Дэлэҕэ улуу Коркиҥҥа холуохтара дуо?

Кинини дэлэҕэ улуу тренер Дмитрий Коркиҥҥа холуохтара, тэҥниэхтэрэ дуо? Өбүгэлэрбит оонньуулара, мас тардыһыыта үүнүүтэ-сайдыыта, аан дойдуга биһиги аҕыйах ахсааннаах омугу ааттатыытыгар бүгүн суруйа олорор Федор Дегтяревум оруола сүҥкэн.

Ааспыт 2021 сыл бүтэһигэр өрөспүүбүлүкэҕэ мас рестлинг федерациятын 25 сыллаах үбүлүөйэ далааһыннаахтык бэлиэтэннэ. Бу бэлиэ түгэҥҥэ бүгүн суруйа олорор тренерим Федор Дегтярев туһунан элбэхтик үтүө тылынан ахтыллынна.

Федор Матвеевич төһө да улаханнык ыалдьан, нэһиилэ сырыттар, ыччаты мас тардыһыытыгар эрчийэрин, өбүгэбит оонньууларыгар тапталы иҥэрэрин уҕарыппатаҕа. Кини айылҕаттан айдарыылаах тренер буолара, күннэр-дьыллар аастахтарын ахсын өссө ырылыччы көстөн иһэргэ дылы. Күндү ааҕааччыларым, хомойуох иһин, эдэр сааһыгар биһиги кэккэбититтэн туораабыт чулуу тренер Федор Дегтярев туһунан уонна кини тиһэх интервьютун кытта билсиҥ.

Спорка оҕо сааһыттан бэриниилээҕэ

Федя Уус-Алдан улууһун Лөгөй орто оскуолатыгар үөрэнэ сылдьыаҕыттан, оҕо сааһыттан спорду сэҥээрэрэ, сөбүлүүрэ. Кини ахсыс кылааска үөрэнэ сылдьан, хайыһарынан үлүһүйэн туран дьарыктанан барбыта. Олус үлэһит, спорка дьаныардаах уолчаан кылгас кэм иһигэр үчүгэй көрдөрүүлэри ситиспитэ. Хайыһарга өрөспүүбүлүкэ сүүмэрдиир хамаандатын чилиэнинэн киирбитэ. Федя өрөспүүбүлүкэ чиэһин элбэхтик көмүскээбитэ. Саха сирин VIII кыһыҥҥы спартакиадатын 15 км дистанциятыгар призерунан буолбута.

Кини спорка уһуйбут хайыһарга тренерин Григорий Константинович Дьячковскай туһунан олус үчүгэйдик ахтара-саныыра.

– Григорий Константинович миигин үлэһит буоларга, туруоруммут сыалы-соругу ситиһэргэ, толорорго үөрэппитэ. Кинини олус ытыктыыбын. Тренер буоларбар Григорий Константинович киһи быһыытынан хаачыстыбалара миэхэ көмө буоллулар, – диирэ Федор Матвеевич.

Федя оҕо эрдэҕиттэн сорсуннаах булчут этэ. Спорт кэнниттэн иккис ис дууһатын уурар дьарыгынан булт буолбута. Уһун кыһыны быһа таас дьиэҕэ хаайтарбытын, саас уоппуска ыллаҕына, хоту улууска баран бултаан-алтаан таһаарара. Кини уһуннук, өр кэмҥэ өҥүрүк куйааска утаппыт киһи кэриэтэ  булт алыбыгар ылларбыта.

Күннүү-күөнэхтии сылдьыбыт кэмнэрэ

Федор Матвеевич мас тардыһыыта киэҥ эйгэҕэ саҥа тахсыытын, дьон-сэргэ сэҥээриитин ылыытын саҕана күннүү-күөнэхтии сылдьыбыт кэмнэрдээҕэ. Бачыгыратан дьэ, тардардаах уол этэ. Ол курдук, Дьокуускай куорат бастакы Дьөһөгөй ыһыаҕар муҥутуур чемпионунан, «Көмүс мас», «Мас Мэхээлэ» аһаҕас турнирдарын кыайыылаахтарынан буолбута. Киниттэн хайдах хайыһар спордуттан арахсан, өбүгэ оонньуутугар, мас тардыһыытыгар көспүтүн туһунан ыйыталаһа сылдьыбытым:

– Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеҕа, университекка үөрэнэ сылдьан хайыһарынан дьарыктаммытым. СГУ хайыһарга сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ этим. 1983 сыллаахха Пермь куоракка ыытыллыбыт Универсиадаҕа 4 х 10 км дистанцияҕа призер буолбутум. Үөрэхпин бүтэрэн баран, Сунтаар улууһугар оҕолору хайыһарга дьарыктыы, үлэлии барыахтааҕым. Үлэм миэстэтин былдьаан кэбиспиттэрэ. Ол иһин Муомаҕа үлэлии барбытым. Онно тымныыта бэрт буолан хайыһардаабаттар. Ол иһин мас тардыһыытыгар көспүтүм. Сунтаарга барбытым буоллар, дьылҕам олох атыннык хайыһыа эбитэ буолуо. Билигин Муомаҕа үлэлии барбыппыттан кэмсиммэппин. Хайыһартан мас тардыһыытыгар көспүт остуоруйам итинник, – диэн кэпсээбиттээх Федор Матвеевич.

Тренажердарын бэйэтэ оҥороро

Кини мас тардыһыытын тренерин быһыытынан үлэтин 1993 сылтан саҕалаабыта. Маҥнай утаа уон биэс оторой-моторой эдэркээн уолаттар дьарыктана кэлбиттэрэ. Кинилэр ортолоругар мас тардыһыытыгар өрөспүүбүлүкэ хас да төгүллээх муҥутуур чемпиона Евгений Сивцев, спорт маастара Александр Захаров бааллара. Оччолорго өрөспүүбүлүкэҕэ ким даҕаны спорт бу көрүҥэр тренер үлэтин саҕалыы илигэ.

– Бастаан тиргэ дьарыктаммыппыт. Күнү быһа бэстилиэтинэн ытыалаабыт саала иһэ тыынарга олус ыарахана, чаана алдьархай этэ. Онтон-мантан хомуйсан тренажердары бэйэм оҥортообутум, өрөмүөннээбитим. Ол тренажердарбытын биир хоско хатаан кэбиһэбит. Дьарыктанар кэммитигэр сыһан-соһон таһаарабыт. Бүттүбүт эрэ төттөрү хаалаан кэбиһэбит. Уолаттарым төһө да дьарыктанарга усулуобуйа ыараханын иһин олус үчүгэйдик эрчиллибиттэрэ. Анал дьарыктанар сир суоҕа наһаа эрэйдээх. Көрдөһөн-ааттаһан бииртэн-биир саалаҕа көһөн иһэбит. Аны, ол спортивнай сааланы хаһаайыттар босхолоотохторуна эрэ, биһиги дьарыктанабыт. Көҥүл тустуу саалатын курдук мас тардыһыытыгар эрчиллэр саалалаахпыт буоллар, элбэх ыччаты хабыа этибит, – диирэ Федор Матвеевич.

Дьарыктаналларыгар усулуобуйа баара буоллар, чулуу тренер үлэтэ өссө түмүктээх буолуох этэ диэн суруйа олорон саныыгын.

Төһөлөөх үөрүөх этэй?

Күөх экранынан эстрада сулустарын иитэн таһаарар «Фабрика звезд» диэн бырайыагы бары сэргээн  көрөрбүт. Оттон Федор Матвеевич төһө да усулуобуйа суоҕун үрдүнэн, спорт национальнай көрүҥүн, мас тардыһыытын сулустарын иитэн таһаарар фабриканы үлэлэппитэ диэхпин баҕарабын. Кини сыралаһан үлэлээбит уон төгүрүк сылын устатыгар 17 спорт маастарын, өрөспүүбүлүкэ мас тардыһыытыгар күрэхтэһиилэрин, турнирдарын 50-тан тахса чемпионун, 60-тан тахса призерун иитэн таһаарбыта. Кини иитиллээччитэ Сергей Белолюбскай Россияҕа мас тардыһыытыгар 74 кг ыйааһыҥҥа чемпионунан буолбута. Оттон иитиллээччилэрэ Николай Дьяконов уонна Иван Белолюбскай «Дыгын оонньууларын» хас да сыл устата муҥутуур кыайыылаахтарынан буолбуттарын бары билэбит.

Билигин мас тардыһыыта аан дойду, Россия таһымыгар таҕыста. Кини дьарыктаабыт уолаттара Евгений Сивцев, Иван Белолюбскай аан дойдутааҕы, бүтүн Россиятааҕы мас-рестлинг күрэхтэһиитигэр өрүү ситиһиилээхтик кытталлара. Федор Матвеевич баара буоллар үгүс сыратын уурбут, олоҕ°ун анаабыт спордун көрүҥэ итинник үрдүк таһымҥа тахсыбытыттан төһөлөөх үөрүөх этэй? Ити — кини ыра санаатын чыпчаала этэ.

Олохтон эрдэ туораабыт Оокко бухатыыры — Платон Прокопьевы, арааһа, Сахабыт сиригэр билбэт киһи суоҕун кэриэтэ буолуо. Аммаҕа бурдук бырааһынньыгар мас тардыһыытыгар кыайан УАЗ массыынанан наҕараадаланан турар. Итиннэ тренер Федор Матвеевич оҥорбут өҥөтө улахана. Даачатыгар Ооккону бииргэ олордон эрэ, биир нэдиэлэ устата дьарыктаабыта, эрчийбитэ. Федор Матвеевич: «Былатыан билигин да дьарыктанара буоллар, Николай Колодкону-Гераклы кыайыах этэ», —  диирэ. Мантан даҕаны кини айдарыылаах тренер буолара көстөн кэлэр.

Итини үрдүк үөрэх кыһатыгар бииргэ үөрэммит доҕорбут Иван Копырин эмиэ бигэргэтэр.

– Билигин тренер үлэтинэн дьарыктанарбар Федор Матвеевич улахан оруоллаах дии саныыбын. Кини устудьуоннары дьарыктыырын мэлдьи көрөрүм, кэтиирим. Мас тардыһыытын күрэхтэһиилэригэр олох миэстэлэспэт этим. Онтон биир күрэхтэһиигэ Федор 56 кг ыйааһыҥҥа миигин бэйэтин хамаандатыгар ылан, күрэхтэһиннэрбитэ. Онно призер буолбутум. Онтон ыла аартыгым арыллыбыта. Кинини айылҕаттан улахан айдарыылаах тренер диэн сыаналыыбын. Манчаары Баһылай аатынан «Модун» спорт национальнай киинин иннигэр Федор Дегтярев пааматынньыга туруоруллара буоллар, эдэр мадьынылары төһөлөөх ыраахха сирдиэх этэй? – диэн кини этэр.

Федор Матвеевич улаханнык ыалдьыбытын эрдэттэн билбитэ. Киһи — санаатынан. Кини санаатын күүһүнэн бу эмискэ хара былыт курдук сабардаан кэлбит ыарыыны кытта уһуннук утарыласпыта, охсуспута. Толору доруобай киһи олоҕунан олорбута. Үгүс доруобай дьоннооҕор элбэҕи үлэлиирэ-хамсыыра. Олоххо тардыһыы, дьулуһуу күүһүн киниттэн көрбүппүт.

Итинник ыалдьа сылдьан, ыччаты эрчийэн, спорка уһуйан, элбэх чемпионнары, призердары, спорт маастардарын иитэн таһаарбыта — туһугар хорсун быһыы.

Федор Матвеевич 1995 сыллаахха «Сахаада-спорт»  лауреатынан буолбута. 1998 сыллаахха «Үчүгэй үлэлээх тренер» аатын ылбыта. «ХХ үйэ чулуу тренерэ» үрдүк ааты эмиэ сүкпүтэ. Мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ ааты аан бастакынан кини ылбыта.

Мас тардыһыытын тула санаалар

Мин Федор Матвеевичтыын наһаа умсугутуулаах өбүгэ оонньуутун, мас тардыһыытын туһунан элбэҕи кэпсэппиппит, санаабытын үллэстибиппит. Кинини кытта тиһэх сэһэргэһии буоларын хантан сэрэйиэмий? Ол кэпсэтиини ааҕааччылар дьүүллэригэр таһаарабын (Хас да сыл аннараа өттүгэр ылыллыбыт интервью буолан, эргэрбит санаалар баар буолуохтарын сөп. Авт.)

– Федор Матвеевич, эн мас тардыһыытын тоҕо саха киһитигэр сөп түбэһэр күрэх, оонньуу дии саныыгыный?

– Хайа баҕарар омук бэйэтин айылҕатыгар сөп түбэһэр оонньуулаах буолар. Былыр сахалар алаастарынан бытанан олорбуттара. Кыһыммыт уһун, тымныы буолан, үксүгэр дьиэҕэ олоробут. Мас тардыһыыта кыра миэстэни ылар күрэх. Балаҕан иһигэр хайа баҕарар күрэхтэһиэххэ сөптөөх. Өбүгэлэрбит тирии имитэр буоланнар илиилэрин, харыларын былчыҥа олус сайдара. Мин санаабар, ол иһин мас тардыһыытын ордорбут буолуохтаахтар. Мас тардыһыыта — единоборство көрүҥэ. Оттон сахалар единоборствоҕа күүстээхтэрин аан дойдуга Олимпийскай оонньууларга дакаастаан тураллар. Коллективнай спорт көрүҥнэригэр, холобур, футболга, баскетболга, волейболга мөлтөхтөр. Сылаас дойдулар спортарын көрүҥэ киэҥ сиргэ оонньонор, сүүрүүлээх-көтүүлээх буолар. Мас тардыһыыта олох саха киһитин өйүгэр-санаатыгар, этигэр-хааныгар сөп түбэһэр күрэх.

– Билиҥҥи мас тардыһааччылар күүстэрэ-уохтара суох да буоллаллар, араас албастары туһананнар тардыһаллар, кыайаллар-хотоллор дииллэр…

– Уолаттар дьарыкка 300 киилэттэн тахсаны тардаллар. Оттон аан дойду күүстээхтэрин официальнай көрдөрүүлэрэ 350-400 кг диэри. Биһиги дьарыктанар усулуобуйабыт тас дойдуларга ырааҕынан тиийбэт, эппиэттээбэт. Күүһэ суох буолан баран, аҥаардас албаһынан син-биир кыайбаккын. Мас тардыһыытыгар илииҥ, атаҕыҥ, сиһиҥ, тарбахтарыҥ — барыта күүстээх буолуохтаах. Мас тардыһааччылар дэгиттэр күүстээхтэрин «Дыгын оонньуутугар» дакаастаатылар.

– Маһы иһиттэн ылбыт киһи үгүс өттүгэр кыайар диэн санаа баар, специалист быһыытынан итини туох дии сыаналыыгын?

– Ити сыыһа өйдөбүл. Үгүс тардыһааччылар тас өттүттэн ыллахтарына, ордук аһыллан күрэхтэһэллэр. Холобур, Тааттаттан Алексей Ушницкай уонна Александр Кузнецов. Улахан ыйааһыннаахтар элбэх албаһы кыайан туттубаттар. Ол иһин иһиттэн ылбыт киһи кыайар курдук көстөр.

– Мас тардыһыыта спорт көрүҥүн быһыытынан аан дойду таһымыгар тахсар кыахтаах дуо?

– Мин саныахпар, мас тардыһыытыгар болҕомто ууруллубат. Бу көрүҥ аҥаардас федерация, энтузиастар эрэ үлэлэринэн сайдар кыаҕа суох. Мас тардыһыытыгар үрдүкү кылаастаах, хамнастаах тренердэр, специалистар суохтар. Кадрдары бэлэмниэххэ наада. Өбүгэ оонньуутугар болҕомто ууруллан, үп-харчы көрүлүннэҕинэ эрэ, күүскэ сайдыаҕа, аан дойду таһымыгар тахсыаҕа. Билигин аан дойду таһымыгар тахсар кыаҕа суох.

– Федор Матвеевич, мас тардыһыытыгар тренер быһыытынан онус сылыҥ үлэлиигин. Туох түмүк санаалардааххыный, этиилэрдээххиний?

– Мас тардыһыытыгар син балачча уһуннук үлэлээтим, кэтээн көрдүм. Онон түмүк санааларым син бааллар. Мин ыйааһыннарыгар сөпсөспөппүн. Мас тардыһыытыгар сэттэ ыйааһын, оттон боксаҕа уон икки ыйааһын баар. Мас тардыһыытын ыйааһыннарын икки арда  наһаа улахан. Ыйааһын түһэриитигэр наһаа илистэллэр, бысталлар. Онон баар кыахтарынан кыайан тардыспаттар. Мин 58, 62, 66, 70, 74, 82, 90 уонна 90-тан үөһэ, 8 ыйааһын баар буолуон баҕарабын. Оччоҕо ордук табыгастаах буолуох этэ.

Спорт маастарын кэнниттэн мас тардыһыытыгар үрдүк аат суох. Уолаттар спорт маастарын нуорматын толороот, ыһыктынан кэбиһэллэр. Онон соҕурууҥҥу единоборствоҕа курдар баалларын курдук ааттары толкуйдуохха баар этэ.

Үөрэнээччилэр ортолоругар күрэхтэһии ыыталлара «ноолоох». Былчыҥнарын үчүгэйдик сайыннарбатах оҕолор эчэйиэхтэрин сөп. Тоноҕоһу харыстыахха наада. Икки сыл дьарыктаныы кэнниттэн спортсмен улахан түһүлгэҕэ тахсыахтаах.

– Мас тардыһыыта сайдыытыгар, дьон-сэргэ сөбүлүүр спордун көрүҥэ буолуутугар кимнээҕи өҥөлөөхтөрүнэн ааҕаҕыный?

– Чурапчы уолаттара Степан Алексеев, Григорий Барашков, Горнай уола Петр Варламов араас албастары туттан, тирэнэр мас устун сүүрэн, олус кыраһыабай тардыһыылары көрдөрөннөр, мас тардыһыытыгар дьон-сэргэ болҕомтотун тарпыттара. Аҥаардас настройкаланан өрө уһуутуу-уһуутуу ыстаҥалыылларын киһи көрөн олоруох курдуга. Мас тардыһыыта сайдыытыгар Виктор Николаев-Хотой, Петр Каратаев, Дмитрий Шарин, Илья Скрябин, Иннокентий Григорьев, Александр Акимов, Алексей Афанасьев үгүс сыраларын уурбуттара, ууруллар. Мас тардыһыыта киэҥ маассаҕа тахсыытыгар Оокко Бухатыыр оруола улахан. Кинини көрөөрү саала иһэ лыык курдук киһинэн туолара.

Иккис аҕабыт кэриэтэ этэ

Ытыктыыр тренердэрин Федор Матвеевич Дегтярев туһунан иитиллээччилэрэ бу курдук кэпсииллэр:

Евгений СИВЦЕВ: «Федор Матвеевичтыын аан бастаан 1993 сыллаахха ЯПУ-га үөрэнэ сылдьан билсибитим. Мин оччолорго баскетболунан, волейболунан дьарыктанар этим. Биир бырааһынньыкка кинилиин мас тардыһан кыайтарбытым. 1994 сыллаахха Федор Матвеевич училищеҕа кэлэн, мас тардыһыытыгар оҕолору сүүмэрдээбитэ. Икки ый курдук дьарыктанан баран, Десяткин бирииһигэр турнирга Төҥүлүгэ үһүс бириистээх миэстэҕэ тиксибитим. Федор Матвеевич олус холкутун, хаһан да, биирдэ даҕаны куолаһын үрдэппэтин, наһаа үлэһитин киһи сөҕөр эрэ этэ. Дьарыктанар тренажердарбытын барытын бэйэтэ оҥорбута. Хас сайын ахсын дьарыктыыр оҕолоругар ыһыах тэрийэрэ. Ити ыһыахпыт үтүө үгэскэ кубулуйбута. Онно араас көрүҥҥэ күрэхтэһэрбит. Бириистэри барытын бэйэтэ сүүрэн-көтөн булара.»

Александр ЗАХАРОВ: «1993 сыллаахха Төҥүлүгэ өрөспүүбүлүкэ мас тардыһыытын чемпионатыгар Федор Матвеевиһы аан бастаан көрбүтүм. Университекка үөрэнэ киирэн баран, киниэхэ дьарыктаммытым. Федор Матвеевичка эрчиллибит уолаттар Ким Бубякин, Иван Горохов, Максим Михайлов, Василий Ефремов буоламмыт, кини үлэтин салгыыбыт. Киниттэн биһиги элбэххэ үөрэммиппит, өрүү сүбэ-ама ыларбыт. Бастаан, чугас дьоммутуттан тэйэн, киэҥ сиргэ быраҕыллыбыт дьоҥҥо кини — иккис аҕабыт кэриэтэ этэ. Сүгэ, өтүйэ буоллун — барытын киниттэн уларсарбыт. Федор Матвеевич олус дьоҕурдааҕа. Тардыһар, тирэнэр маспытын бэйэтэ оҥороро. Кини итини таһынан олус үчүгэй тэрийээччи этэ».

Дьарыктыыр оҕолоро кинини олус ытыктыыллар, киэн тутталлар. Эрчийбит икки мадьыныта Александр Захаров уонна Михаил Борохин наука кандидаттарыгар тиийэ үүнүүлэрэ, кини туһунан элбэҕи этэр дии саныыбын.

* * *

Федор Дегтярев мас тардыһыыта сайдыытыгар, Россия уонна аан дойду таһымыгар тиийэ тахсыытыгар үгүс көмүс көлөһүнүн тохпут, кылаатын киллэрсибит чулуу тренеринэн ааттыам этэ. Улуу Коркиҥҥа холуур тренербитигэр «Модун иннигэр пааматынньык туруохтаах диэн өбүгэлэрбит оонньууларын сүгүрүйээччилэр туруорсуулара саамай сөптөөх.

Людмила НОГОВИЦЫНА.

 

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *