Дьон эйиэхэ эрэнэрэ үрдүк дьол

Өрдөөҕүтэ ырыа эйгэтигэр Виталий Очиров диэн саҥа аат күөрэйбитин олус сонурҕуу истибитим. Кини ылбаҕай ырыаларынан кылгас кэм иһигэр дьон кутун-сүрүн тутан, этэргэ дылы, норуот «тапталлааҕа» буолбута. Мин кинини хойукка диэри ырыаһыт эрэ быһыытынан билэрим. Кини өссө ыллыан иннинэ алгыстаан саҕалаабыт эбит. Сурунаал ааҕааччыларыгар Виталий атын дьоҕурун туһунан кэпсииh, кыратык сырдатар түгэн тосхойдо.

САХАМ АҺА СЫЛААБЫН ТАҺААРАР

Биһиги, Очировтар ыал, саха киһитин сиэринэн быр-бааччы олоробут. Кэргэним аата Вероника диэн, идэтинэн экономист. Икки уол оҕолоохпут, улахаммыт Афоня, кырабыт Алтан. Аҕа маанылыыр, таптыыр дьоно. Ыал буолан олорбуппут быйыл 14 сыла буолар. Аны дьиктитэ диэн, кэргэмминээн төрөөбүт сылбыт, ыйбыт, күммүт кытары биир. Майгыбытынан эрэ буолбакка, дьүһүммүтүнэн кытары майгыннаталлар. Билигин Дьокуускайга олоробут эрээри, дууһалыын тыа сиригэр талаһабыт. Бу күннэргэ кэргэним дойдутугар Мэҥэ Хаҥалас улууһун Хара нэһилиэгэр дьиэ тутта сылдьабыт, онон мантан саас тыа олохтоохторо буолуохпут диэн үөрэ-көтө кэтэһэбит. Тыа салгына барахсан туохха да тэҥнэммэт, киһини уоскутар, сылаанньытар ураты күүстээх. Кэргэним бастыҥ хаһаайка, иһирэх ийэ. Дьиэбэр эттиин-хаанныын, дууһалыын сынньанабын. Үүттээх итии чэй иһэн сылаабын таһаарабын. Кэргэним куруук сыргыччы эмис эттээх сахалыы миин астаан тоһуйар. Мин туох да уустук аһы эрэйбэппин, сахалыы мииним, этим, хартыыһам, үүттээх чэйим баар буоллар эрэ – дьоллонобун.

АЛГЫСЧЫТ БЫҺЫЫТЫНАН

2004 сыллаахха Культура уонна ускуустуба коллеһын бүтэрэн Хараҕа ананан үлэлии барбытым. Онно үлэлии сырыттахпына соһуччу: «Охонооһойго үөрэммитиҥ дии, сарсын малааһыҥҥа алгыаххын сөп дуо?» – диэн ыйыппыттарыгар оҕо эрдэхпиттэн ээҕи кытта сылдьыбыт буоламмын сөбүлэспиппин кулгааҕым эрэ истэн хаалбыта. Өссө эбиитин сарсын бачча чааска тиийиэҕим, эккин, арыыгын, оккун-маскын бэлэмнээ диэн сорудахтаабытым. Доҕоор, дьиэбэр тиийээт долгуйан утуйбатым. Утуйар уум олоччу көтөн хаалан, ойон туран кэниспиэктэрбин хастым, хата дьиэ арчылааһынын сиэрин-туомун булан хоһоон курдук үөрэтэн кэбиспитим. Малааһын 30 киһилээх этэ, этэҥҥэ ааспыта. Соһуйуом иһин, малааһын сарсыныгар ыалдьыттар сонуннара «этэрбэс араадьыйатынан» барбыт. «Эдэр алгысчыт уол баар буолбут. Тааттаттан сылдьар үһү, ол аата чахчы айылҕалаах эбит. Таатта», – диэн. Төрөөбүт Тааттам улууһа онно мин ааппын өрө көтөхпүтэ. Онтон сыыйа-баайа алгысчыт быһыытынан ыҥыран барбыттара. Алгысчыт уота хайаан да умайыахтаах уонна алҕаан бүтүөр диэри умуллуо суохтаах. Ардах, хаар анныгар, тыаллаахха да буоллун – уотуҥ умайыахтаах. Өйдүүн-санаалыын аал уоккар иһирдьэ киирдэххинэ тыал кытары уурайарга дылы буолар.

ТЫЛ КҮҮҺЭ

Оччолорго ырыаһыт быһыытынан биллэ илик кэмим этэ. Биирдэ хоту улууска алгыстата ыҥырбыттара. Хоту тиийиэм иннинэ мин туспунан «абытайдаах күүстээх улахан ойуун иһэр үһү» диэн кэпсээн барбыт этэ. Мин оннук сурах барбытын түһээн да баттаппат буоллаҕым дии. Арай кэлбиппэр мин иннибин ким да быһа хаампат, бары сэрэммиттии кэпсэтэллэр. Наһаа соһуйдум. Үс күнү быһа биир дьахтар чугаһыы сатыыр эрээри, толлор курдук. Тугу эрэ этиэн баҕарар курдук. Аны мин кинини утары көрдөхпүнэ, хараҕын кистиир. Үһүс күнүгэр тулуйбаккабын бэйэм чугаһаатым уонна билсээччи буоллум. Киһим тыын ылаат этиэхтээҕин барытын чабырҕах курдук кутан кэбистэ, мин айахпын атан эрэ хааллым. «Кэргэним испитэ ыраатта, кэпсэттэххинэ эйиигин истиэ, эйигин билэр», – диэтэ. Сарсын тиийиэх буолбуппун бүгүн кэл диэн тиэтэппиттэ, көр, оннук ыксаабыт этэ. Сөбүлэспиппэр үөрүүтүттэн кууһан, сыллаан ылаахтаабыта. Этиллибит бириэмэҕэ ыалбар тиийбитим сүүнэ улахан, доп-доруобай киһи буруйдаммыт оҕо курдук дьыбааҥҥа умса түһэн олороро. Мин киирбиппиттэн өссө куттаммыт курдук буолбута. Олох утары көрбөт. Тугу да өйдөөбөтүм, арааһа мин туспунан аһары үлүннэрэн кэпсээбиттэр быһылаах. Киһи киһини хайҕыахтаах, оччоҕуна киһи өрө көтөҕүллэр. Киһибинээн кыра оҕону кытта кэпсэтэр кэриэтэ сэһэргэһэн саҕалаатым. «Үчүгэй да дьиэлээх эбиккин, тутуута уурбут-туппут курдук. Баанньыгыҥ эмиэ ураты. Бу бэйэҥ тутаҕыҥ дуо? Уопсайынан, илиигэр үчүгэйгин быһылаах, уускун дуо?», – диэбиппэр киһим аа-дьуо арыллан, сирэйдиин сырдаан барда. Тиһэҕэр оһоҕун отуннаран, уоту аһатан, алҕаан барбытым. Аны алҕыырбар олох кэлэҕэйдээбэппин. Киһим олох олус үөрбүтэ, хараҕа уоттаммыта, баарын-суоҕун утары ууммута. Хас биирдии киһи өйүгэр киирэр күлүүс тыллар диэннэр бааллар. Ол тыллары туһанан, үчүгэйин эрэ этэн тылбар киллэрбитим. Билигин ол киһим олох испэт, оҕо-уруу тэнитэн олороруттан сэмээр үөрэбин. Ол аата ити киһи итэҕэллээх буолан бэйэтин көннөрүннэҕэ. Тыл диэн олус күүстээх.

ДЬОН ИТЭҔЭЛЭ СААМАЙ ҮРДҮК СИТИҺИИ

Киһи саамай үрдүк ситиһиитэ – дьон итэҕэлин ылыы. Дьон эйиэхэ итэҕэйиэхтээх уонна эрэниэхтээх. Холобур, эн үчүгэй харабыллаах буоллаххына – үчүгэйдик утуйаҕын, киниэхэ эрэммэт буоллаххына – ууҥ көтөр. Алгысчыкка дьон итэҕэйиэхтээх, эрэниэхтээх. Оччоҕуна эрэ алгысчытыҥ алгысчыт буолар. Ол курдук, хайа баҕар идэҕэ дьон эйиэхэ итэҕэйэр буоллаҕына, эн тахсыылаах буолаҕын. Ааты-суолу эккирэтэр сыыһа дии саныыбын. Арай ааты иҥэрдэхтэринэ уҥуоххунан биэс сантиметр дьиҥнээхтии үрдүүрүҥ буоллар, мин аакка наадыйыам этэ. Кумааҕы, бэчээт диэн улахан суолтата суох, ылан көрдөххө, албыннааһын курдук буоллаҕа. Аат кэлэр буоллаҕына кэлиэ, кэлбэт буоллаҕына кэлбэт. Эн онтон тугу да сүтэрбэккин.

ҮЧҮГЭЙИЭН ТҮПТЭ СЫТА…

Саха киһитин сүрэҕэр-быарыгар уратытык киирэр сыттарбытын сүтэрбэккэ илдьэ сылдьыахпытын наада. Сыт диэн аан дойду үрдүнэн үөрэтиллэ илик улахан эйгэ. Амтан биллэр, көрөрүн биллэр. Онтон сыты ылыы диэн үчүгэйдик биллэ илик. Хас биирдии киһи туспа сыттаах буолар. Холобур, сылдьан эрэ эмискэ, оҕо сааһым сыта кэллэ диэт өйдүүн-санаалыын оҕо сааскар төннөргө дылыгын. Алаадьы, түптэ, кии, охсуллубут от сыта, сааскы сыт киһини эмискэ ытатар, үөрдэр күүстээх. Ол иһин этэбин, сахалыы сыты тута сылдьыҥ диэн. Алаадьы сытыттан оннооҕор абааһы куттанар дииллэр, ол иһин киһи кэмиттэн-кэмигэр алаадьылыахтаах, сыт таһаарыахтаах, от уматыахтаах. Билигин, хомойуох иһин, сыккытын илдьэ сылдьыҥ диэтэхпинэ, сорох дьон атыннык өйдүүр. Ис иһигэр киирдэххэ, бу этии олус киэҥ, улахан өйдөбүллээх эбээт.

КӨРҮДЬҮӨС ТҮГЭННЭР

Үлэлиирим тухары араас түгэннэр бааллар. Олортон саамай өйдөөн хаалбыппын кэпсиим. Биирдэ Дьокуускайга Айгылаанныын урууга үлэлии тиийбиппит. Кини ыытааччы, мин алгысчыппын. Эдэрдэр өр күүттэрбэтилэр, сып-сап тиийэн кэллилэр. Ойон тахсан ыалдьыттарга туһаайан: «Эдэрдэр диэки икки илиигитин утары уунуҥ, ытыскыт сылаас иминэн ис сүрэхтэн тахсар алгыспытын аныаҕыҥ», – диэппин кытта саалаҕа мустубут 100-тэн тахса киһи хап-сабар илиилэрин өрө ууммуттара. Күтүөт уол илиитинэн сааны тутар курдук туттан ыалдьыттарын диэки туһаайан барыларын кэрийэн кыҥаан туран ытыалаабыта буолла уонна бүтэһигэр «оонньоон эттим» диэн баран суох саатын төттөрү сүкпүтэ. Мин олох мах бэрдэрэн айахпын аттым, Айгылаан соһуйан охто сыста. Кэлин билбитим, күтүөт уол компьютерга сөбүлээн оонньуур эбит. Хайыахпыный, тохтоон хаалбат буоллаҕым, уруу алгыһын тохтообокко түһэрбитим. Аны биирдэ, сайыҥҥы куйаас сатыылаан турар кэмигэр, уруу буолла. Алҕыы сылдьан эдэрдэргэ кэллим, бастаан кийиит кыыс дьүөгэтигэр тиийдим. Дьалбыырынан сапсыйааппын кытта дьүөгэ кыыс уҥан хаалла. Кыыс сарсыардаттан аанньа аһаабакка сүүрэ-көтө сырыттаҕа, аны итиитэ да бэрт буоллаҕа. Дьон ону атыннык ылыммыт, алгыс күүһүттэн охтубут курдук санаабыт этэ.

ААККЫН-СУОЛГУН ТҮҺЭН БИЭРИМЭ

Миигин төрүүрбэр Чингиз диэн сүрэхтээбиттэрэ. Кэлин ийэм ааппын Виталийга уларыппыт этэ. Аат улахан суолталаах ээ. Аатыҥ эйигиттэн куруук үрдүк сылдьыахтаах. Аатыҥ үөһэ сылдьан эйигин өрө көтөҕүөхтээх. Баҕар харабыл, хачыгаар, улахан спортсмен буол – аатын үөһэ туруохтаах. Дьон аан бастаан эн ааккын истэр, ол эрэ кэннэ бэйэҕин көрөр. Ол иһин мээнэҕэ эппэттэр, ааккын-суолгун түһэн биэримэ диэн. Киһи эн ааккын истэн эрэниэхтээх, онтон дьон эйиэхэ эрэнэр буоллаҕына – ол аата дьол.

Анна ПАВЛОВА-ТАРАБУКИНА

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *