатын саҕалыыр дьоҥҥо социальнай контракт туһунан истэммин, бизнес былаан  суруйан, хамыыһыйаҕа көмүскээбитим. Ити курдук, 2018 сыллаахха 102 000 солк.  көмө харчы ылан, наадалаах инструменнарбын атыылаһан, сварканан дьарыктанан барбытым. Боростуой тимири сваркалааһын буолбатах, декоративнай киэргэтиилээх сварканы оҥоробун. Бастаан  бөһүөлэк иһинээҕи сакаастар киирбиттэрэ. Салгыы улуус, билигин республика да таһымыгар оҥорбут үлэлэрим  хаһаайыннарыгар тиийэн тураллар. Ол курдук, мангаллартан, вороталартан саҕалаан, Амма бөһүөлэгэр кулууп иннигэр Саҥа дьылга икки сыл бастаан табаны, онтон сылгыны оҥорбутум. Үөрэх управлениетын дьиэтин иннигэр Саҥа дьыллааҕы харыйа оҥорон , сайынын сибэкки олордор иһиккэ кубулуйар трансформер гына толкуйдаабытым. Хаҥаласка, Намҥа, Дьокуускайга ахсаана биллибэт элбэх мангал оҥоһуллан барбыта. Сахалыы оһуордардаах орон да  оҥорбутум. Билигин кыра сыахтаахпын. Онно практикаан уонна үөрэнээччи уолаттардаахпын. Быйыл тириини, пластиканы о.д.а. матырыйаалы быһар лазернай станок эбии атыыластым. Бэйэ дьыалатын тэринэр баҕалаах дьон билигин элбэх. Ол эрээри, үп-харчы боппуруоһа атахтыыр. Маннык социальнай контракт нөҥүө көмөнү ыламмын, баҕа санаам олоххо киирбититтэн олус үөрэбин уонна махтанабын.

Минньигэс туорт хаһаайката

Таатта улууһугар социальнай  контракка олоҕурбут көмөнөн туһанан дьыала арынан, бэйэ дохуотун аахса олорор ыал элбэх. Быйылгы 2020 сылга 49 квота көрүллүбүтүттэн билиҥҥи туругунан 18 киһи номнуо  туһанан, үлэ күөстүү оргуйар. Улууска биир маннык көмөнү, өйөбүлү ылан, ситиһиилээхтик үлэлии олорор эдэр ийэ Екатерина Петровалыын кэпсэтэ сырыттым.

— Мин Ытык-Күөлгэ олорор  икки оҕолоох ийэбин. Кэргэним туорду олус сөбүлүүр. Олохтоох дьаһалтаттан туһааннаах справкаҕа наадыйаммын ыла  тиийбиппэр, социальнай управление специалиһа Зоя Боппосова соцконтракт программатын туһунан кэпсээбитэ. Ону сэргии истэммин, бэйэм бизнес-былаан суруйан  көмүскээбитим. 2018 сыл сааһыттан 193 000  сууммалаах көмө харчыны ыламмын, кэргэмминээн куоракка киирэн наадалаах оборудованиебын атыылаһан тахсыбыппыт. Улахан холодильник, миксер икки арааһа, оһох о.д.а. туорт астыырга наадалаах туттар тэриллэрбин, туордум састаабын бородууктатын ылбыппыт. Кэргэним — таксист. Миигин наһаа өйүүр, өйдүүр. Дьэ ити курдук, тэринэммит, бастакы туортарбын оҥорон саҕалаабытым.

Бастаан Ытык-Күөлгэ эрэ, онтон салгыы улуус атын нэһилиэктэриттэн, оннооҕор республика тас өттүгэр үөрэнэ сылдьар оҕолор манна, төрөппүттэригэр, чугас дьонноругар анаан туорт сакаастыыр буолбуттара. Дьаарбаҥкаларга кыттан, туортарбын дьон-сэргэ хамаҕатык атыылаһан, санаам көтөҕүллүбүтэ. Инстаграмҥа страница арыйаммын, айымньылаах үлэм саҕаламмыта. Билигин сакаасчыт баҕатынан туорт арааһын оҥоробун,  киэргэтэбин. Интернетинэн маастар кылаастарга уонна былырыын саас Москваттан  анаан ааттаах-суоллаах кондитер кэлбитигэр, түөрт күн устата үөрэнэммин, билигин ол билиибин номнуо олоххо киллэрбитим. Дьиэбэр олорон үлэлиибин. Харантыын буолан, тиэрдэн биэрии өҥөтүн оҥоробут. Күн аайы 2-3 туорка сакаас киирэр.

Түгэнинэн туһанан, билбэт-көрбөт дьоҥҥо наһаа үчүгэйдик быһааран биэрэр, өрүү үөрэ-көтө кэпсэтэр Зоя Егоровнаҕа махтанабын. Соцконтракт нөҥүө биһиги улууспутугар элбэх киһи бэйэтин дьыалатын арыйан үлэлии сылдьара хайҕаллаах.

Биһиэхэ, Эбээн-Бытантайга  — кафе

Акулина Колесова,  Эбээн-Бытантай Баатаҕай-Алыыта бөһүөлэккэ кафе хаһаайката:

—  Мин 2017 сыллаахха 215 000 сууммалаах көмөнү социальнай контракт нөҥүө ылбытым. Бастаан Дьокуускайтан  үлэлиир оборудованиебын атыыласпытым. Идэбинэн оҕо саадын иитээччитэбин. Нэһилиэкпитигэр  2000 кэриҥэ киһи олорор. Тэрилтэ үлэһиттэрэ, ыччаттар   эбиэт кэмигэр кэлэн аһыыллар этэ. Билигин наар дьиэҕэ тиэрдэн биэрии өҥөтүнэн үлэлиибит. Ол курдук, пицца, гамбургер, фри хортуоппуй, наггетстар, суши  о.д.а. аһы олохтоох нэһилиэнньэ хамаҕатык сакаастыыр.

Эргэ дьиэни ыламмын, бэйэм кыахпынан өрөмүөннээн баран, кафе арыйар баҕа санаалаах олордохпуна, хата маннык программа баарын билэммин, итинтэн тирэх ылан, кафе арыммытым. Бу кыһын мороженай, попкорн оҥорор аппараттары атыылаһан аҕалбытым да, харантыын мэһэйдээн үлэлэппэккэ олоробун.

Саҥа саҕалыыр дьоҥҥо маннык программалар бааллара олус үчүгэй. Улахан көмө дии саныыбын. Элбэх киһи бу программа көмөтүнэн баҕа санаатын олоххо киллэрдэҕэ!

Эҥсиэли хочотугар

Феврония Охлопкова, Нам улууһун  социальнай харалтаҕа   управлениетын начальнига:

  • Социальнай контракка олоҕурбут материальнай көмөнү оҥоруу биһиги үлэбит биир сүрүн хайысхатынан буолар. Ол курдук   Нам улууһугар 2016 сыллаахха  — 28 ыал, 2017 с. — 56, 2018 сыллаахха —  64, 2019 с.- 71 ыал маннык көмөнөн туһаммыта.  Соцконтракка олоҕуран оҥоһуллар государство көмөтө кимиэхэ тиксэрин быһаарар  анал хамыыһыйа  үлэлиир. Ол курдук, общественнай тэрилтэлэртэн,  Дьарыктаах буолуу кииниттэн, Бизнес-инкубатортан, тыа хаһаайыстыбатын, экономическэй сайдыы управлениетыттан бэрэстэбиитэллэр,  депутаттар о.д.а. эппиэттээх дьон хамыыһыйа састаабыгар киирэллэр. Сыл аайы бэйэ дьыалатын арыйыан баҕалаах дьон ахсаана эбиллэн иһэрэ киһини үөрдэр. Эдэр дьон олох хаамыытынан эмиэ тэҥҥэ сайдан, сонун хайысхалары тутуһан, үлэлээн-хамсаан, дохуоттанан, үлэ миэстэтин таһаараллара хайҕаллаах.

Биһиги улууспутугар эрэ буолбатах, атын да улуустарга айылҕаттан талааннаахтар, дьоҕурдаахтар уһанар сыахтары, тутуу биригээдэлэрин, автомастарыскыайдары, шиномонтажтары, иистэнньэҥнэр, парикмахердар, кэрэ буолуу кииннэрин, аһыыр сири, бэкээринэлэри элбэхтик арыйар буоллулар. Онон  социальнай контракка олоҕурбут государство көмөтө  ордук тыа сирин олохтоохторугар  көмөтө, көдьүүһэ улахан.  Мантан тирэх ылан, билигин бэйэлэрэ урбаанньыт буолбут, тыа сиригэр үлэ миэстэтин таһаарбыт  ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар дьону көрөн киһи санаата көтөҕүллэр, киэн тутта кэпсиир, холобур оҥостор.

Холобур, биһиги улууспутугар 2018 сыллаахха уус кыһатын арыйбыт   урбаанньыт Анатолий Брызгалов буолар. Кини социальнай контракка олоҕурбут государство көмөтүн ылан,  саха быһаҕын төрдүн-ууһун үөрэтэн, оҥоруунан ылсан үлэлиир. Анатолий Дмитриевич тимири уһааран тыа хаһаайыстыбатыгар туттуллар араас тэриллэри, аныгылыы фасадтары, олбуордары киэргэтиинэн дьарыктанар.Тимир оҥоһук үйэлээх буолар. Брызгаловтар дьиэ кэргэн улаатан эрэр уолаттара аҕаларын батыһа сылдьан уһаныы албастарыгар уһуйуллаллар.

 

Саха сиригэр үлэлиир социальнай контракка олоҕурбут государство көмөтө республикабыт  бары  улуустарыгар, куораттарыгар дьиэ кэргэн тиийинэн олоруутун орто кээмэйинэн уонна дохуотунан тыырыллан үллэриллэр. “Баҕалаах баҕанаҕа ыттар” диэбиттэринии, билиҥҥи кэмҥэ истэригэр тута сылдьыбыт баҕа санааларын олоххо киллэриэн баҕалаах дьон наадалаах докумуоннары хомуйсан, бизнес -былаан суруйан, сүүрүөхтэрин-көтүөхтэрин эрэ наада.  Государствоттан оҥоһуллар материальнай көмө ити курдук чахчы сүрэхтээх, үлэлиир баҕалаах дьоҥҥо тиксэн, дьиҥ чахчы көдьүүстээхтик туһалаан, саҕалаабыты  салгыы сайыннара, ситэрэ, кэҥэтэ, олох уйгутун тупсара турдун!

 

Екатерина Бястинова.

 

 

 

 

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *