Дьыллар уонна дьоннор

Ахтылҕан уонна поэзия

 

Мин уматыахпын баҕарабын

Икки чүмэчини

Бу аньыылаах дойдум

Атааннаах аартыгар

(Б. Дедюкин).

 

Саха норуотун биллиилээх лирик поэта Баһылай Дөдүүкүн баара буоллар быйыл атырдьах ыйыгар 80 сыллаах үбүлүөйдээх сааһын бэлиэтиэхтээх этэ. Ону баара өлөр өлүү айар талаанын үгэнигэр, баара эрэ 63 саастааҕар тыҥырахтаан ылбыта, биһиги оскуолаҕа кыра сааспытыттан бииргэ үөрэммит, алтыспыт атаспыт-доҕорбут суох.

Улахан поэт ама норуотугар, дьонугар умнуллан хаалыах бэйэтэ дуо? Кини биирдэ: «Дойдубар, дьоммор иккистээн хайаан да эргиллиэм», — диэн эппиттээх уонна маннык строкалары суруйан кэриэһин хаалларбытын тиэрдэбин.

«Көмүллэр томторум үрдүгэр

Хойуутаан да буоллар кэлиэҕэ

Албан аан ирдэһэн!»

 

Ытыктабыллаах ааҕааччы, Поэзия уонна Ахтылҕан эйиигин тэҥинэн кууһуохтун.

Баһылай Күөргэйэбис Дөдүүкүн 1939 сыллаахха атырдьах ыйын 3 күнүгэр Верхоянскай куоракка учуутал дьиэ кэргэнигэр күн сирин көрбүтэ. Бу куорат орто оскуолатыгар үөрэммитэ. Кини оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар саха тылын уонна литературатын уонна нуучча литературатын кичэйэн үөрэппитэ. Онно кини наар 4, 5 сыаналары эрэ ылара. Васябыт саха уонна нуучча классиктарын хоһооннорун, поэмаларын өйүттэн ааҕан субурутар этэ. Бэрт кыра сааһыттан поэзияны сөбүлүүрэ биллибитэ.

Үөрэппит, ииппит учууталларбыт сабыдыалларынан биллиилээх поэт, суруйааччы, суруналыыс Христофор Горохов – Элгэстэй, олох эдэригэр олохтон туораабыт учуутал идэлээх Егор Никулин (Кини «Түптэ сыта» диэн хоһооно Союзка тахсыбыт ССРС аҕыйах ахсааннаах норуоттарын поэзиятын анталогиятыгар да киирбитэ элбэҕи этэр). Хастыы да тэттик кинигэ овтордара Дария Аммосова, Петр Горохов, Егор Колесов эмиэ биһигини кытта биир кылааска үөрэммиттэрэ. Биир кылааска бачча элбэх литератыраҕа талааннаах оҕо Верхоянскай оскуолатын 148 сыллаах историятыгар үөрэммитэ урут да, кэлин да суох. Үөрэммэтэ!

Вася кыра сааһыттан хоһоону суруйар этэ. Кини «Сааскы сарсыарда» диэн хоһоонун өссө 1952 сыллаахха оскуола хаһыатыгар таһаарбыта.

Баһылай Верхоянскай оскуолатын бүтэрэн баран Мачахха кулууп сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Онно үлэлии сылдьан «Кыһыл сулус» бойобуой уордьаннаах кыһыл партизан Николай Романович Салидовы кытта ыкса билсибитэ уонна кэлин өлөрүн саҕана кини туһунан «Дьиктилээх оҕонньор» диэн документальнай сэһэни суруйан хаалларбыта бэчээккэ кыайан тахсыбакка хаалбыта.

Баһылай СГУ историко-филологическай факультетын саха тылын уонна литературатын салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Онтон ыла Хаҥалас, Орто Халыма, Өлөөн, Верхоянскай оройуоннарын оскуолатыгар биэнсийэҕэ тахсыаҕар диэри 33 сыл учууталлаабыта.

Баһылай айбыт аҕата Георгий Алексеевич Дедюкин (1913-1944) учуутал этэ. Кини саха улуу дьоно: Өксөкүлээх Өлөксөй, Ойуунускай, Алампа, Н. Неустроев, Амма Аччыгыйа, Суорун Омоллоон курдук саха литературатын классиктарын төрөөбүт уонна айбыт-туппут сирдэригэр ааттаах-суоллаах, талахтаах Таатта улууһун Баай Баайаҕа нэһилиэгин Мөҕүрүөн диэн алааһыгар төрөөбүтэ.

Кини Тааттаҕа 7 кылааһы ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн баран, Дьокуускайдааҕы учуутал техникумун иһинэн үлэлиир учуутал куурсун бүтэрэн, 19 саастаах эдэркээн уол Дьааҥыга үлэҕэ ананан, Адыаччы 4 кылаастаах оскуолатыгар Бөтөҥкөскө учууталлаабыт. Онтон эдэр эрчимнээх исписэлиис диэн Верхоянскайга бастаан учууталынан, онтон дириэктэринэн, салгыы оройуоннааҕы үөрэх салаатын сэбиэдиссэйинэн өрө таһаарбыттар. Дьоҥҥо-сэргэҕэ ытыктанар салайааччы буолан испит. Ону баара ыарахан ыарыы тыҥырахтаан ылан, баара-суоҕа 31 саастаах эдэркээн киһи орто дойдуттан ылан барбыт.

Поэт ийэтэ Гликория Васильевна Дедюкина (1906-1997) уһун олоҕу олорбута. Лөкүөрүйэ эмээхсин ыалдьытымсах, элбэх кэпсээннээх, сэһэннээх-сэппэннээх этэ, өссө туойан ыллыыра. Баһылай ытык сирдэртэн, дьонтон төрүттээх-уустаах буолан, төрөппүттэриттэн ол да иһин талаана утумнаабыт буолуон сөп. Оннук даҕаны этэ!

Баһылай биэнсийэҕэ тахсан баран профессиональнай суруйааччы буолбута, кини айар-суруйар талаана иккистээн  аһыллан күүскэ суруйан барбыта. Кини айылҕаттан айар үлэҕэ эрэ ананан төрөөбүт, үрдүк Үөһээ Айыылартан аналлааҕа уус-уран тыл аптаах хомуһунугар этинэн-хаанынан ылларан, олоҕун устата поэзияны эрэ аҥаардастыы суоолдьут сулус оҥостон олорбута. Поэзия диэн кини бэйэтэ эрэ билэр сирэ-уота, дойдута, этэр-тыынар сырдык сыдьаайдаах ыыра этэ. Ол да иһин эбитэ буолуо, кэргэннэнэн, ыал буолан тус олоҕун оҥостубатаҕа, олоҕун бүтүннүүтүн поэзияҕа эрэ анаабыта. Баһылай эҥкилэ суох олоҕу олорбута диир кыахпыт суох. Олоҕун кэрчиктэригэр ыарахан ыарыыттан санаа түһүүтэ, онтон тэмтэрийии, түһүү-тахсыы да баара. Ол гынан баран үлэтин-хамнаһын хаһан да бырахпатаҕа. Киниттэн дьоно-сэргэтэ тэйбит, суруйааччылар сойуустара өйөөбөтөх кэмнэрэ эмиэ баара. Кини ити моһоллору, эндирдэри дьон саҥатын барытын туораабыта!. Киэҥ ааҕааччыга «Хормуонньа» диэн хоһоонунан (Хотугу сулус №4, 1956 с.) тахсыбыта. Онтон ылата 10-ча хоһоон кинигэтин тыыннааҕар таһаартарбыта. Ону киэҥ ааҕааччы улаханнык биһирээн көрсүбүтэ. Баһылай чахчы поэзияҕа ананан төрөөбүт киһи этэ. Кини ол курдук олоҕу олорон ааспыта. Поэзия – кини дьиэ-уота, дьиэ кэргэнэ, оҥорор-үлэлиир эйгэтэ, литература умсугуйан туран ааҕар уонна үлэлиир дьарыга, сибэккилээх алааһа, муҥура биллибэт уулаах дириҥ дьалайа, күннээх халлаана этэ. Кини дьиэтигэр нуучча уонна саха классик суруйааччыларын айымньыларыттан турар баай бибилэтиэкэлээх этэ. Баһылай айар үлэтигэр аһары эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһар этэ, биһиги билэрбитинэн, кини биир да сиппэтэх-хоппотох хоһоону бэчээккэ таһаарбатаҕа. Ол туһунан хайҕаан Эллэй, Семен Данилов, Леонид Попов, Далан курдук саха народнай суруйааччыларын этиилэрэ, суругунан бэлиэтээһиннэрэ элбэҕи этэр.

Баһылай түүн суруйар идэлээҕэ, кистээн, бэйэтэ бүөмнээн диэбит курдук. Дьылтан-күнтэн тутулуга суох кыһын-сайын, хаары-самыыры аахсыбакка, хас киэһэ аайы өр баҕайы хаамарын сөбүлүүрэ. Дьэ, онтон киирэн суруйар идэлээҕэ, күнүс суруммат этэ, айар илбиһэ чахчы киирдэҕинэ түүн суруйара. Кини бэйэтэ туспа суоллаах, хатыламмат ураты көрүүлээх, буочардаах поэт этэ. Биирдэ этэн кэбиспит элбэх саҥа, урукку хаалбыт архаичнай да тыллара дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕанан үгүстүк туттуллара. Холобур, былыргы үйэтээҕи мааманнар тустарынан «аалыктаһан аастылар аарымалар», “Кырыа Дьааҥым эйимигэр күрүлгэннэр күүрэллэр». Кини «Ааттаа» диэн хоһоонугар курдук этэр:

Эйиигинниин өһөр-сүтэр, кэхтэр диэни

Эрэнэбин  билиэм суоҕа диэммин.

Кырыа Дьааҥым эйимигэр күрүлгэннэн

Кыһыннары уостубакка күүрэллэр,

Очуостарга кынаттарын сытыылыыллар –

Уһуктубут оҕо-туҥуй хомпорууннар…

Эн сыдьаайыҥ, эн эрэлиҥ күүһэ-уоҕа

Элбэх моһол эндирдэрин туоратыаҕа.

 

Биир биллиилээх саха поэта эппитинии, Баһылай маачаха ийэ көйгө оҕотунуу сылдьыбыта. оччотооҕу былаас салалтата уонна литературнай эргимтэ, чуолаан суруйааччылар сойуустара, Баһылайы бириэмэтигэр өйөөбөтөхтөрө хомолтолоох. Өр сыл суруйааччылар сойуустарын эппиэттиир сэкирэтээринэн үлэлээбит таай убайа Моисей Ефимов кинини бэчээккэ тахсарыгар өйөөбөтөҕө. Баҕар миигиннээҕэр ордук талааннаах поэт тахсыаҕа диэн туормастаабыт буолуон эмиэ сөп курдук. М. Ефимов оччолорго «мин эрэ диэбит» өрөгөйдөөх кэмнэрэ этэ. Онтон биһиги – таастаах Дьааҥы дьоно билиҥҥээҥҥэ диэри хомойобут. Баһылай оччотооҕу бириэмэни маннык суруйар:

“Кырдьыкка тирэнэр буоламмын

Кыахтаахтык дьорҕооттук сананан

Көҥүлбүн тумулук туттаммын

Күр күүһү бар дьонтон ылыныам

Күөмчүһүт хом тылын тулуйдум,

Тойомсук сэниирин да уйдум…

Көрүөм дуо, дьэ мантан ордугу?

Көрдүү да барбаппын олому”.

(«Үрүҥ көмүс сэлэлэр» кинигэттэн, 1996 с.).

 

«Арай XXI үйэ кирбиитигэр үктэнэн эрэ баран, кэлтэҕэй дьылҕаламмыт көлүөнэм оҥорбут олоҕо, охсуспут охсуһуута, айбыт айыыта тиллиэҕэ», — диэн этиитэ сороҕо оруннаах курдук. Этэргэ-тыынарга саҥа көҥүл (демократия) кэлбитин кини маннык этэр:

«Кыаһыалыыр ыарахан адаҕа

Кынчыйбыт хаарчаҕа үрэллэн

Толору холкутук тыынарга

Тоҕоостоох кэм кэллэ» (1996с.).

 

Баһылай «Икки чүмэчи” диэн кинигэтин туһунан аҕыйах тыл.  Бу кинигэ поэт айымньыларын үрдүкү чыпчаала, кэннигэр хаалларбыт кэриэһэ буолар. Саха тыла муҥура суох ис кыахтааҕын, мындырын, уус-уран тыл аба-хомуһуна сайда турарын бу кинигэ арыйар. Оттон «Хомустаах сэргэ» диэн поэма киэҥ философскай ис хоһоонноох, дириҥ дьайааннаах айымньы. «Быйаҥ хаар» поэма аахтахха дьиҥнээх хаарга симфония курдук иһиллэр.

Дьыл түөрт кэмигэр хаары-самыыры, тымныыны-куйааһы, силлиэни-буурҕаны үрдүгэр түһэрэн аһарар Саха былыргы сэргэтэ турар.  Кини тугу сэһэргиирий? Баһылай поэмата ытык сэргэни кытта кэпсэтиитэ ханна да хатыламматтык иһиллэр. Манна поэт ураты көрүүтэ, көрүүлэниитэ да диэххэ сөп, маҥнайгы строкалартан саҕаланар. Онно ытык сэргэ киниэхэ этэр:

… «Бу тоҕой түбэтигэр

Үрдүк мэндиргэ

Мин кындыа миит

Буолан үүммүттээҕим».

 

Поэма бастакы чааһыгар саҥа кэмҥэ былыргы өбүгэлэрбит үгэстэрин тилиннэрэн эрэрбититтэн үөрэн лирическай геройа этэр:

«Үйэлээх сиэр-туом тутуһаллар буоллаҕына,

Өбүгэ үгэһэ үрдүктүк көтөҕүллэн

Бүгүҥҥү кырбас дьоннор сиэрдээхтик дьаһананнар

Бар дьон олоҕун барҕардыах этилэр». (2000 с.)

 

Поэма иккис чааһыгар сэргэ хомуһуннаах тыанын биһигини кэм ыарыылаах тиэмэтин таарыйар:

«Ээ, били хоһоонньуккун? –

…Тоҕо манна элбэххитий

Бэйиэт буола сатааччы –

Томтор аайы тойуксут,

Ыллык аайы ырыаһыт?».

 

Баһылай кырдьык дьиҥнээх поэт этэ. Хомойуох иһин билигин дьиҥнээх поэт бэрт аҕыйах. Көҥүл босхо барбыт «демократия» үйэтигэр поэт буола сатааччы олус элбээтэ. Үрдүк идеялаах айымньыны таҥнаран биэрээччи албын-көлдьүн поэт үксээтэ. Ону биһиги киһибит абаран маннык суруйар:

«Тойотторго ньылаҥнааччы

Өрүтэ эйэҥэлээн

Туох дьиҥнээҕи дьоҥҥо айыай

Өҥнөөхтөргө эккэлээн,

Өгүрүйдэр – бэттэх кэлиэ

Үрдэр антах буолуоҕа,

Өрүү оннук сүнньэ суох

Үйэккэтин моҥуоҕа».

 

Бу ыарахан тыллар, ол эрээри олохпутугар чахчы баар суол. Бу үйэҕэ ньылаҥнастар, карьеристар өлбөт тыыннанар уонна уһун үйэлэнэр кэмнэрэ кэллэ. Ол гынан баран поэт күүстээх итэҕэлэ баһыйан поэматын маннык түмүктүүр:

«Саҥа үөскүүр үйэ

Дьэбир үргүөрүгэр

Саха аал уотун саба үрдэрбэтэр

Үктүөн турбут үтүргэни үрэйэн

Өрө көрүө диибин киһи сиэринэн».

 

Баһылай Дөдүүкүн киэҥ ааҕааччыга лирик поэт быһыытынан биллэр. Уонна кини ырыаҕа анаан 30-тан тахса хоһоону суруйбута, онтон киэҥник … «Таммахтар» А.Алексеев мелодиятыгар «Табалар» Д.Михайлов мелодиятыгар суруллубут ырыалара XX үйэ 100 чулуу ырыатыгар киирэннэр, уостан түспэккэ ылланаллар.

Поэт таптал туһунан элбэх хоһоону суруйан хаалларбыта. «Тымныы полюһун» тымныы чэҥнээх муннуктаах, курдук тымныы коммунальнай дьиэтигэр да олордор Дьааҥы көнө уҥуохтаах, тырымнас хара харахтаах, уһун суһуохтаах кыргыттарын тэллэхтэрин уон уоттаах суостаах төлөннөрүгэр сыыһа-халты оҕустарбыт кэрэ иэйии туһунан элбэҕи суруйбута:

«Кыыс оҕо тэллэҕэр уон уоттаах, –

дииллэр

Оттон мин билбэтим

эн хас уоттааххын.

Арай мин сүрэхпэр

биир уоту уматтыҥ…

Кыыс да оҕо сүрэҕэр

биир уоттаах ини…

Кыыс оҕо саҕар

ол ытык уота

Уолаттар сүрэхтэригэр

умайар буолан,

Үйэттэн үйэҕэ

салҕана туруоҕа

Өлбөт аналламмыт

киһи барахсан!»

 

Поэт хоһоонноругар курус  санаа баарын үрдүнэн, кини инники олох туһунан санаата холку, бэйэтэ сиппэтэҕин, көрбөтөҕүн, сирдээҕи дьахтар тапталын билбэтэҕин, кэнэҕэски үүнэр кэнчээри ыччат көрүөҕэ, ситиһиэҕэ, таптыаҕа диэн бигэтик эрэнэр. Киһи барахсан олоҕо бу орто дойдуга кэмигэр кэлэ, хатылана турарынан уратылаах.

Ону поэт өтө көрөн этэр:

«Көрүөҕүҥ  олох

хатыланар олуһун.

Көрсүө онно да

тапталтан мунчаара.

Арыы саһыл хааннаах

арылы Туллугум

Курбуу көнө уҥуохтаах

хоһуун Манчаары.»

 

Ити курдук ахтан-санаан туран атаспыт-доҕорбут поэт Баһылай Дөдүүкүн өрүү аата ахтылла, суруйбута сураҕыра, айымньылара ааҕылла-үөрэтиллэ турарыгар баҕарабыт.

Ытыктабыллаах ааҕааччы, эйигин ахтылҕан уонна поэзия тэҥҥэ куустустун.

Атастара-доҕотторо: Екатерина Горохова, РСФСР үөрэхтээһинин туйгуна, учууталлар учууталлара, өрөспүүбүлүкэ Бочуоттаах бэтэрээнэ, Константин Горохов, С.А. тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ Бочуоттаах бэтэрээнэ, Дьааҥы уонна Эбээн-Бытантай улуустарын ытык киһитэ.

Дьокуускай куораттан К.В. Горохов.

 

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *