Дьон-сэргэ «Арчы» дьиэтигэр наадыйарын итэҕэйдим

Үүммүт 2022  сыл республикабытыгар элбэх бэлиэ түгэннэрдээх ааһыаҕа. Ол курдук, Саха АССР төрүттэммитэ  100 сыла,  Дьокуускай куораппыт – 390 сыла о.д.а.  улахан үбүлүөйдэри бэлиэтиэхпит. Олор истэригэр  духуобунас киининэн буолбут «Арчы» дьиэтэ тэриллибитэ 20 төгүрүк сылын бэлиэтиэҕэ. Бу үбүлүөйдээх сылы «Арчы» дьиэтэ саҥа салайааччылаах, кэккэ былааннардаах, сонун бырайыактардаах көрсөөрү олорор. Бу күннэргэ  дириэктэр, Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ  Л.К.Андрееваны кытта кэпсэтэ сырыттым.

– Лариса Константиновна, эн «Арчы» дьиэтигэр хаһааҥҥыттан ананан  үлэлии сылдьаҕыный?

– Мин былырыын бэс ыйыттан үлэлии сылдьабын. «Кэлэн үлэлээ»,- диэн ыҥырбыттарыгар, уһуннук толкуйдаан баран быһаарыммытым. Тоҕо диэтэххэ, мин культура эйгэтигэр төһө да уһуннук үлэлээбит уопуттаах киһи буолларбын, элбэх тэрээһини тэрийэ үөрэммит киһиэхэ, «Арчы» дьиэтэ арыый да атын хайысхалаах үлэни ирдиир.

– Үлэҕин туохтан саҕалаатыҥ?

– 2002 сыллаахха тутуллубут «Арчы» дьиэтэ материальнай базата наһаа мөлтөөбүт. Тутуу ис-тас өттүгэр уларытыыны киллэрэр кэм кэлбит диэн көрдүм. Бэйэм хараҕым далыгар тутуллубут уонна культура эйгэтигэр өр үлэлээбит киһи буоламмын ити боппуруоһу сүрэхпэр чугастык ылынным.

«Арчы» дьиэтигэр кимнээх үлэлииллэрий?

– Кэлэктииппит сүрдээх дьоҕус. Бэйэбин кытта биэс киһи үлэлиир. Бары үрдүк анал үөрэхтээхтэр. Онон үлэлииргэ чэпчэки. Бүтүн куорат нэһилиэнньэтин кытта үлэлиир тэрилтэҕэ штатнай единицата аҕыйах дии саныыбын. Россияҕа суох, соҕотох,  культура уникальнай тэрилтэтэ буолар. Ол курдук, «Арчы» дьиэтэ норуот культуратын былыргы фольклорун  эрэ үөрэтэр буолбатах. Норуот итэҕэлигэр сыстан, чугастык, ситимнээх  үлэни ыытар. Сиэри-туому, обрядовай культураны сайыннаран, дьон-сэргэ киэҥ дьүүлүгэр таһаарар  тэрилтэ. Бу 20 сыл устата үгүс улуустарга, нэһилиэктэргэ «Арчы» дьиэтин курдук дьиэлэр тутуллан үлэлии тураллар гынан баран, хайысхатын, хайдах үлэлиэхтээҕин, сайдыахтааҕын туһунан чопчу тутуһуу суох диэхпин баҕарабын.  Биһиги билигин Россия үрдүнэн культура тэрилтэлэрэ  региональнай, муниципальнай суолталаах тэрилтэ буоллахпытына модельнай стандартынан үлэлиэхтээхпит диэн ирдэбил турар. Биһиги муниципальнай тэрилтэ буоларбыт быһыытынан сорудахтаахпыт.Ол эбэтэр былааҥҥа киирбит бачча тэрээһини ыытыахтаахпыт, бачча үбү-харчыны киллэриэхтээхпит диэн. Ирдэбилэ диэн бу модельнай стандарт халыыбыттан иһинэн да, таһынан да тахсыа суохтааххын.

Мин бэйэм толкуйбунан, «Арчы» дьиэлэрэ кэнники норуот биһирэбилин ылан, хас нэһилиэк аайы бэйэлэрин күүстэринэн тутан олоххо киллэрэр буоллахтарына, ол аата бу тэрилтэ норуокка наадалаах эбит дии саныыбын. Ол иһин Республикабыт иһинэн,  Ил Түмэнинэн бигэргэтэн, «Арчы» дьиэтигэр  Россия модельнай стандартарыттан атыннык көрүллэр ирдэбиллэр оҥоһуллуохтарын наадатын бэлиэтиэхпин баҕарабын. Онон бу хайысхаҕа эбии үлэлэспит киһи диэн былааннаахпын. Бу үүммүт сылга улууска баар бары «Арчы» дьиэлэрин  түмэн, биир сыаллаах-соруктаах дьоннуун көрсөн,  инники сайдыы, үлэ-хамнас тускулун оҥоруохпун баҕарабын.

– Ааспыт сыл түмүктэрэ? Хамсык кэмэ мэһэйдээн дьон «Арчыга» сылдьарын биллэрдик суохтаабыт этэ.

– Биһиги Россия үрдүнэн үлэлии турар «Культура»  национальнай бырайыагынан үлэлии олоробут. Бу ирдэбилинэн биһиги  хас сыл аайы 5% дьон сылдьыытын эбэн иһиэхтээх этибит. Ону хамсык кэмигэр бары тэрээһиннэрбит, куонкурустарбыт барыта онлайн форматынан, социальнай ситиминэн, инстаграм, ютуб ханаалынан ыытылынна.

«Арчыдьиэтэ» диэн инстаграм аккаумнаахпыт. «Арчыдьиэтэконкурс» диэн аккауҥҥа конкурстарбыт тахсаллар. Ютуб ханаалбытыгар ыйдааҕы сиэр-туом туһунан элбэҕи кэпсиибит. Онон ыйытыылаах буоллаххытына, инстаграм нөҥүө ыйытыыларгытын  биэрэҥҥит, хоруйдары ылан, тус олоххутугар туһаныаххытын син.

Ааспыт сылга төһө да пандемия мэһэйдээтэр,  былааннаммыт тэрээһиннэр  бары онлайн  ыытылыннылар. Маны таһынан, өр сылларга улахан өрөмүөн ыытыллыбатах дьиэбит ардах, хаар түстэҕинэ наһаа тэстэр этэ. Ону быйыл күһүн 1 мөл. 300 тыһ. солкуобай көрүллэн, «Арчы» дьиэтин үрдүн өрөмүөннэттибит. Эбии спонсордар көстөннөр, кинилэр көмөлөрүнэн дьиэбит-уоппут ис туругун тупсарар үлэни ыыттыбыт.

Түгэнинэн туһанан, үп-харчы биэрэн көмөлөспүт спонсордарбытыгар Петр Иванович Кушкириҥҥа, «Адгезия» тутуу тэрилтэтигэр улахан махталбытын тиэрдэбит. Инникитин дьиэбит  улахан капитальнай өрөмүөнү ирдиир. Саха дьоно  үҥэр-сүктэр, ыраастанар саамай сылдьар сирбитин оҥорорго бары турунан  кыһаллыахпытын наада. Күһүҥҥү ыйдарга өрөмүөн оҥордубут. Хотугу эргимтэҕэ аан бастакы итинник купольнай бырайыактаах тутуу буолан, сылытар систиэмэтигэр, түннүктэрин уларытарга о.д.а. кыһалҕалар бааллар. «Арчы» дьиэтэ Дьокуускай куоракка биир биллэр-көстөр культура тэрилтэтинэн буолар. Онон  республика салалтатын, Дьокуускай куорат дьаһалтатын да өттүттэн болҕомто ууруллара наада.

Куораппытыгар баар католическай, православнай, буддийскай, мусульманскай итэҕэли тарҕатар таҥара дьиэлэрэ  улахан территорияны ылан олороллор. Оттон олохтоох дьон өй-санаа, духуобунас, итэҕэл, сиэр-туом сайдыытыгар чугаһыахтаах  «Арчы» дьиэтин тиэргэнэ сүрдээх кыараҕас, массыына да тохтоон турарыгар табыгаһа суох. Онон территориятын кэҥэтиигэ эмиэ туспа көрүүлэрдээхпит.

Итиннэ  эмиэ норуот күүһүнэн, туспа сквердээх, ыраастанар дьиэлээх, сахалыы балаҕаннаах, норуот эмчиттэрин кытта көрсүһэргэ, сүбэлэтэргэ, олохтоох эмтээх отторбутун пропагандалыыр, уйулҕа үөрэхтээхтэрин кытта үлэлииргэ усулуобуйалаах тутуулар бааллара буоллар диэн былаанныыбыт. Архитехтордары, дизайнердары, тустаах  тэрилтэлэри кытта көрсөн улахан мунньах, көрсүһүү  тэрийиэхпит.

– Саҥа салайааччы буоларын быһыытынан туох сонун хайысханы киллэрэр баҕалааххыный?

– «Үс түмсүүлэр»  билигин таһырдьа айылҕа храмыгар кэлэн үҥэллэр. Бу алгыстанар миэстэни эмиэ  көннөрөн, элбэх саха киһитэ кэлэн уот оттон, алгыстанар, көрдөһөр  холумтанын быһыытынан оҥоруохпун баҕарабын. Маны бу сайын хайаан да олоххо киллэриэхпин наада. Территория кэҥэтиитигэр үлэни былаанныыбын. Материальнай база саҥардыллыбатаҕа ырааппыт. Үчүгэй аппаратура да суох. Аныгы дьон үрдүк ирдэбиллэринэн, IT-технологияны туһанан, видеоконтеннары оҥорон, экраннары туруоран уһуйаан оҕотуттан саҕалаан, араас саастаах оҕолорго, ыччаттарга саха культуратын, хоту дойду эргимтэтигэр олорор араас омуктар культураларын билиһиннэрэр, сырдатар улахан үлэни, тэрээһиннэри былаанныыбыт. Итиннэ грант суруйан, кыра-кыралаан хамсатыахпыт  дии саныыбын.

– Саҥа сылы туох тэрээһинтэн саҕалаатыгытый? Быйылгы сылга өссө ханнык сонун бырайыактар олоххо киириэхтэрэй?

– Саха дьоно биһиги айылҕа тэтиминэн олоробут.  Айылҕа оҕолоробут дэнэбит. Онон күн-ый хамсааһынын көрөн, алгыстар мээнэҕэ оҥоһуллубаттар. Ый улаатар кэмигэр оҥоһуллаллар. Маны олоххо киллэрбит киһи диэн сыалтан, ахсынньы ыйтан баҕалаах дьоҥҥо  улахан алгыстар оҥоһулла тураллар.

Тохсунньу ыйга үс улахан алгыһы оҥордубут. Айылҕаттан айдарыылаах, норуот билинэр дьонун ыҥырдыбыт. Ол курдук, бастакынан, биһиги ыҥырыыбытын ылынан, эдэр киһи Юрий Иванов-Баараҕай Бахсы кэлэн күндү ыалдьыт буолбута. Дьону кытта көрсөн, сүбэ-ама биэрэн, алгыһын тиэрдэн, умнуллубат көрсүһүү буолан ааспыта. «Арчы» дьиэтин салгыы өрөмүөннүүргэ, материальнай базата хаҥыырыгар 100 тыһ. солкуобайы туттаран, спонсордаата. Бу үбү  дьиэҕэ киирэ түһээт, дьон таҥаһын ыйыыр гардеробун  тупсарыыга, саҥаттан оҥорууга туһаныахпыт диэн былааннанныбыт.

Иккис ыалдьыппыт, Александр Артемьев-Кулан Хаан. Дьон наһаа астынан, сэргэхсийэн тарҕаспыта, наһаа үчүгэй кэпсэтии тахсыбыта. Кэлбит дьон алгыс ылан, саҥа сылга үтүөҕэ эрэнэн тарҕаспыттара.

Үһүс ыалдьыппыт – Алгыс Уйбаан. Маннык алгыстары ый аайы тэрийэр буолуохпут. Онон биһиги инстаграм сирэйбитин кэтээн көрө сылдьыҥ. Хамсык кэмэ буоларынан, 49 эрэ киһи киирэрэ көҥүллэнэр. Онон эрдэ суруйтарыынан үлэлиибит.

Үүммүт сыл Россияҕа Культура нэһилиэстибэтин сылынан  биллэриллибитэ. Онон саҥа сылга үктэнээт, этнограф, Россиятааҕы географическай общество чилиэнэ, уус, кыраайы үөрэтээччи, суруйааччы, хомусчут Боло Уус тохсунньу 7 күнүгэр 70 сааһын туолар тэрээһинин ыыттыбыт.  Кини үтүө аатынан бу сылы саҕалаабыппытыттан наһаа үөрдүбүт, астынныбыт.

– 20 сыллаах үбүлүөйгүт тэрээһиннэригэр туох былааннанарый?

– Быйылгы үбүлүөйдээх сылбытынан наһаа улахан  былааны ылынан олоробут. Ол курдук, Саха АССР 100 сыллаах үбүлүөйүнэн,  уруккуттан үлэлиир «Саха саарыннара» диэн бырайыагынан, бэлиэ күннээх улуу суруйааччыларбыт Семен, Софрон Даниловтарга, улуу олоҥхоһуппут, ырыаһыппыт Гаврил Колесов 90 сааһыгар аналлаах тэрээһиннэр буолуохтара.

Өбүгэ сиэрин-туомун үөрэтэр, анал куурустары ыытар дьоннордоохпут. Ити үөрэхтэр салҕаныахтара. А.С.Федоровы,  Алгыс Уйбааны кытта эдэр Алгыстаан Друзьянов кэлэн үлэлэһиэҕэ.

Саха тыла сайдарын туһугар  ыччаттарга, оҕолорго туһуланар  үлэ биир хайысхабытынан буолар. 20 сыл ыытыллыбыт тэрээһиннэрбит, семинардарбыт матырыйаалларынан бэчээт бородууксуйатын  таһаарыыга үлэлэһиэхпит. «Арчы» дьиэтэ бу сыллар тухары сүбэлэтэн-амалатан, ситимнээхтик үлэлээн кэлбит учуонайдарбытын кытта көрсүһүүлэри тэрийиэхпит. Былаан, үлэ киэҥ. Үөрэх тэрилтэлэрин кытта, сүрүннээн культура, фольклор эйгэтигэр  Арктикатааҕы государственнай институту, культура колледжын, Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университеты, Хотугулуу-илиҥҥи  норуоттар тылларын, культураларын үөрэтэр институту, дизайн колледжын, художественнай колледжы  кытта бииргэ үлэлээһиҥҥэ  дуогабар түһэрсэн былааннаахтык үлэлиир баҕалаахпыт.

Билиҥҥи туругунан сиэри-туому, төрөөбүт тылы үйэтитиигэ тус сыаллаах программаларынан Дьокуускай куорат культураҕа, үөрэхтээһиҥҥэ управлениеларын кытта дуогабардаахпыт. Инникитин  ыытар тэрээһиннэрбитин республикатааҕы «Забота-Арчы» хаһыакка, «Саха» НКИХ нөҥүө сырдатар сыаллаах бииргэ үлэлэһэргэ бэлэммит. Кэлбит сылга бары доруобай буолуоҕуҥ, үөрэ-көтө, сырдыгынан сыдьаайа сылдьыаҕыҥ!

– Лариса Константиновна, Саҥа үүммүт сылынан!  Саха куттаах дьон сааһыттан тутулуга суох эһиэхэ сылдьан, итэҕэлгэ, сиэргэ-туомҥа, өбүгэбит үтүө үгэһигэр чугаһаатыннар, «Арчы» дьиэтэ саха дьонун түмэ турдун!

 

Кэпсэттэ Екатерина Бястинова.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *