ЕГОР СЛЕПЦОВ: ТУРУУЛАҺЫЫ

Сылгыһыт уол

Уол түүн тыал тыаһыттан уһуктан кэллэ, кукуулуттан быган тас суорҕана түспүтүн көннөрөн биэрдэ, ону-маны иһиллии, сарсын тугу гыныахтааҕын былаанныы сытта. Остуол анныгар кутуйах тугу эрэ хачыгыратар, таһырдьа силлиэ улуйар. Аҕата барбыта нэдиэлэттэн орто, бөһүөлэккэ өйүө-тайаа ылыам диэбитэ да, ыалдьарын кистиирэ, куһаҕаннык сөтөллөр, күрдьүгүнээн тыынар буолбута ыраатта. Кэнники олох уһугулаан, түүнүн сүгүн утуйбакка сөтөллөн-бопторон уһуктара. Биир күн табалары аҕалан оту-маһы, мууһу тиэйбиттэрэ. Аҕата хараҕа биилэнэн, бэйэтэ харааран хаалбыт этэ. «Тоойуом, сарсыарда табаларгын эрдэ аҕалаар, мин уһаатахпына нэдиэлэ буолуом», – диэн кыыкыныырын быыһыгар эппитэ. Кута-сүрэ тостубута, ыалдьыбыта өтө көстөрө, «Мин барсан түргэнник төнүннэхпинэ хайдаҕый?» диэн көрбүтүн төрүт ылымматаҕа, оҕолорбут хайдах көрүүтэ суох хаалыахтарай диэбитэ. Оҕолорбут диэн иитиэхтээн турар убаһаларын этэрэ. Бу күһүн икки учаастактан холбоон 100-чэкэ убаһаны арааран иитэн туруораллар. Урут өссө үргүлдьү түүлээххэ былаан ылан төрүөттүүр этилэр. Килиэбэ бухааҥка аҥаара хаалла, маны харыстаан үс-түөрт хонукка тиэрдэрэ буоллар. Хабдьытын туһахтарын кэрийэн мэлийбитэ, көтөрсүүрэр барыта тымныыттан, күн кылгаабытыттан, силлиэ түспүтүттэн ханна эрэ күрэммит курдук этэ. Уол санаатыгар, барыта хайдах эрэ кыһайбыт курдук табыллыбат өттө буолан иһэрэ.

Күүлэҕэ тыал тыаһыттан туох эрэ охсуллан лүҥсүргүүр. Дьиҥинэн, оскуоланы саҥа бүтэрбит оҕоҕо эргэ өтөхтөрдөөх былыргы дьиэҕэ соҕотох олороро да кутталлаах курдук буолуо эбит. Кыра сылдьан доҕотторунуун иччи-абааһы туһунан кэпсэтэр ахан буолаллара, оттон бу манна кини хайдах эрэ кыһаммат, куттаммат, күннээҕи түбүгүттэн дэлби сылайан-элэйэн, киэһэ кэлэн кытаанахтык утуйан хаалар. Чүмэчитэ да ахсааннаах хаалла. Сарсыарда туран ыттарын батыһыннаран, үрэҕин ойбонугар киирэн сэлэтин көрүө, биир эмэ сыалыһар туппут буоллаҕына, онтун таһааран астыаҕа, төбөтүн-кутуругун ыттарга буһаран сиэтиэҕэ. Сыалыһары арыыга соркуойдаан сиир, онон иһэ тотор, сөп буолар, баччааҥҥа диэри ол эрэ абыраан кэллэ. Кини соҕотох да буоллар чуҥкуйбат, куруук ыттарын, убаһаларын кытта кэпсэтэн тахсар. Киэһэ кинигэ ааҕа сытан утуйар. Дьиэтин хаһан да сойуппакка оһоҕор мас быраҕан биэрэ сылдьар, сылгыларыгар бардаҕына, инчэҕэй чууркалары уган барар буолан, киэһэ кэлэригэр дьиэтэ сылаас көрсөр. Кэлэн иһэн суол кытыытыттан мас мастаан тиэнэр, кэлээт ойбонугар киирэн кэҥэтэн, көйөн, аттарын уулатар, үргүлдьү сыалыһарга сэлэтин мэҥиэлиир, ойбонун тириинэн сабар. Аттарыгар от, кыра эбиэс биэрэн аһатар. Хараҥардар да маһын мастыыр, сүгэтин уга хайдыбытын, хата, хара изолента булан дэлби эрийбитэ. Инньэ гынан күнү быһа соло булбакка хачыгыраан, күн бүппүтүн билбэккэ да хаалар. Убаһаларын аһатар сирэ үстүөрт биэрэстэлээх Ынах Алыыта диэн, сайынын күөл сиэҥин батыһа оттообут сирдэрэ. Күн муҥутаан кылгаан турар кэмэ буолан, начаас хараҥарар, ол иһин уол сырдыгы баттаһаары тиэтэйэр.

Бүгүн эмиэ сарсыарда аҕыс ааһыыта туран оһоҕун отунна, чаанньыгын сылыта уураат, таһырдьа таҕыста. Өссө даҕаны хараҥа бүрүүкээн турар, тыала эбии күүһүрбүт. Бүгүн убаһаларын аһаҕас сиртэн иһирдьэ хорҕоҕо үүрэн илдьэн, саҥа оту хаардаан аһатыыһы. Инчэҕэй чууркатыттан үргүлдьү көтөҕөн киллэрдэ. Суунан-тараанан, сылаас чэйи кытта балыгын тобоҕунан үссэнэ түһэн баран, үрүксээгин сүгэн, аттарын сиэтэн үрэҕэр киирдэ. Сатыы сылдьар ыллыгын тибии тибэн кэбиспит, хаары оймоон тиийэн ойбонун алларан аттарын уулатта, кытыыга тахсан талахха баайан баран, аны сэлэлээх ойбонун көйдө. Балыктааһын кини саамай сөбүлүүр дьарыга – аҕата оҕонньор хайдах баайарга, мэҥиэлииргэ үчүгэйдик такайан биэрбитэ. Мэҥиэҕэ кыра дьарҕаа балык ордук. Сыалыһар сут, аас-туор кэмнэргэ, халыҥ хаардаах, буурҕалаах, тибиилээх кыһыннарга өбүгэлэрбитин элбэхтэ аччыктааһынтан быыһаабыт, ытыктанар балык буолар. Үрэх сүнньүнэн олорор дьон наар ойбоннорун оймоон, онтон аһаан кыстыыллар.

Уол ойбоно, хаар тибэн, хата, наһаа күүскэ тоҥмотох. Анньыынан күрдүргэччи анньан кэҥэтэн биэрдэ, сүүрүнэн мууһун ыксаабакка ыраастаан, сэлэ маһа кумахха батары анньыллыбытын хоҥнорон, оргууй өрө тардан хостоон таһааран истэ. Балык туппута биллэн, ыарахан баҕайытык тахсар, ол быыһыгар эрчимнээхтик мөхсөн тардыалыыр. Уол үөрүүтүттэн сүрэҕэ өрө мөхсө түстэ. Маһын ойбонун үрдүгэр таһааран туора сиргэ уурда уонна аҕата үөрэппитин курдук ыксаабакка быатыттан сыыйа тардан чугаһатан истэ, улахан балык иһэрэ биллэр, быата илиитигэр быһа киирдэ, күүскэ баҕайы өлөрүнэн мөхсөр. «Оо… дьэ эбээт!.. Тыҥыччым сыылката эрэ быстыбатар» дии саныыр. Чугаһатан истэ, бастакы тыҥыччытыгар орто соҕус сыалыһар тутан мөхсүбэккэ ньолбойон кэллэ, эрдэ тутан күүһэ эстибит быһыылаах. Улахан балыга ортотугар сылдьара билиннэ, ойбон анныкы аалыгар тахсымаары, туора хадьырыйан, күүскэ да күүскэ мөхсөн ылла. Уол быатын туппутун ыыппакка умса бара сыста, илиитин ууга уган ылла, ол да буоллар ыыппата, мөҕүһүннэрбитинэн чугаһатан истэ, онтон бу айаҕын анныттан сыҥааҕын анныгар баар бытыга кытта көстөн ылла. Кини маннык улахан аарыма сыалыһары өссө көрө илик. Арааһа, бэйэтинээҕэр улахан, соҕуруу сом диэн ааттыыр балыктарыгар маарынныыр. Уол долгуйан, күүрэн мэктиэтигэр тириттэ, хайыытыттан тутуох буолан эрдэҕинэ, күүскэ баҕайы илгистибитигэр айаҕыттан көтөн тахсыбыт тыҥыччыта төлө баран, уол ойбон хайыҥар олоро түстэ. Туох эрэ диэн хоһооно суоҕунан ыҥыранан ылла. Улахан сыалыһар ньолбойон ойбоҥҥо төттөрү түспүтүгэр, ойбон уута төттөрү өрө түллэн таҕыста. Уол кураанах быатын туппутунан туран кэлэн хомойон ытыы сыста, ойбонун өҥөйөн балай да умса түһэн олордо, быатын субуйан көрдө, кэнники үһүс тыҥыччатыгар эмиэ туох эрэ түбэһэ сылдьыбыт, дьарҕаанан мэҥиэлээбитэ илдьи ыстанан хаалбыт. Уол хайаахтыай, аҕата оҕонньор булду сыыһа ыттаххына, кииһи, мас көтөрүн төрүөттэн куоттардаххына наһаа аймаммат буол, ытыыр-соҥуур, абаланар сатаммат, кыыһырбат, улаханнык саҥа таһааран үөхсүбэт буол диирэ. Байанайы хаҥыннарыаҥ, Күөх Боллоҕу өһүргэтиэҥ диэн үөрэтэрэ-такайара. Хата, бу сыалыһарын тиийэн астаан-бэлэмнээн кэбиһиэ. Билигин ый быыһа буолан бачча туппутугар баһыыба. Оҕонньор сыалыһар ый туолуутугар хаамар, сэлэҕэ тутар, былыргылар онно хас да ойбону алларан туттумахтаан хаалаллара диирэ. Биир атын күрүөҕэ хаалларан от биэрэн аһатта, биирин сиэтэн илдьэн кырыалаан ыҥыырдаата, аһаабыта буолан, балыгын астаан соркуойдуурга бэлэмнээн, бысталаан баран, убаһаларын аһата барда. Кини онно күнү быһа сылдьыахтаах, киэһэ хойут хараҥаҕа биирдэ төннүө, тоҥоро уурбут сыалыһарын быарын санаабытынан кэлиэҕэ. Суолун буурҕа типпит буолан, хойутаан соҕус тиийдэ.

Убаһалара хаһан аһыыр сирдэриттэн субуһан, отторун аттыгар мустан эрэллэр, сорохтор эрдэ кэлэн от хорҕотугар тыалтан саһан сиэллэрэкутуруктара тэлээрэ тураахтыыллар. Бу манна аһаҕас алыы буолан тыал хаары ытыйан олорор. Сыарҕатын от аттыгар тохтотон, сыарҕа аҥаара оту тиэйэн, атырдьаҕын, күрдьэҕин баайан баран, күүскэ: «Кээ-ээ-элиэҥ, кээ-ээ-лиэҥ», – диэн хаһыытаата. Бараары атын муоһатын ылан баран өссө хаһыытаата. Арай көрдөҕүнэ, кэнники иһэр убаһалара кэннилэрин хайыһан, тугу эрэ одуулууодуулуу, сороҕор сырсан ылаллар. Будулҕан быыһынан көрдөҕүнэ, икки бөрө убаһалары батыһан батыччахтаһаллар, эмиэ да чугуруҥнаһаллар, кини хаһыытын иһиттилэр быһыылаах. Ыттара ол диэки көрөн, хороһон олороллор, биир уостаах саатын куруук сүгэ сылдьар буолан, ботуруонун ииттэн, бөрөлөр диэки туһаайан тыас таһааран ытта. Булчут ыттар саа тыаһаабытыгар эрдийбит курдук ыстанан кэбистилэр. Уол ыттарын тохтото сатаан ыҥыран, хаһыытаан көрдө да, истибэккэ сырса турдулар. Бөрөлөр үрдүк дулҕалаах сиэҥ диэки киирэн эрэллэрэ да, сүтэн хааллылар. Улахаттара сүрдээх, убаһалартан итэҕэһэ суохтар. Ордук биир бөрө улахана уолу сөхтөрдө, кини киинэҕэ көрөр бөрөлөрө ыт саҕа, ыттааҕар эрэ арыыйда улахан буолаллара. Уол убаһаларын үрдүнэн-аннынан ахсааннарын аахта, бэлиэ убаһалары көрөттөөтө, бары баар курдуктар, арай биир наар былтарыйан туспа бара сатыыр, элэмэс, кыра буолан Бээгэй диэн ааттаабыт убаһата суох. Кини куруук аһатар буолан, ханнык убаһа ханнык убаһаны кытта доҕордоһон, тапсан сылдьалларын билэр. Оннооҕор хайа убаһалар урут-хойут окко аһыы кэлэллэрин кытта эндэппэт. Ити кутуруктаахтар аанньанан арахсыбаттарын, муҥнаабыттара ырааппытын билэн, убаһаларын дьиэтигэр илдьэн улахан далга хаайан аһатарга былааннанна. Эмискэ сиэҥ диэки ар-бур бөҕөтө буола түстэ. Ыттарбын сиэтилэр, тутан баайталаабакка дии санаан кэмсиннэ. Оҕонньор төһө эрэ хомойор диэт, саатын эмиэ ииттэн ытта. Убаһалар бары от аттыгар дьиксиммиттии бөлүөхсэн титирэһэ тураллар, киһийдээн да бөҕөҕүн, биһигини барыбытын ардай аһыылаахтарга туттаран сиэтээри гынныҥ буолбат дуо диэбит курдук көрөллөр. Уол бу түгэҥҥэ ыгылыйда, аҕата ыттарын наһаа сөбүлүүр, үлбүрүйэр этэ, буолумуна элбэхтэ аһаппыт-сиэппит эрэллээх доҕотторо буоллаҕа.

Тыал, силлиэ өссө күүһүрдэ. Уол этэрбэһин мутукка хайа үктээбитинэн хаар киирэн атаҕа тоҥно, сирэйин, хоонньун, саал былаата аһаҕас сиринэн түөһүн, бэгэччэгин тымныы тыал хаарыйар. Былыттар олох аллараа сиргэ сыстан будулҕан ытыллан олорор. Айылҕа эмиэ кинини утары турбут курдук, аан дойдуга соҕотоҕун эрэ хаалбыт тэҥэ сананна, ыттарыттан матта быһыылаах, аны биир убаһата суох. Ити кутуруктаахтар өссө хас убаһаны тардаллара биллибэт. Сыарҕаҕа от ууран аһаттахха батыһар буолаллара, онон оргууй батыһыннаран дьиэм диэки илдьибит киһи дии санаата. Онно аҕатынаан аттарыгар уонна биир эмэ убаһа мөлтөөтөҕүнэ арааран аһатарга диэн тиэйбит кыра оттоохтор, бүгүн-сарсын тиийиэҕэ уонна өссө эбии бу сыарҕатыгар тиэниэҕэ. Убаһалара хаһан отун ыһан аһатар диэбит курдук кини диэки көрдөспүт курдук көрөөхтүүллэр. Сөп буола-буола тыал эмискэ күүһүрэр, хаар өрө ытыллан олорор. Үөрэнэ сылдьан санаатыгар тыаҕа сылдьар романтика, барыта судургу курдук көстөрө, дуоһуйа бултуоналтыан, күн аайы оскуолаҕа эрдэ туран барбакка, ким эрэ этэринэн сылдьыбакка, бэйэм бэйэбэр хайдах саныырбынан туруом-олоруом дии саныыра. Манна кэлэн тоҥмот, аччыктаабат туһугар түбүгүрүөххэ, мөхсүөххэ, үлэлиэххэ наадатын билбэт этэ. Билигин дэриэбинэҕэ дьон Саҥа дьыл бырааһынньыгар бэлэмнэнэн үөрэ-көтө түбүгүрэ сырыттахтара. Кини хаһан эрэ киһи олоҕо үрүҥхара кэрдиистэргэ арахсарын истибитэ, онон буоллаҕына киниэхэ бу хара кэрдииһэ дьэ кэллэ быһыылаах.

«Тулуйан, бу хара кэрдииһи аһарарым буоллар» дии саныы-саныы сыарҕатыгар кэтит гына от ууруна сырытта, убаһаларыгар мэһэйдэспэтиннэр диэн туспа кыра соҕус оту ыһан биэрдэ. Ата төбөтүн хоротон, ыттар уонна бөрөлөр барбыт сирдэрин диэки тугу эрэ көрөр. Арай, кырдьык, хаар будулуйарын быыһынан туох эрэ сиэҥ диэкиттэн үнүөхтээн иһэр. Уол, атырдьаҕын ууран, күрүөҕэ ыйаабыт саатыгар хаамта. Убаһалара, ата, кини бэйэтэ да чочумча ол үнүөхтүүрү тонолуппакка көрөн турдулар, онтон эмискэ ата күүскэ баҕайы иҥэрсийдэ, онно хардаран анарааҥҥыта эмиэ иҥэрсийдэ. Убаһалар истэригэр сэргэхсийии буолла. «Ээ… Эн эбиккин дуу?» диэбит курдук сорохторо иҥэрсийдилэр, отторун хабыалаабытынан бардылар. Уол хараҕа сырдыы түстэ, били итэҕэс, Бээгэй диэн ааттаабыт убаһата халыҥ хомураҕы, хаары кэһэн, үнүөхтээн иһэр эбит. Арай кэннигэр туохтар эрэ субуруһаллар, өссө кутуруктара эйэҥэлиир, хата ыттара бу батыһан иһэллэр. Уол үөрүүтүттэн ыттарын ыҥыран хаһыытаан бытарытта. Ыттара истэн, кутуруктара эйэҥэлии түстэ. Бээгэй сылгы тэпсибит чигдитигэр киирэн «һуу!» диэбит курдук турунан кэбистэ, илгистэн ылла. Тириппит, өлөрүнэн мөхсө сылдьыбыта биллэр, хайдах эрэ биэтэҥэлээн ылар курдук. Уол убаһатыгар сүүрэн тиийдэ, Бээгэйэ нэһиилэ турар, сылайбыт быһыылаах. Тиийэн эргитэ сылдьан көрбүтэ, кутуругун төрдө уонна буутун этэ тоҕо тардыллыбыт, хаана тахсан тоҥмута кытара сылдьар. Ыттарын түүтэ эмиэ арҕастарын диэкинэн логлу убахтаммыттарыгар сыраан сыстан хаалбыт. Ол да буоллар, хата, наһаа улаханнык эмсэҕэлээбэтэхтэр, илгистэн ыллылар. Саанан тыас таһаарбатаҕа буоллар, туох буолбута биллибэт буолуох бадахтаах. Кырдьаҕас ытын Холоругу тобуктаан туран кууһан имэрийдэ. Ыта ыйылаан ылла, сылайбыт, ыарытыйбыт көрүҥнээх. Саба сүүрэн тиийэн убаһаларын быыһаан аҕалбыттарыттан уол түөрт атахтаах доҕотторугар улаханнык махтанна. Бэйэтэ эгди буола түстэ, туттара-хаптара эрчимирдэ, саатын ылан үөһэ өссө ытта. Биир да убаһаны эһиэхэ, ардай аһыылаахтарга, туран биэриэхпит суоҕа диэн кыланан бытарытта. Тохтуу түһэн баран, «абаккабын даа-аа-аа, үчүгэй да аһы мүччү туттахпыан» диэбит курдук сүрдээх куһаҕаннык улуйар энэлгэн иһилиннэ. Бу энэлгэҥҥэ эн биһикки туруулаһыыбыт манан эрэ бүппэт диэн суоһурҕаныы, сааныы баар курдуга. Уол этэ ис-иһиттэн тымныйан ылла.

Уол кэбиһиилээх оттон саас-сааһынан күрүө нөҥүө сыарҕатыгар томточчу тиэннэ, сыарҕатын иннигэр баайыллыбыт быаҕа балтарыгын уган кэнниттэн ыга тардан, баттаан баайда. Бодьуустаһан, түбүгүрэн син ирбит курдук буолла, сыарҕатын кэтирэтэ уурбут маһа маска, төҥүргэскэ эрэ саайыллыбатар, ата барахсан бу икки ардыгар тиэрдэр ини. Дьиэтигэр, доҕоругар барарыгар түргэтиир, уоҕургуур буолара. Ыттара Холоруктаах, Ытылҕан урут соҕус сүүрдүлэр, кинилэр баалларыттан уол үөрдэ, кини Холоругу хайдах эрэ эрэнэр, аҕата да ытыктыыр, үлбүрүйэр, элбэхтэ бииргэ бултаан-алтаан үөрэнэн хаалбыт доҕоро. Холорук охсуһан дэриэбинэҕэ ыттарга олох хоруол этэ. Уол биир түгэни өйдүү түстэ, үөрэнэ сылдьан биирдэ үөһээ бөһүөлэккэ туохха эрэ бара сырыттаҕына, Холорук батыһан барбыта. Арай ыт бөҕөтө, үрэн моргуйа-моргуйа, Холоругу атыҥыраан, сүүрэн аҕай кэлбиттэрэ. Холорук ол аайы ымыттан да көрбөтөҕө, кини тииһин килэтэн, сиһин бөгдьөтөн, хараҕа уоттанан, дьулаан дьүһүннэнэн, кыратык ырдьыгынаан эрэ ылбыта, ол аайы ыттар олох уйулҕалара көтөн, кутталларыттан ыйылаһан ылбыттара, куотар аакка түспүттэрэ. Олох өлөрдүү куттанан, кутуруктарын кумутан, кулгаахтарын ньылатан, харахтара кытта сүүрэлэс буолбуттарын уол соһуйан, өр көрөн турбута. Онтон ыла Холоругу атын хараҕынан көрөр буолбута. Бу ыт суоһа-суодала, адьырҕата киирдэҕинэ, туохтан да толлубатын билбитэ, бэйэтигэр бүк эрэллээҕэ, ханнык да улахан ыттар киниттэн куттанан, сабардатан, салыбыраһан, кумуҥнаан, тиэрэ түһэн, атахтарын өрө көтөҕөн сытынан кэбиһэллэрэ. Тыһы ыты батыһа сылдьар халыҥ үөрдээх ыттарга тиийдэҕинэ, бары тарҕаһан ыһылла түһэллэрэ. Холорук хаһаайын курдук хаардыы хааман кэбиһэрэ, биир да ыт утары ырдьыгыныахтааҕар буолуох утары да көрбөт, кинини оннук билинэллэрэ, куттаналлара, сороҕор ыйылаһа-ыйылаһа тугу да быраҕан туран, куотар аакка түһэллэрэ. Кини оннук көрүҥүнэн дуу, суоһунан-суодалынан дуу сүрдэрин баттыыр, дьиксиннэрэр этэ.

Бэчэҥэ

Кини эдэригэр, акаарытыгар, дохсунугар икки буруһууналаах улахан хапкааҥҥа киирэн биэрбитэ. Хапкаан уҥа атаҕын үс тарбаҕын быһан хаалларбыта. Онно улаханнык уйулҕата хамсаан, куттанан, эрэй бөҕөнөн, бэрт уһуннук мөхсөн, атаҕа улук буолан, тоҥон иҥиирдэрэ сап курдук хаалыар диэри эрийэн, кэрбээн нэһиилэ төлө көппүтэ. Онтон ыла уһун кутуруктаахтарга, сиэллээхтэргэ дураһыйбат буола сылдьыбыта. Бу иннинэ кинилэри, эдэрдэри батыһыннаран, Имнээх (Хайдыбыт Кулгаах) диэн кырдьаҕас атыыр бөрө иилээн-саҕалаан илдьэ сылдьыбыта, кини эркин курдук эрэллээх, булар-талар, сирин-уотун билэр, сэрэхтээх, өйдөөх кырдьаҕас бөрө буолан хаһан да аччык сылдьыбат этилэр.

Биирдэ, тумултан үрэх тоҕойугар супту түһэн, сүрдээх эмис убаһаны охторбуттара, онно даҕаны кырдьаҕастара наһаа саба түһэ сатаабатаҕа, хайдах эрэ сэрэммит курдук туттара, ойоҕоһуттан күөйэн эрэ биэрээччи буолбута. Эдэр бөрөлөр табаны такымыттан тута үөрэммит буоланнар хаста да сытыы туйахтар тэбиилэригэр киирэн биэрбиттэрэ, бииргэ сылдьар доҕоро, инники тииһин тоҕо тэптэрэн сүрдээҕин эрэйдэммитэ. Кини ийэтэ үөрэппитинэн, бэрт эрэйинэн хабарҕатыгар ыстанан, ыыппакка ыйана сылдьыбыта. Имнээх биһирээбитин биллэрэн аттыгар кэлэн, онтонмантан убахтаабыта буолбута. Убаһа инники атахтарынан табыйталаабыта да чугаһа бэрт буолан, хата, улаханнык хотуппатаҕа. Хаана баран сыыйа мөлтөөн барбыта, түөрт атаҕын ахчаччы быраҕан, баҕаналыы тэбинэн турбахтыы түһэн баран, тиһэх күүһүнэн чэҥкээйи курдук ыйана сылдьар ардай аһыылааҕы төлө илгистэ, табыйа сатаабыта, ол эрээри уһаабатаҕа хорук тымырыттан хаана күүскэ сүүрэн, биэтэҥэлээн, сыыйа мөлтөөн, туймааран охтон түспүтэ. Бэчэҥэ тыын сириттэн ылан ыыппакка, хараҕын симэн ыла-ыла, айаҕар, аһыытыгар халыйан түһэр хааны сотору-сотору “кылк” гына ыйыстан иһэрэ. Онтон ыла бу тутарга уустук уонна сэрэхтээх да буоллар, минньигэс эттээх сылгыны тардарга үөрэммитэ. Охтубутун кэннэ онтун-мантын хайа тардан, иһин хостоон үссэнэ түспүттэрэ. Сылгы этэ, таба (ыыраахтаах) этинээҕэр элбэҕэ, сыата-сымата, эмиһэ сөхтөрбүтэ. Тотоннор, сыаттан үөһүрэн, бөтөн элбэҕи сиэбэккэ тумулларыгар тахсан аа-дьуо таба ыстаадатын диэки төттөрү түһэ турбуттара. Баһылыктара Имнээх бу түгэҥҥэ хайдах эрэ наар кэтэнэр, тугу эрэ сыыһа быһыыланным диэбиттии кэмсинэр-куттанар курдук тутта сылдьыбыта. Кинилэр үксүн хараҥанан сундулуһа сылдьаллара. Ый курдугунан таба ааҕыытын, харааллааһын кэмэ буолан, икки атахтаахтар табаларын харах далыгар тута, күөйэ-көрө сылдьар кэмнэрэ этэ. Истэрэ хапсыйан, аччыктаан, табаҕа табыллыбакка сылгыларыгар эргийэн кэлбиттэрэ.

Баһылыктара Имнээх бачча тухары бастаан кэлэн баран, сиэҥнэригэр чугаһаан иһэн атаҕын саламмыта буолан, туора тахсан сытынан кэбиспитэ. Бэчэҥэ аччыктаабыта бэрдиттэн уонна кини охторбут буолан бэйэтин булдун курдук саныырыттан бастакы буолбута. Кинилэр кэннилэриттэн сылгылар да, икки атахтаахтар да сылдьыбыт суоллара ононманан баар курдуга, сиэгэн обургу булбаттаах буолуо дуо, орох тэппитэ ырааппыт этэ. Хайдах эрэ сүрэҕэ тугу эрэ сэрэйбит курдук тохтообута, онтон ааспыкка ыймахтаабыт утаҕы ханнарар сылаас хааны, сыалаах минньигэс эти саныы түспүтэ. Кэннигэр доҕоро кэлэн тоҕо турабытый диэбит курдук ыксары анньан турар. Субуһан кэлбит үнүргү суолларынан чиҥ-чиҥник үктээн, өгдөҥөлөөн, хаамыы былаастаан олуктаан сиэлэн барбыта. Эмискэ атаҕын анныгар туох эрэ “чап” гынар тыаһын кытта уҥа атаҕа уот аһыйа түспүтэ. Ону кини өлүөр диэри умнуо суоҕа, дьиҥинэн үөһэнэн соҕус ылларбыта да, ыстаныытын күүһүгэр төлө көтө сатаан мөхсүүтүгэр хапкаана тириитин саралаан, аллара субуруйан тарбахтарын сүһүөҕэр иҥнибитэ, онно иҥнэн ньиэрбэтин уһуга буолан дуу өссө ыарыылаах этэ. Онтон сиэҥэ көстө сытара, сиэҥ да диэн сиэгэнниин, суордуун быһа көмүллээн туга да ордубатах этэ. Иҥнэригэр халлаан саҥа суһуктуйан эрэр курдуга да, күнэ бүтэ охсон хараҥарбыт, түүн буолбут, эстэн сынньана-сынньана мөхсөн, хараҕа хараҥарталаан ылара…

Ханна эрэ ыраах Имнээх доҕотторун кытта быраһаайдаһан улуйаллара иһиллибитэ. Ону истэн адьас уһугулаабыта, тугу да гынар кыаҕа суоҕуттан, көҥүлгэ көччүйэн бу манан бүттэҕим дуу дии санаан улаханнык уйадыйбыта. Хапкаанын чэҥкээйилиин баҕастыын үрэххэ соһон киллэрбитигэр, онто хойуу талахха иҥнэн, дэлби эрийэн кэбиспитэ. Салана-салана, атаҕын кэрбээн чугаһаппыта, ол эрээри хапкаан тымныы тимирэ быһа киирэн, хаарыйан, атаҕа тоҥон көнтөс курдук буолбута, ол үлүйбүтэ сыыйа өрө тахсан иһэр курдуга, бабыгыраан, титирэстээн бүтүн бэйэтэ тоҥон барбыта. Үс тарбаҕын тыҥырахтарын хамсатар үрүҥ иҥиирдэрэ эрэ хаалбыттара, бу иҥиирдэр уунаҥалыы-уунаҥалыы быстан биэрбэккэ сордообуттара. Сатахха уоһун-тииһин тоҥ хапкааны кытта охсуһарыгар, хадьырыйарыгар улаханнык эмсэҕэлэппитэ. Хапкаана уоһун, миилэтин хаана тохтон, кыа-хаан буолбут этэ, ононманан аһыытынан ытырталаабыта кылбайан көстөрө. Уоскуйан тохтуу түһэн, тимир хапкааны кытта охсуһан туһа тахсыбатын этинэн-хаанынан өйдөөбүтэ. Ол оннугар бары сэниэтин тоҥон хаалбыт атаҕын көмүллүүрүгэр туһаайбыта. Иҥиирдэрэ бэйэ-бэйэлэригэр эриллэннэр өрүллүбүт быа курдук буолбуттара, кыратык да хамсаары гыннаҕына, сүрэҕин тымыра быстан эрэр курдук абытай ыарыы буолара. Дьиҥинэн, аһыытынан быһа ытыран кэбиһиэ эбит да хапкаана уонна бэйэтин атаҕа мэһэйдииллэрэ. Күүскэ тартаҕына эрэ көстөн ылаллара. Олох буорайбыта, хараҕын үрүҥэ хааннырбыта, ынчыктаан, ыйылаан эрэйдэммитэ аҕай. Онтон, хата, биир түгэҥҥэ төттөрү эриллэннэр уһаан, кэм көстөр буолбут иҥиирдэрин муннун тымныы хапкааҥҥа хаарыйтара-хаарыйтара, аһыытынан быһа хадьырыйан босхоломмута.

Бастаан утаа, «ама… хапкаан хаалла дуу…» диэн санаан итэҕэйбэтэх курдук буолбута, онтон ньылаччы туттан аллара үрэххэ, кэннин хайыһахайыһа содьороҥноон түспүтэ. Босхоломмут үөрүүтүгэр уонна ирэ да түһээри бырдааттанан иннин хоту түһүнэн сүүр да сүүр буолбута, тоҥон хаалбыт уҥа атаҕа бастаан мэһэйдиир курдуга, атыллан да ылара. Онтон сыыйа хамсаан, үс атаҕа хамсыырын үтүктэн уһуктан, кыра-кыратык имиллэҥнээн барбыта, ол эрээри билигин да сатаан дугуммакка өрө көтөҕө сылдьара. Сүүр да сүүр буолбутуттан дьэ этэ-сиинэ аһыллан, ирэн-хорон тумулга тахсан, сытан эрэн атаҕын итии салгынынан ириэрэн-илгийэн уһуннук саламмыта. Хапкааны кытта наһаа да уһуннук бодьуустаспыта, санаатыгар хас да күн сордоммут курдуга. Аа-дьуо туран, доҕотторун суолларынан батыһан бэчэҥэлээн барбыта. Ол иһэн иһиттэҕинэ үрэх диэки ыттар үрбүттэрэ. Онтон хатан баҕайы хаһыы иһиллибитэ, икки атахтаах абарбыт саҥата оргуйа түспүтэ, саа эстэн “пас-пас” гыммыта. Арай өссө чаас курдук хойутаабыта, босхоломмотоҕо буоллар, ити салгыҥҥа ытыллыбыт буулдьалар киниэхэ ананыахтарын сэрэйэн, этэ-хаана тымныйталаан ылбыта, дьиксиммитэ, кутуругун кумутан, кулгааҕын ньылатан тумулун диэки сундулуйбута. Бэйэтэ да билбэтинэн түргэтээтэр-түргэтэтээн испитэ, бастаан өйдөөбөтөҕө, онтон өйө-санаата, уйулҕата сыыспатах этэ, кэннигэр ыттар аҕылаһаллара иһиллибитэ…

Холорук

Үс атахтаах Бэчэҥэни өр гымматахтара, булчут ыттар бу ситэн кэлбиттэрэ. Ыттар уонна ардай аһыылаахтар өбүгэлэрин саҕаттан үйэ-саас тухары хаан өстөөх буолаллар. Төһөлөөх элбэхтэ түҥ былыргыттан бу кыыллартан эмсэҕэлээбиттэрэ, бултарын-астарын былдьатан атаҕастаппыттара, үрүҥ тыыннара быстыбыта буолуой… Ол барыта ыттар тымырдарыгар-хааннарыгар иҥэ-сөҥө сылдьара.

Улам-улам чугаһаан оҕонньор улахан ыта Холорук Бэчэҥэ кутуругар түһүөхчэ буолан эрдэҕинэ, Бэчэҥэ обургу эргиллэ түһэн арҕаһыттан ылан тырыта тыытардыы ыстаммыта гынан баран, ыт сымса баҕайытык туора ыстаныытыгар тииһэ кураанах салгыны хап гыммыта. Иккиэн утарыта көрсөн ырдьыгынаһа турбуттара, уордара-кылыннара киирэн харахтарыттан уот сырдыргыырга дылыта. Утарыта көрсөн уһуннук турбуттара, хайалара да толлон хараҕын куоттарбатаҕа. Бэчэҥэ төһө да адьырҕа буоллар, бу булчут ыт хараҕыттан хайдах эрэ сүр баттаппыта, бу мээнэ ыт буолбатаҕын билбитэ. Ол гынан баран, аччыктаабыта, иһэ хапсыйбыта таайан, бачча бэйэлэринэн кэлэн биэрбит үтэлэри аһы ас, булду булт курдук тутуохха диэн адьырҕата өтөн, ыалдьар атаҕын да умнан ыкка ыстанан кэбиспитэ. Хаһан да буоларын курдук үнтү хадьырыйан, икки илин атаҕынан кууһан, хабарҕатыгар хатана түһэр баҕалаах этэ да, ыта куттаммакка эмиэ утары ыстаммыта. Улаханынан, ыйааһына ыараханынан адьырҕа баҕайы тутуо эбит да, Холорук да баардаах ыт буолан биэрбитэ. Кинини дэриэбинэҕэ биир да ыт утары көрбөт этэ, хайдах эрэ оннук уйулҕалара көтөн хаалара, куотар аакка түһэллэрэ, охсуһан ханнык да ыкка хотторбото, булчут ыт буолан кэбирэх сирдэригэр түһэн, син биир үрдүлэригэр буолан кыайыылаах тахсара.

Бу кэмҥэ оҕонньор эдэр ыта Ытылҕан баар буола түспүтэ да, тула көтө сылдьан охсуһууга наһаа кыттыспакка үр да үр буолбута. Сороҕор эрэ тоҕоос булан бөрөнү кутуругуттан ытыран ылара. Бэчэҥэ кини диэки эргиллээри гыннаҕына, Холорук өлөрүн да кэрэйбэккэ көмүскэһэн бөрөҕө хатана түһэрэ. Бэчэҥэ икки кэлин атаҕар туран үөһэттэн ыйааһынынан Холоругу хам баттаан хабарҕатыттан ылыах буолбута, ыта ылларбатаҕа. Ол иһин арҕаһыгар түспүтэ, эмискэ ыалдьар атаҕыттан ылларан хараҕа хараҥаран ылбыта, тула эргийсэ сылдьан онтон-мантан ытырсан көрбүттэрэ. Сылайан эмиэ утарыта көрсөн ырдьыгынаһа, аҕылаһа турбуттара. Бу түгэҥҥэ Бэчэҥэ бу ыты хайдах да иннин ылбатын билбитэ, икки атахтааҕы саныы биэрбитэ, кини ыт үрэрин истэн чугаһаан эрэр буолуохтаах. Кыра ыт, сатахха, сатарытан түһэн үрэрэ өй мэйдээх тулуйбат үлүгэрэ этэ. Бэчэҥэ эмискэ эргиллэн тумул үрдүн диэки ыстаммыта да, кэннигэр харса суох Холорук самыытыгар хатана түспүтэ уонна соһулла сылдьыбыта. Холорук оҕонньор атын харса суох кымньыылаан чугаһаан эрэрин сэрэйэрэ, өссө кыратык Бэчэҥэни тута түһэр санаалааҕа. Бөрөтө төһө да аарыма буоллар, кэбирэх сирин билбитэ, сэнээн, ыты ыт курдук тутуом диэбитэ табыллыбатаҕа. Эргиллэн эмиэ ар-бур дэһэн тутуспутунан барбыттара. Холорук Бэчэҥэ ыалдьар атаҕыттан ытыран баран ыыппакка хадьырый да хадьырый буола сылдьыбыта. Бөрө ыт арҕаһыттан ытыран көрөрө да, хапкааҥҥа уоһа-тииһэ бүтэн улаханнык хотуппат этэ, олох уһугулаан барбыта. Холорук ыалдьар атаҕыттан хадьырыйдаҕын ахсын хараҕа хараҥарталаан ылара. Ытылҕан үрэрин тохтоппокко, сүүрэ сылдьан убайыгар Холорукка көмөлөһөн Бэчэҥэни онтон-мантан хабыалаан ылара.

Ол булумахтана сылдьан Холорук иһиттэҕинэ Ытылҕана ыйылаан ылбыта, бу кини кыра эрдэҕиттэн көрөн-истэн, такайан кэлбит ыта буолан эргиллэ түспүтэ – Ытылҕаны атын бөрөлөр кэлэннэр тэлэкэччитэн убахтаан эрэллэрэ. Холорук тугу да быраҕан туран, оҕотун курдук саныыр Ытылҕаны көмүскэһэн ыстанан кэбиспитэ. Холорук уҥуоҕунан ыкка улахан ыт этэ да, убаһа саҕа Имнээххэ холоотоххо олох ыт оҕотун курдуга. Ол эрээри кыыһыран, кырыктыйан, суптурута түһүтэлээн, таба хаптарбакка аһаран биэрэ сылдьан, Имнээххэ кытаанах утарсыыны оҥорбута. Ытылҕан барахсан илин тииһин убаһаҕа тоҕо тэптэрбит бөрөнү кытта тутуһан тула холоруктана сырыттаҕына, оҕонньор карабинын тыаһа өрө хабылла түспүтэ. Бастаан эдэр бөрө таптаран налыс гыммыта.

Имнээх оо, аатырбыт Имнээх… саа тыаһаабытыгар соһуйан хаалбыта. Дьиҥинэн, бу ыты тутан сиирэ олох чугаһаабыта, бэйэтэ туос-аччык буолан, аһыыр баҕаттан сылайбыт-эстибит ыты бүтэһик тыын сириттэн эрэ харбыыра хаалбыта, кини ыттары соруйан батыһыннаран, икки атахтаахтартан тэйитэн баран тутаттыыра, олор үксүн кыра нэк түүлээх табаһыт ыттар буолаллара. Ийэтэ кинилэри батыһыннаран, үрэх баһыгар баран, наар биир сиргэ, туох эрэ эмэҕирэн хаалбыт мас лаабыс аттыгар тиийэн, төрөппүт ийэтин дуу, аҕатын дуу суохтаан энэлийэн ытыыр-улуйар буолара, икки атахтаахтар сылдьыбыт сирдэригэр олох сэрэхтээхтик, болҕомтолоохтук сылдьарга үөрэтэрэ, такайара.

Кырдьаҕас бөрө, аатырбыт-сураҕырбыт Имнээх хайдах маннык киирэн биэрдэ. Бэчэҥэни хаалларан, иккиэ хаалан баран, эмиэ табыллыбатахтара, туос аччык сүүрэкэлээн, урукку сиэҥнэрин эҥин сэрэнэн кэрийтэлээн, ону-маны үссэммитэ буолбуттара. Доҕордорун суохтаабыттара, кини баарына булугас өйүнэн, эрчиминэн, түргэнинэн иккиэннэрин баһыйарын дьэ кэлэн билбиттэрэ. Ол иһин кинини суохтааннар төннөн кэлбиттэрэ, Имнээх доҕоро хапкааны кууһан олорботун сэрэйэрэ, кини курдук кыахтаах дохсун бөрө төлө көтөн быыһаныахтааҕар саарбахтаабат этэ. Ыт үрэрин, Бэчэҥэ кырыктаахтык ырдьыгыныырын истэннэр чуо сүүрэн сундулуһан кэлбиттэрэ. Кини маннык табаны, бүүчээни, тайах оҕотун туттаҕына ырдьыгыныырын билэллэрэ. Аччыктаабыт санааларыгар Бэчэҥэбит эмиэ тугу эрэ тутан эрэр, биһиги да тииһинэн хаалыахха, бу икки атахтаах ыырдаммат сирэ, тумул үрдүгэр, болбукта быыһыгар, икки атахтаах кэлиэ дии санаабатахтара.

Саа хантан тыаһаабытын да өйдөөбөккө хаалбыта, онтон тиит кэннигэр саатын сомуогун хачыгырата турар, уруккуттан ыраахтан көрөн билэр оҕонньорун көрө түспүтэ. Кэлбит сирин диэки маахтаан ойон эрдэҕинэ, кутуругар абааһы ыта ыйана түспүтэ, ыт эрэ маннык баламат буолуо дии санаабатаҕа. Оҕонньор билигин даҕаны ытарынан бэргэн этэ, кини сыыспатаҕа, холун ортотугар арыый үөһээ өттүнэн сүрэҕин тэһэ ытан таһаарбыта. Ол бириэмэҕэ Бэчэҥэ ырааппыта, иккис тумулун түһэн, тыалаах-мастаах сирдэринэн сөрөнөн, арыый уоскуйан биир тэҥник ойуолаан сири хорутан, ырааттар ыраатан, үс да атаҕынан да буоллар ситтэрбэттии барбыта. Сатана ыта уһугулата сыста, доҕотторо кэлэн саба түһэн аралдьыппатахтара буоллар, олох сиэ эбиттэр. Имнээххэ көмөлөһөн, куолаан Холоругу тутан барыахха баара да, кэм-кэрдии наһаа кычым этэ. Оҕонньор субу ойутан кэлэн эрэрэ, онтон Имнээх обургу ону билбэккэ киирэн биэрдэҕэ. Кэннигэр иккитэ саа тыаһаабытын истэн, аны кини быраһаайдаһан улуйан ылбыта…

Холорук Бэчэҥэ мөлтөөбүтүн билбитэ. Иччитэ Бэчэҥэҕэ хараҕа кырыыламмыта ыраатта, бүтэһик кырыктаах өстөһүү саҕаланыытынан оҕонньор убаһатын тутан сиэбиттэрэ буолбута. Онтон Холорук оҕонньорго оҕо эрдэҕиттэн бэриниилээх ыт этэ. Улахан Имнээх уруккуттан сылдьарын оҕонньор эмиэ билэр этэ, онтон суоллара үһүө буолбутун эмиэ өйдөөн көрбүтэ, онно биир уһулуччу улахан суоллаах баара. Эрчимнээҕэ-кыахтааҕа, харса суоҕа булдугар саба түһэр суолуттан да биллэрэ. Холорук Бэчэҥэни кытта тутуһа сатаан сылайбыта, күүһэуоҕа эстибитэ. Ол кэмҥэ бу Имнээх, хаһан эрэ тыһы бөрө туһугар туруулаһыыларыгар кулгааҕа хайа тардыллыбыт, мунна эмиэ хас да сиринэн сиирэ тардыллыбыта чэр буолбут аҕа баһылык бөрө саба түспүтэ. Бэчэҥэттэн уратыта анарааҥҥыттан көмүскэнэргэ эрэ сылдьыбыт буоллаҕына, бу бөрө кинини олох тутар-сиир санаалаах этэ. Онон быһыымайгы уларыйбыта. Аны Холорук көмүскэнээччи буолбута, саамай уустуга хараҕын кырыытынан оҕотун, Ытылҕаны, кэтиирэ-маныыра. Ытылҕана олох уу ньулдьаҕай оҕо, охсуһары да сатаабат этэ. Ол да буоллар, туора-маары ойуоккалаан аһаран, сороҕор утары да түһүтэлээн син туруулаһа-тулуйса сылдьара. Имнээх кини тыын сиригэр, хабарҕатыгар түһэ сатыыра. Ол эрээри Холорук эмиэ бу бөрө курдук элбэх ыты кытта тутуһан, охсуһан, туруулаһан кэлбит үөрүйэхтээҕэ. Сырата-сылбата олох эстибитэ эрээри, оҕонньор кэлиэр диэри хайдах эрэ тулуйдаҕына эрэ сатанарын өйдүүрэ, атахтара олох уйбат буолбуттара, быччыҥнара, этэсиинэ күүстээх күүрүүттэн титирэһэн, олох сытансоһуллан хаалыах курдуга. Күүтүүлээх саа тыаһаатын кытта Имнээх тохтуу түһээт, кэлбит сирин диэки ыстаммыта. “Суох!.. Куотуоҥ суоҕа…” дии санаат, Холорук туох баар күүһүн мунньунан, эккирэтэн тиийэн кутуругуттан хабан соһуллубута, оҕонньор иккистээн да ыппытын кэннэ ытырбытын ыһыктыбакка бүтэһиктээх мөхсүүтүн мөхсө сытар бөрөнү көрө-көрө аҕылыы сыппыта.

Ытылҕан сирэйэ-хараҕа турбут аҕай этэ, бэйэтэ охсуһан кыайбыт курдук уутугар-хаарыгар киирэн сүүрэн кэлэн Имнээҕи убахтаабыта, ол быыһыгар ырдьыгыныыра, адьас кыыла киирэн хаалбыт, сотору-сотору убайын диэки тоҕо сытарый диэбит курдук дьиибэргээбиттии көрүтэлиирэ. Кэмниэ-кэнэҕэс Холорук арыый сынньанан, тыын ылан көһүйбүт атахтарынан нэһиилэ туран, суолу-ииһи, Бэчэҥэ хайа диэки ыстаммытын сытырҕалаабыта… Ытылҕан утары ыстанан кэлэн киниэхэ илэмэ-салама түһэн уоһун-тииһин саламмахтыыра. Оҕонньор таптаан ыҥырбытыгар, кырдьаҕас ыт дуоспуруннаахтык кутуругун эйэҥэлэтэ-эйэҥэлэтэ, иччитигэр барбыта. “Холорук, дьэ маладьыас! Эн икки улуу ардай аһыылаахтары кытта олбу-солбу тутуһан, ыттар ааттарын да, бэйэҥ чиэскин да түһэн биэрбэтиҥ”, – дии-дии оҕонньор ытын имэрийэ-томоруйа олорбута. Дьэ, кырдьык, соҕуруу элбэх киһилээх дойдуга Холорук маннык быһыыта тута иилэ хабыллан, хабаатыннарыллан, киниэхэ, баҕар, пааматынньык да туруоруллуох, көмүс буукубанан аата суруллуох эбитэ буолуо. Онтон манна, хоту дойдуга, төһөлөөх саха ыттара киһиэхэ туһалаабыт үтүө дьыалалара, хорсун быһыылара кимиэхэ да биллибэккэ хаалаллара буолуой… Арай иччилэригэр, кинилэр быыһаабыт балыксыт, табаһыт, айанньыт дьоннорун сүрэхтэригэр-быардарыгар доҕордуу истиҥ таптал, махтал, ытыктабыл бэлиэтэ буолан, иҥэн-сөҥөн хаалан эрдэхтэрэ.

Ытылҕан күнүүлээбит курдук оҕонньор аттыгар эйэҥэлээбитэ. “Ээ, эн эмиэ убайыҥ Холорук курдук улуу дьыаланы оҥордуҥ, убаһаҕа илин тииһин тоҕо тэптэрбит эдэр бөрөлүүн тэҥҥэ тутустуҥ. Олох тутан тырыта-тыытан кэбиһиэхтээххин, кинини мин эн сытыы тиискиттэн өрүһүйэн, эрэйдээбэккэ тыынын быстым”, – диэн дьээбэлэнэн, кыра ытын эмиэ эҕэлээхтик таптаан тылынан суустаабыта, имэрийэн ылбыта онуоха иччилэрэ.

Холорук төбөтүн илин атахтарыгар ууран оҕотун курдук саныыр Ытылҕанын, кини эйэҥэлээ да эйэҥэлээ буоларын таптаабыт сымнаҕас харахтарынан көрө сыппыта. Ыттарын, атын сынньана түстүннэр диэн оҕонньор сытыы быһаҕын ылан бөрөлөрүн сүлбүтүнэн, үөрүйэхтик тыырбытынан барбыта. Кини сылаастарыгар өр гымматаҕа, начаас сүлэттээн, тириилэрин куулга уган төргүүтүгэр бааммыта. Эттэрин, сиэри-туому тутуһан, болбуктаны хойуутук тэлгээн, айылҕаҕа улааппыт киһи буолан, үүт-үкчү суордуу саҥара-саҥара төбөлөрүн илин, күн тахсар сирин диэки, хайыһыннаран сытыарбыта. Үрдүлэринэн эмиэ болбуктанан, мутугунан бүрүйэн кэбиспитэ. Тугу эрэ ботугураан ыла-ыла тонхоҥноон ылбыта, онтон атын миинэн, киискэ уурбут хапкааннарын көрө-көрө дьиэтин быспыта.

Далга

Оту сыарҕатыгар кэтит гына толору тиэнэн, убаһаларын ыҥыран хаһыытыы-хаһыытыы, атын сиэтэн кэлбит суолунан аа-дьуо хаамта. Оту ыһан аһатар буолан, убаһалара кэнниттэн бастаан сүрэҕэлдьээбит курдук, онтон син сэниэлээхтик батыстылар. Уол Бээгэй эрэ хаалбатар дии саныыр, онто син кэннилэриттэн саппай уобуста, убаһалар алыыны биир гына субурустулар.

Далыгар кэлэн сыарҕатыгар баар отун тула киэҥ сиринэн тэнитэ ыста, өссө эбии от тиэйэн аҕалан тарҕатта. Арай дьиэ таһыгар хаалбыт ата ыттары көрө-көрө, тоҕо эрэ таныытын тыаһатан хаһыҥырыыр. “Тыый, бу ат туох буоллаҕай?” – диэн күрүө нөҥүө ыраас хаарга туох эрэ суола бадьаралаабыта баарын көрбүтэ, бөрөлөрө киниттэн үргэн аны манна кэлэ сылдьыбыттар. Дьэ буулаары гыннылар, оҕо диэн атаҕастаан, сэнээн дьиэм таһыгар кытта кэлэн барбыттар дии санаата.

Ол икки ардыгар хараҥаран барда. Ойбонугар киирэн аттарын уулата таарыйа сэлэтин мэҥиэтин уларыта сырыттаҕына, ыттара «моҥ-моҥ» диэн кыратык саҥа таһааран баран, үрэх диэки тугу эрэ одуулаһан хороһон олордулар. Көрбүтэ, үрэх ортотугар хаар ытылҕанын быыһынан икки хара көстөллөр, өссө биирэ олох да сытар эбит. «Ити адьырҕалар, аанньанан арахсыа суохтар» дии санаан уол улаханнык толунна. Өй булан далын ортотугар кутаа отторго быһаарынна. Аттарын күрүөҕэ илдьэн ыытта, от биэрдэ. Аҕата оҕонньор бөрө сылгыны да, табаны да бэлиэтээбит, хайа тардан суол хаалларбыт буоллаҕына, онтун синбиир хаһан эмэ тутан сиир диэбитин өйдөөн Бээгэйи эмиэ туспа, аттары кытта киллэрдэ. Мас мастыырыттан санныгар сүгэн далыгар дүлүҥнэри таста. Биир маһы туора быраҕан, онно эндирдээн хойукка диэри мас мастаан букунайда, кутаатын отунна. Дал таһыттан сылбаҕы, төҥүргэһи таһан түбүгүрдэ.

Эмискэ тыаллаах ыыс-бүдүк хараҥаҕа бөрөлөр чугас соҕус улуйар энэлгэннэрэ иһилиннэ, убаһалара хоочугураһан биир сиргэ бөлүөхсэ түстүлэр. Аттар таныыларын тардырҕаттылар. Үрэх ортотугар маарыын олорбут сирдэриттэн улуйаллар быһыылаах, уол төрүт куттамматтарыттан кыһыйа санаата, этэ тымныы уунан саба ыстарбыт курдук буолла. Улуйаллара эчи дьулаанын! Доруобун ылан эмиэ тыас таһааран ытта, тохтообута буоллулар да, наһаа ырааппакка аны алыы диэкиттэн улуйдулар. Кутаатын күөдьүтэн биэрэн баран, атаҕа тоҥон дьиэтигэр киирдэ. Оһоҕун эбэн биэрэн чаанньыгын сылытта, балыгын тобоҕун хабыалаата.

Аҕатын үрүксээгин хасыһан ботуруон көрдөөтө, биэс-алта дьэбин буолбут эргэ ботуруону булла. Эмискэ ыттар үрэ-үрэ дал диэки сүүрдүлэр. Уол бэрт тиэтэлинэн алта ботуруоннаах батарантааһын сонун таһынан бобо курданан кэбистэ, икки батареялаах банаарын харбаан ылла, чүмэчитин саба үрээт далыгар ыстанна. Холорук өлөр өстөөҕүн көрбүт курдук абаран-сатаран үрэр. Үрэрэ дал саҕатыттан улам-улам ыраатан барда. Умса баран түһэ сыһа-сыһа далыгар сүүрэн тиийбитэ, убаһалара олох бэтэрээ муннукка аттар турар күрүөлэрин диэки симиллибиттэр. Кутаа да уотуттан толлубат туох буолбут бөрөлөрүй дии-дии уол саатын барбыт сирдэрин диэки туһаайан ытта. Ыттара өтөр буолбатылар, сүүрэн кэлэн уол аттыгар оҥостон сыттылар. Кутаатын аттыгар сирэй-харах буолан кэтэһэн олордо, убаһалара сыыйа уоскуйан ыһыллыбыт отторун сиэн, тарҕаһан бардылар. Бөрөлөр эмиэ киһи куйахата күүрүөх улуйан энэлиттилэр, уол биир уостаах уон алталаах, тайах тириитэ быалаах эргэ саатын ыга кууһан олордо. Суоһурҕаммыт курдук, сотору-сотору батареята бүтэн эрэр банаарынан бөрөлөр барбыт сирдэрин диэки тыктарар. Тымныы, хаҕыс тыал курдаттыы үрэн, тоҥон дьагдьайан барда. Кутаатын тула эккирээн, сүүрэн ирэ сатыыр.

Эмиэ убаһалар сырсан үрэл гыннылар, муннуктарын диэки симилиннилэр, ыттара куруук сытар хорҕо сирдэриттэн үрэ-үрэ сүүрэн маҕыйан кэллилэр. Уол иитиилээх саатын туппутунан ыас-хараҥаҕа көрө сатыыр да, туох да көстүбэт. Эмиэ биирдэ ытта, ботуруона олох кэмчи, кутаатын күөдьүтэн биэрдэ. Ыттара дал анараа уһугуттан төнүннүлэр, уол аттыгар кэлэн хороһон олорон тугу эрэ иһиллииллэр. Кыра ыт Ытылҕан тэһийбэтэх курдук ыйылаан ылан эргичиҥнээн-эргичиҥнээн баран сытта. Холорук, хараҕын симэ-симэ, утуктаан хоройон олорор. Кэм доҕоттордоох-доҕоттордоох курдук уол эрдийэ быһыытыйда. Ыраах ыспыт отун хомуйан бобо кууһан аҕала-аҕала убаһалара мустан турар сирдэригэр ыһар. Син хамсаанимсээн ирбит курдук буолла. Онтон биирдэ тугу эрэ гынаары хааман иһэн туох эрэ уоттарын көрөн аһарда, тохтоон болҕойон көрдө уонна оргууй сүгэ сылдьар саатын түһэрэн туһаайда. Бөрөлөр уоттаах харахтара сүтэ-сүтэ көстөн ааһар, кутаа уота ыраах да буоллар сырдатар эбит. Тэйиччи да буоллар харахтар диэки туһаайан ытта, саата чап гынан хаалла. Хас сыллааҕы эбитэ буолла, түүнүк буолбут ботуруон эстибэккэ эпчиэстээтэ. Курун көннөрөн батарантааһыттан арыый саҥатык соҕус ботуруону хостоон таһаарыар диэри бөрөлөрө мэлис гыннылар.

Кутаатын аттыгар тиийэн олорон сылайан утуктаан барда, хараҕа олох симиллэ турар. Ыттар сүүрэкэлэһэ, ону-маны сытырҕалаабыта буола түһэн баран хорҕолоругар барбыттара. Утуйан умса түһэн эрдэҕинэ, убаһалар эмиэ хамсаан, ыстаҥалаһан уһугуннардылар. Көрбүтэ олох бу дал иһигэр уоттаах харахтар киирэн тураллар. Өйөнөн олорор саатын туһаайа тутта да тардан кэбистэ, бэрт куһаҕан саҥа иһилиннэ. Эһэтин саата ыраахха диэри чөмөхтүү түһэрэринэн аныгы автомат саалардааҕар да ордук этэ. Дьиэ диэкиттэн ыттар сүүрэн кэллилэр да, өлөрдүү таптарбыт бөрө үрдүгэр түстүлэр. Уол көрдөҕүнэ биир кэм уоттаах харахтар элэҥнэһэн олороллор, ньуу-ньаа бөҕөтө буола түстэ. Арыый антах тэйдилэр уонна им-ньим буолан хаалла. Саатын хат ииттэн, хонноҕун анныгар кыбынан хаамта, саллан кутаатыттан ыраах тэйиэн баҕарбат. Сотору соҕус ыттар тылларын былас түһэрэн, ол гынан баран сыалларын ситиспит курдук туттан, кутуруктарын эйэҥэлэтэ-эйэҥэлэтэ уолларыгар тиийэн кэллилэр, көрдөҕүнэ онон-манан түүлэригэр салыҥ биһиллибит.

Бу сырыыга ыраах соҕус кыһыйбыт-абарбыт, эмиэ да саанар курдук энэлийии, улуйуу иһилиннэ. Убаһалар хайдах эрэ өлөр-өлүүттэн босхоломмут курдук уоскуйан, дьэ, тарҕаһан аһаабытынан бардылар. Халлаан суһуктуйан сырдыы быһыытыйда, уол сылайан, утуктаан буорайда, иэҕэҥнии сылдьар буолла, охтон түһэн утуйуон баҕарталыыр. Сыгынах силиһин-мутугун алдьатан, кутаатын күөдьүтэн биэрэн баран, дьиэтин диэки саллаҥнаата.

Дьиэтэ хата сылаас соҕус турар эбит, оһоҕун толору оттон, ууну ыймахтыы түһэн баран этэрбэһин уһулла. Улахан баҕайытык хайа үктээбитинэн хаар киирэн ууллан, кээнчэтэ сытыйбыт. Ону куурда ыйаата, турдаҕына абырахтанан көрүө этэ. Оронугар сытаат өлбүт курдук утуйда. Эбиэт саҕана уһуктаат, далыгар ыстанна, убаһалара нус-хас аһыы сылдьалларыттан уоскуйда. Өссө от ыһан биэрдэ. Ол тухары хараҕа наар далга, бөлүүн ыппыт сирин диэки бара турар. Үлэтин түмүктээт, дал таһыгар ыттар, бөрөлөр булумахтаммыт суолларын батыһан саатын туппутунан оргууй баран истэ. Онон-манан хаан тохтуталаабыта, онтон талах быыһыгар хаарынан бүрүллэн сытар бороҥ түү көһүннэ. Адьырҕа сойбута ырааппыт. Улахан атыыр бөрө моонньуга таптарбыт. Курунан моонньуттан быалаан, саатын быатынан салҕаан соһон күккүрүтэн дьиэтигэр илтэ. Сайын күөстэнэр хоспохторугар киллэрэн уурда. Аттарын уулата, сэлэтин көрө барда.

***

Бу кэмҥэ дэриэбинэҕэ дириэктэр механигын ыҥыран ылла. Массыыналара баран иһэн эмиэ алдьанан төннөн кэлбит. Бу сырыыга массыынаҕытын түүннэри да оҥостон учаастакка айаннааҥ диэн кытаанахтык дьаһайда. Биирдэрэ суол наһаа тибиилээҕин, массыына нэһиилэ суол тыырарын этэ сатаата да олох саҥардыбата. Тыаҕа дьоннор өрөбүлэ, сынньалаҥа суох өлөр-тилэр икки ардыгар тоҥо-хата сылдьаллар. «Эһиги манна үлэ чааһын тутуһаҕыт, көҥүл сылдьаҕыт, онто суох уһаатыгыт, буурҕа, баҕар, ыйы быһа түһүө, астыа суоҕа. От соһор стоговозтаах тыраахтары арыалдьыттанан барыҥ, отторун-мастарын тиэйиҥ, биһиги сылгыһыттары, табаһыттары, булчуттары, тыаҕа сылдьан үлэлиир дьоннору хааччыйар эбээһинэстээхпит», — диэн саба саҥаран кэбистэ. Дириэктэр оҕонньорго дьиэтигэр бара сырыттаҕына, ыалдьа сытан кэриэс курдук, түргэнник оҕобор көмө киһитэ ыытаргыт буоллар диэхтээбитэ уонна наар: “Бөрөлөр, бөрөлөр”, “Бэчэҥэ, Бэчэҥэ”, – диир этэ. Уол ийэтэ күн аайы хонтуораҕа кэлэн барар, оҕото эрэйи көрөн эрэрин сүрэҕэ сэрэйэн эрдэҕэ.

***

Уол сырдаабытын кэннэ суолу-ииһи сыныйан көрбүтэ, хаалбыт бөрө уҥа атаҕынан кыратык дугунар эбит. Бастаан тохтоон ыла-ыла, кэннин хайыһа-хайыһа, онтон көнөн барардыы барбыт. Далы тула элбэхтэ эргийбиттэр, наар үрэх диэкиттэн, талахтаах сиринэн сөрөнөн киирэ сатаабыттар. Сиэҥтэн балтарыктаан сыарҕатыгар толору от тиэннэ, үстэ кырынна. Кутаатыгар мас бэлэмнэннэ, сыарҕалаах атынан сылдьан уһуннук умайар уккунньахтары, бэрдийбит мастары, сыгынахтары хото таста.

Киэһэ хойут кэлэ-бара далыгар кутаатын отто сырыттаҕына, эмиэ энэлийэр улуйуу иһилиннэ. Суох эмиэ далын иһигэр киирэн хонууһу, тиэтэйэсаарайа дьиэтиттэн таба тэллэҕин бүрүнэн олороругар саҕынньаҕын ылан, ботуруоннарын наардаан, үс эрэ арыый да соҕус ботуруону талан далыгар сүүрдэ. Убаһаларыгар оту бу сырыыга мустар муннуктарын диэки чохчолуу соҕус ыста. Кутаатын эмиэ көһөрөн, наар бөрөлөр киирэ сатаабыт сирдэрин диэки, убаһалары бүөлүү соҕус отунна, кыыннаах быһаҕын туттан көрдө, сүгэтин кытта аҕалан маска батары оҕуста. Ыттарын былдьатымаары дьиэ таһыгар, хорҕолоругар баайталаата.

Тыал арыый сэллээн, халлааҥҥа бачымах сулустар күлүмнэстилэр, сотору-сотору сулустар сууллан сундулус гыналлар. Тымныы түүн үүнүөх чинчилээх. Уол олорор сирин оҥоһунна гынан баран, син-биир хаама-сүүрэ сылдьыахтааҕын сэрэйэр, бу тымныыга баҕарбатаргын да хамсанарга күһэллэриҥ билэр.

Түүн ортотугар диэри туох да биллибэтэ, уол төттөрү-таары хаамыталыыр, банаарын батареята олох бүттэ, ол да буоллар тута сылдьар. Убаһалара курдурҕаччы аһыы сылдьаллар, эмиэ икки бөлөххө арахсыбыттар, буолумуна, үөһээҥҥи уонна алларааҥҥы учаастактартан ийэлэриттэн араарыллан, иитиигэ диэн хаалларыллыбыт бастыҥ убаһалара буоллаҕа. Манна баһыйар үксэ тыһы убаһа, иргэҕэ аҕыйах. Уол иргэхтэртэн ээрсэмээр арыый да соҕустарын айааһаан ат гынаары көрө сылдьар. Икки убаһаны бэлиэтии көрбүтэ ыраатта. Биирэ үөһээ учаастактан кэлбит, наар бастыыр сытыы-хотуу, толлугаһа суох маҥан убаһа. Иккиһэ аллараа учаастак сиэрдиҥи убаһата – икки өттүнэн дьаҕыллаах, модьу-таҕа атахтаах, тоҥуу хаартан иҥнибэт, лэкэчэк да соҕус буоллар бор, кыахтааҕа биллэр сылгы тахсар чинчилээх. Эргийэн кэлэн тириитигэр олорон кутаатын күөдьүтэн, саҕынньаҕын бүрүнэн, өрүтэ ыһыахтанар кыымнары көрө олорон утуктаан барда. Саҕынньаҕа улахан буолан бүрүннэҕинэ, төбөтүн ньыкыччы тутуннаҕына бүтүннүү киирэн хаалар уонна саатын кууһан, илиитинэн саҕынньаҕын иннин саба тутан олорор.

Түһээтэҕинэ саас быһыылаах, тыастаах баҕайы улахан үрэххэ аҕата кинини сүүһүттэн сыллаан баран тыыга олордон, сүүрүгү утары анньан эрэр. Муус бөҕөтө устар, олор быыстарынан аһаран биэрэ-биэрэ уҥуоргу кытыы диэки эрдинэр, куттанан будулуйа турар буордаах уу диэки көрбөт, иннин диэки күүһэ баарынан эрдэн кулупаайданар, ол иһэн көрдөҕүнэ ойоҕостуу туох эрэ эмиэ кини курдук устар. Өйдөөн көрбүтэ кинини көрө-көрө, куоталаһардыы сур бөрө сундулуйан устан иһэр эбит. Хайабыт уруттуур диэн кини эмиэ эрдинэрин эрчимирдэн биэрдэ, муустар бэйэ-бэйэлэригэр кэтиллэн куугунаһа-куугунаһа субу тыыны түҥнэрээри гыналлар, олортон нэһиилэ кыл-мүччү аһаран биэрэр.

Онтон эмискэ уһукта биэрдэ. Бастаан утаа тугу да өйдөөбөтө, кутаата умуллан эрэр, кутаатын нөҥүө өттүгэр уоттаах харахтартарынан өтөрү көрөн бөрө олорор…

Уол хамсыыр да кыаҕа суох, өмүттэн хаалан таалан олордо, сатахха атаҕа улук буола утуйан хаалбыт. Кэннигэр дьиэ диэки Холоруктаах Ытылҕан үр да үр буолан быаларын быһардыы мөхсөллөр. Убаһалар бары кинилэр диэки туох буолар эбитий диэбиттии одуулаан аҕай тураллар. Оргууй аҕай хараҕын олох араарбакка саатын бөрөҕө утары туһаайда, туһаайан иһэн үргүлдьү сомуоҕун тардан туруорда. Итинник утарыта көрсөн турдулар. Бөрөтө хайдах эрэ сиир-аһыыр санаата суохха дылы. Аһыытын килэппэккэ кэлин атахтарыгар ыт олорорун курдук олорор. Онтон эн оҕоҕун, мин эйиэхэ өһүм суох диэбит курдук оргууй сүгүллэҥнээн, доҕолоҥноон ыла-ыла, дал иһиттэн тахсан, сорунуулаахтык үрэҕи туораан, арҕаа таастар диэки сиэлэ турда. Уол булумахтанан тура эккирээтэ, атаҕа утуйан хаалан, бэйэтэ эмиэ бэчэҥэлээн ылла.

Халлаан суһуктуйан эрэр, убаһаларын тула көтө сылдьан көрдө, аахта, бары бааллар. Дьэ уолуйбута-соһуйбута, куттаммыта ааһан туох буолбутун ырыҥалаата. Бэчэҥэ, аатырбыт Бэчэҥэ, тоҕо уолу бэйэтин да, убаһалары да тыыппата, тоҕо уол аттыгар кэлэн олордо? Икки атахтааҕы кытта туруулаһан туһа суох буолсу диэбитэ эбитэ дуу? Буруйун, кэмсинэрин биллэрбитэ дуу? Эбэтэр кырдьан, бохтон, анаан өлөртөрөөрү киирэн биэрэ сатаабыта дуу?

Аҕыйах сыллааҕыта эмиэ биир таба ылларбатынан номоххо киирбит улахан атыыр бөрө уоһа-тииһэ бүтэн, дэриэбинэҕэ бөх тоҕор сиргэ өлөртөрөөрү киирэн биэрбит этэ. Онтон Бэчэҥэ билигин да наһаа кырдьаҕас буолбатах, сылдьар кыахтаах бөрө. Ону-маны эргитэ саныы-саныы, уол сылгыларын аһата сырыттаҕына, быатын быспыт Холоруга түргэн баҕайытык сүүрэн кэллэ, иччитэ баарын көрөн үөрдэ быһыылаах, туох да эппиэтэ суох икки атаҕынан уол түөһүгэр тайанан ылла, харса суох дал иһигэр төттөрү-таары сүүрэкэлээтэ. Бэчэҥэ барбыт сирин диэки сүүрэн истэҕинэ, уол хаһыытаан бытарытта, ыҥыран ылла. Холоругу имэрийэ-имэрийэ уол ытын уоскутан: “Бүттэ, бүттэ, биһиги Бэчэҥэни кытта кэпсэттибит, аны кини биһигини тыыппат”, – дии-дии быатын сүөрдэ.

Бу кэнниттэн уол төрүт уоскуйан хаалла, кини эрэ буолуо дуо, убаһалара, ыттара эмиэ, аны куттал хантан да суоһаабат диэбит курдук налыйдылар. Тыал тохтоон, айылҕа да сэргэхсийбит курдук буолбут. Эмискэ үөр хабдьы дал үрдүнэн көтөн уол туһахтарын диэки халыйдылар.

Ити түүнүгэр дьиэтиттэн кэлэ-бара, кутаатын күөдьүтэ-күөдьүтэ, манаан көрдө да туох да сибики биллибэтэ. Үһүс күнүгэр убаһаларын сиэҥҥэ кэбиһиилээх окко илтэ. Убаһалар хаһан аһыылларын суохтааннар сиэҥ диэки улгумнук бардылар. Кэннилэриттэн оргууй хаамтаран иһэн, алыы саҕатыгар баар хапкааныгар туох эрэ хара мөхсөрүн көрөн сүрэҕэ биллигирэс буолан хаалла. Атын тиэтэтэн атаҕынан тыбылыйар, ол иһэн буурҕа кэнниттэн саҥа хаарга киис чөмчөм үктээн суолу төттөрү-таары туораабытын көрдө. Ыттара киис суолун батыһа, урут-хойут түсүһэ-түсүһэ, сонордообутунан бардылар. Иҥнэн сытар киистэригэр тэҥҥэ соҕус тиийдилэр. Уол ыттарын буойан баран, маһынан кииһин чокуйда, ылан көрбүтэ көмөр хара киис бэрийэр бэрдэ буолан биэрдэ. Кииһин өрө тутан улаханнык үстэ алакыылаан ылла. Күн диэки кииһин икки илиитинэн өрө уунан ыстаҥалаан, ис-иһиттэн үөрэн, ойуоккалаан ылла. Баай Барыылаах Байанай дьиппиэн, тоҥкуруун, үөрбүтэ-хомойбута биллибэт киһини сөбүлээбэт. Кыраттан да үөрүнньэҥ, булдуттан, бултаабытыттан сэксэс гынан омуннаахтык үөрэр киһини сөбүлүүр, саҥа таһааран булкун уруйдаан-айхаллаан, хайҕаан да ылыахтааххын.

Суолтан арыый тэйиччи соҕус кырынааска чааркааннаах, онтун кэлэн иһэн көрүөҕэ. Саҥа отун хаардаан, тула сылдьан күрдьэҕинэн хаары тэйитэн, от үрдүгэр тахсан тиритэн-хорутан ботуччу соҕуһу тордуоҕунан тоҕута тыытан түһэрэн, саҥа сири билистиннэр, олохсуйдуннар диэн элбэх соҕуһу биэрдэ. Манна тыа саҕата, хорҕо сир буолан тыала суох. Дьиҥинэн, аһата сылдьыбыт ото да мантан чугас, аһаҕас алыы буолан тыаллаах эрэ. Онно хаалбыт от тобоҕуттан да ыһан биэриэн сөп, үөрэнэн хаалбычча убаһалара, баҕар, онно тиийиэхтэрэ. Дьиэтигэр төннөн иһэн, кураанах мас мастаан, сыарҕатыгар тиэннэ, аара баар чааркааныттан кырынаас түбэспитин ылла. Ыттара чугаһаан иһэн, иннигэр түһэн дьиэлэригэр ыстанан хааллылар.

Ыраахтан көрдөҕүнэ, дьиэтин таһа буруо-тараа бөҕөтө, туох эрэ улахан хара үллэйэн турарын чугаһаан баран билбитэ массыына эбит. Арай тыаҕа соҕотох сылдьарга үөрэммит киһи санаатыгар дьон бөҕө төттөрү-таары сырсан сыбыытаһаллар. Тиийбитэ сылгы биригэдьиирэ, бэтэринээр, бэйэтин саастыылааҕа эмиэ сылгыһыт уол, суоппар көмө уолунаан, тырахтарыыстар – кини иһэрин көрөн тэлгэһэҕэ кэтэһэн тураллар. Бары кинини тургутардыы көрөр курдуктар, күрүөҕэ аты кытта хааллан турар Бээгэйи көрөн-истэн кэлбиттэр. Бэтэринээр хайа тардыллыбыт бааһын эмтээбит-томтообут. Тиийэн дьону кытта дорооболосто, бары дьиэҕэ кутуллан киирэн ирэ-хоро чэйдээтилэр.

Уолаттар оту-маһы хантан аҕалалларын ыйыталаһан баран, күнү баттаһа тилигир гынан хааллылар.

Биригэдьиир уолу утары олорон:

– Убаһаларгын манна аҕала сылдьыбыт эбиккин, кутаа оттунан хоммуккун, бултаабыт бөрөҕүн көрдүбүт, акт оҥоруо этибит, кутуруктаахтар төһөнү тартылар, – диэн ыйытта.

Уол кырдьыгынан:

– Бары этэҥҥэлэр, ити биири эрэ оһоллообуттарын хаайан аһата турабын, ыттарым баар буоланнар өрүһүйдүлэр, – диэтэ.

Онуоха киһитэ:

– Оо, уолум дьиҥнээх сылгыһыт буолсугун, дьэ маладьыас эбиккин! Сарсын баран аһатар сиргин, оккун, сылгыларгын көрүөхпүт, төһө от хаалбытын, дьаралыктарынан көрөн төһөҕө диэри тиийэрин быһаарыахпыт, бэтэринээри илдьэ сылдьыахпыт. Бу бэйэҥ табаарыскын, оҕо эрдэҕиттэн сылгыга сайын ахсын үлэлэспит уолу көмөҕө аҕаллыбыт, аҕаҥ кэллэҕинэ да сааска диэри манна сылдьыһыаҕа. Онтон бу убаһалары тутан, үөһээ учаастакка илдьиэ. Аҕаҥ оройуон киинигэр диспансерга барбыта. Арба, наар Бэчэҥэ кэлбитэ, сүгүннүө суоҕа диэн тыллаах этэ, ол тугуй? – диэн ыйытта.

Уол умса көрөн олорон, ким эрэ истиэ диэн сэрэммит курдук:

– Бэчэҥэ барда, аҕам ол уҥа атаҕынан доҕолоҥнуур бөрөнү этэр, – диэтэ.

Биригэдьиир бөрөҕө аналлаах хапкаан аҕаллыбыт, булчут дьон сыдьааннара буоллаҕыҥ, онно-манна кутуруктаах ороҕурар сирдэригэр иитэн көр диэбитин уол соччо аахайбата. Аҕата бэйэлэрэ булбатахтарына-буулаабатахтарына аһыылаахтары кытта төрүт тыытыспат буол диэн сэрэтэрэ. Уонна кини ордук оҕолоох тыатааҕыттан дьаахханара, дьиксинэрэ. Аанньаҕа көстүбэт, кини бэйэлээх уоругар-кылыныгар, кырыыһыгар киирэн биэрээйэҕин диир буолара. Кэнники Бэчэҥэ кэлэн, аттыгар олорбут сирэ ириэр дылы кэтэспитин, утуйа сыттаҕына саба түһэн тутан кэбиспэтэҕин уол үчүгэйдик өйдүүр. Кини мантан ыла адьырҕалары, айылҕа оҕолорун, сылтаҕа-оруна суох үрүҥ тыыннарыгар туруо, суолларын быһа түһүө, ааттарын да улаханнык ааттыа суоҕа, ытыктыа, кэнэҕэски да ыччаттарын, оҕолорун онно үөрэтиэ, такайыа, сэрэтиэ.

Бэчэҥэ төннүүтэ

Бэчэҥэ төрөөбүт туундаратыттан эмиэ бу урут сылдьыбыт, эрэйи-муҥу көрбүт Чысхааннаах Чыыстайынан аатырбыт түбэҕэ эргийэн кэлэн, туос аччык сиэлэн иһэр. Кинилэр үһүө буолан уһун систэри быһа түһүтэлээн, Муома үрэх баһыгар, үрүйэлэр чыыстайдарыгар икки атахтаахтар табаларын маныы сылдьалларыгар түбэспиттэрэ. Онно да кини сэрэммитэ, чэлгиэҥҥэ тахсан биэрбэтэҕэ, доҕоро үлүһүйэн бэттэх сылдьар табалары эккирэтэн иһирдьэ киирэн биэрбитэ. Ойоҕосторугар “Бураннар” тыастара куугунуу түспүтүгэр, кини биир доҕорунаан үрүйэ талахтарынан хорҕойон төттөрү ыстананнар кыл мүччү тыыннаах хаалбыттара. Табалары эккирэтэн барбыт доҕордорун табаһыттар бэргэнник ытан өлөрбүттэрэ. Бэйэтэ да ыыраахтаахтары олус баламаттык тардыталыыра, хаһан да сөп буолбакка бииртэн бииргэ, саҥаттан саҥаҕа түһэ-түһэ ааһан иһэрэ, онтун айыыта таайдаҕа…

Бу билигин урут Имнээҕи кытта сылдьан бултаабыт сирдэринэн сиэлэн-сэксэйэн иһэр, атаҕын хапкааҥҥа хаптарбыт кырыыстаах сирэ чугаһаата. Күһүнүн эмиэ манан кэлэн ааспыта, онно тот сылдьыбыта, эдэр убаһалары үүрэн аҕалбыттар этэ. Онно кини өстөөҕө икки атахтаах оҕонньор баарын билэр, кини Имнээҕи уонна доҕорун суорума суоллаабыта. Кинилэр тыыннарын толук уураннар, Бэчэҥэ мүччү көтөн тыыннаах хаалбыта. Туундара бөрөтө буолан сырдык түүлээҕэ, улахана, төрөлө. Тэбэр сүрэхтээх, устар тымырдаах, айылҕалаах айдарыылаах адьырҕа киэнэ бэрдэ этэ. Имнээҕи батыһа сылдьан, кэнникинэн баһылыгын сөбүлээбэт буолан барбыта, кыраттан да ырдьыгынаһаллара элбээбитэ. «Тоҕо наар кини эрэ бултарын бас билиэхтээҕий, ас үчүгэйин аһыахтааҕый, кинилэри сабардыы, атаҕастыы сылдьыахтааҕый» дии саныыра, дьиҥинэн дьиҥнээх охторуутун, бултааһынын кинилэр оҥороллоро да Имнээх өрүү бастыҥ өлүүнү былдьаан ылара. Бу эргин убаһаларга дураһыйбыттара ыраатта, кэлэбара барытын сылыктыы, билэ-көрө сылдьан эдэр, уу-нулдьаҕай уол кэлбитин, оҕонньор мөлтөөн-ахсаан ханна эрэ барбытын билбиттэрэ. Күн кылгаан, хараҥаҕа саба түһэргэ саамай тоҕоостоох кэм буолбута. Ол гынан баран бу кини улаханнык эмсэҕэлээбит сирэ, убаһаларын тартахтарына да содуллаах буоларын билэр уонна саамай кыр өстөөҕө – тутуһа сылдьыбыт ыта баара. Киниттэн Бэчэҥэ хайдах эрэ сүр баттаттар, куттанар, ыкка да адьырҕа майгыта, суоһа-суодала, кырыга баар эбит этэ…

Уруккуттан бэлиэтии көрбүт, наар үөртэн тэйэн, туспа сылдьар элэмэс убаһа баарын сиэҥ иһигэр охторуох буолтара, ыттар кэлэннэр быһа түһэн хапсыһан ылбыттара. Онно даҕаны бу ыт толлуох-торуттуох быһыыта суоҕа, утары киирэ турара. Кини бэйэлээҕи, бу туундара үрдүнэн аатырбыт Бэчэҥэни, чугуппута, уруккута ыалдьар атаҕыттан наһаа күүскэ туттарбыт буолан, ону санаан уҥа атаҕын наар кэннигэр куоттаран аһаран биэрэ сылдьыбыта. Туундараҕа атын бөрөлөрү кытта тутуһарыгар онтун харыстаммакка охсуһар буолара. Имнээҕи кытта сылдьан, ыттары батыһыннаран ыраах илдьэн тутан сииллэрэ, онон аһылыктаналлара эбээт.

Убаһаны туппатах, ыттартан чугуйбут абатыгар, икки атахтаах дьиэтигэр сүүрэн тиийбитэ, онно соҕотох ат хааллан турара, чуҥнуу, көрө-истэ түһэн баран, акка түһэргэ санаммыттара. Доҕоро эдэр, тугу да билбэт буолан толлоро, кини эрэ хамсаатаҕына, бастаан саба түстэҕинэ, көҕүйэн түсүһэрэ, бу доҕоругар холоотоххо анараа табаһыттар суорума суоллаабыт бөрөлөрө дьорҕоот, өссө аһары баламат этэ. Этитиитэ да суох өрүһүспүт курдук түһэн иһэрэ, оннугуттан да былдьанаахтаабыта. Кырдьаҕас бөрө көрөн-билэн чуҥнаан баран хамсыахтааҕын күүппэтэҕэ, бэйэтэ түһэ турбута, онон кинини билиммэтин, кэнэҕэскитин төрүт да киниэхэ аһыытын да көрдөрдөҕүнэ хоһуута суох буолуохтааҕын биллэрбитэ. Онтон бу хаалбыт доҕоро аһары куттаһа, наар кинини эрэ кэтэһэрэ. Бэлэмҥэ сылдьарыттан кыһыйан, доҕорун убахтаан ылбыта, хааллан турар акка киксэрэн, түһэрэн көрбүтэ да, ата харса суох сытыытык быһыта тэбиэлээн чугаһаппатаҕа.

Доҕоро буоллаҕына биһиги тоҕо судургутук тутуллар ыыраахтарга барбакка, бу сиэллээхтэри тута сатыырбыт буолла, биһиги атахпытыгар арҕаа диэки хайа тэллэҕинэн баар ыстаадалар ыраахтара суох ээ диэн муодаргыыра. Кини Бэчэҥэ өһү-сааһы ситиһэ, анаан бу тоҕоостоох кэмҥэ манна кэлбитин билбэтэ. Бэйэтэ түһээри дугдуруҥнаан, ыстанаары олох бэлэм турдаҕына, алыы уһугар икки атахтаах көстүбүтэ, ыттара ыга сүүрэн кэлбиттэрэ. Олус күүрэн, хараҕа хаанныран, тииһин килэтэн өлөр өстөөҕөр Холорукка моонньугар хатана түһэрдии ыстаммыта да, ыта да баардаах буолан биэрбитэ. Утары ыстанан иһэн туора ойон биэрэн бэйэтин арҕаһын үрдүгэр миинэ түспүтэ. Бу туох да сиэрэ суох быһыы, атаҕастабыл этэ. Киниэхэ ыт буолуохтааҕар бөрөлөр да маннык сирэйэ-хараҕа суох түһэ илик буоланнар, киҥэ-наара холлон, эргичис гынан көхсүнэн сиргэ тыастаахтык лис гына түһэн биир өттүгэр эргийэн, ыйааһынынан Холоругу үлтү сөрөөн түһэрэн баттыах буолта да, ынырыктаах ыарыыттан хараҕа хараҥарбыта. Эмиэ ыалдьар атаҕыттан хаптарбыта.

Мантан ыла наар куотар аакка сылдьыбыта, ол оннугар доҕоро кэлэн ыкка түһүспэтэҕин, мөлтөҕүн, куттаһын абааһы көрөн наар кини үрдүгэр түспүтэ. Анараа доҕоро баара буоллар, адьас атын быһыы-майгы буолуохтааҕа, бу ыт сыыһын ыбылы убахтаан кэбиһиэхтээхтэр этэ. Ол эрээри булчут ыт кини кэбирэх сирин булар, аһары сымса, кырыктаах, ылбычча таба туттаран биэрбэт, тэҥнээхтэрин кытта охсуһар курдук харса-хабыра суох түһүтэлиир. Оннук да буолумуна, кини манна хаһаайын буоллаҕа, бу кини ыыра, кини дьиэтэ-уота. Оттон кинилэр – ааһан иһэр сиэмэх түөкүттэр, атын дьон баайыгар-дуолугар, иитэн таһаарбыт харамайдарыгар суудайар ардай аһыылаахтар буоллаҕа.

Ол да буоллар, син биир биир эмэ убаһаны тардан, итии тыга сытар хаанын ыймахтаан, утаҕын ханнаран бардаҕына эрэ өһүн-сааһын ситиспит курдук сананыа. Хараҥанан хаххаланан, хайаан да икки-үс убаһаны тардар баҕалаах этилэр да, куруук аһыыр сиэҥнэриттэн барыларын икки атахтаах дьиэтигэр үүрэн аҕалан далга хаайбыт, өссө кутаа оттубут этэ. Бэчэҥэ өссө киҥэ-наара холлон, ол аайы наар доҕорун үрдүгэр түһэн тыынын таһаарынар, кыһыытыгар, баҕар, чугаһынан кинини кытта тэҥҥэ сылдьыһар, тэҥҥэ бултаһар, сэймэктэһэр ардай аһыылаах баара буолуо диэн улуйан энэлийэр. Убаһалар куруук аһыыр алыыларыгар хаста да баран кэллилэр, бу да оҕо мээнэ оҕо буолбатах буолан биэрдэ, түүнү быһа улахан тыастаах өлөр өлүүнү илдьэ сылдьар, кинилэр эттэрин сааһа аһыллыар диэри куттанар сэптэринэн ытыалыыр. Ыттар хараҥаҕа толлоннор далтан наһаа ырааппаттар, үрэллэринэн-моргуйалларынан эрэ кини киҥин-наарын холуннараллар. Арай хараҥаҕа бэттэх далтан тэйиччи кэлэллэрэ буоллар, ити Холоругу кытта иккиттэн биирдэспит буолуо этэ. Икки атахтаах эрэ мэһэйдээбэтэр, саатар кинини ыты ыт курдук тутан барыам этэ диэн абабар-сатарар.

Икки атахтаах түүнү быһа сэргэхтик манаата, онон-манан киирэ сатаатылар да наар баар буолан иһэр, тыастаах сэбинэн ытан сатарытар. Биирдэ доҕорун ыбылы түнэйдээн, киксэрэн бэйэтэ хаала соҕус далга киирбиттэрин ытан, куттас доҕорун өлөрөрдүү тапта. Бэчэҥэ доҕорун наһаа аһыйбата-харыһыйбата, ол да буоллар мэлийэн баран иһэриттэн кыйаханан эргиллэ түһэн, саанан иччилээх баҕайытык улуйан энэлиттэ. Бу энэлгэҥҥэ кыһыы-аба, эрэллээх доҕотторун сүтэртээбит аһыыта, өстөһүү-өһүөннэһии барыта баара. Киниэхэ хоруйдаабыттыы ыраах уол саатын тыаһа пас гынна. Бэчэҥэ балай да ыраатта, бу иһэн кырыктаах-дьайдаах олоҕун барытын эргитэ саныыр. Айылҕатынан-адьырҕатынан наар өһүөннээх-өстөһүүлээх, иэстэһиилээхөлөрсүүлээх эрэ өттүн ыатарар. Дьиҥинэн, икки атахтаахтар ииппит-аһаппыт харамайдарыгар суудайбакка да эрэ ырбыт, быстыбыт, ыалдьыбыт, бааһырбыт харамайдары бэйэтэ кыаҕынан саба түһэн бултуур кыахтаа эбээт. Бу устар олоҕор туох да буруйа-сэмэтэ суох сылдьан, буларталар бөрөлөрдүүн кини эмиэ алтыһан ылбыта. Имнээх ийэтин кытта кылгастык да буоллар эмиэ алтыһан ааспыта, ол сүрдээх өйдөөх, сэрэхтээх-сиэрдээх кырдьаҕас тыһы бөрө этэ. Кини бу сылгыһыт уол аҕатын кытта устар олохторугар туох эрэ көстүбэт ситимтээхтэрэ, эйэлээхтэрэ. Ону кэнники Имнээх киниэхэ киксэрэн, оҕонньор убаһатын туттаран биэрэн сыһыаннарын кэспитин дьэ кэлэн өйдөөбүтэ. Айыыта таайбыта, оҕонньор иккиэннэриттэн ситиспитэ. Онтон кини, Бэчэҥэ тоҕо бэйэтэ буруйдааҕын билиммэккэ наар өрө баран, өһүөннэһэн тахсарый?

Сыыйа бытааран барбахтыы түһэн баран тохтообута, киэһэриэр диэри сытан, кэтэһэн ыларга санаммыта, атаҕын саламмыта, түүтүн-өҥүн ыраастаммыта. Улуу-дьаалы икки атахтаахтар сыдьааннарын уолу көрсөн, бэйэтин санаатын-оноотун биллэрэн, бүтэһигин көрсөн бардаҕына табыллыыһы!.. Кини биири билиэн баҕарар, аны синиттэн таҕыста, соҕотох хаалла, уол кини тыыныгар турар эбит дуу, суох дуу? Чыыбыһын тартаҕына бу кини Бэчэҥэ дьылҕата, ыйааҕа, аньыыта-харата туолбут буолуоҕа, онтон ыппатаҕына кинилэр бу олоххо икки сурааһын буолан сэргэстэһэ устуохтара, бэйэ-бэйэлэрин суолларын быһа ааһыспакка тэҥҥэ барыахтара, үйэлэрин моҥуохтара. Бу түүн – кини баар дуу, суох дуу буолара быһаарыллар түүнэ!

Бэчэҥэ хайдах эрэ көхсө кэҥээбит курдук буолбута, бүтэһиктээх быһаарыныыны ылынан, тыына-быара ыгыллыбыта төлө баран, онуоха-маныаха диэри уоскуйан, хараҕын симэн санаарҕаабыт курдук туттан сыппыта.

Бу икки тэбэр сүрэхтээхтэр, тыынар-тыыннаахтар икки ардыларыгар үйэттэн үйэҕэ өйдөһүү да, өстөһүү да, туруулаһыы да хаһан да быстыбакка салҕанан бара турар аналлаах. Ол – олох сокуона.

Чолбон. — 2019. — №11

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *