Филипп Гаврильевич Охлопков

Филипп Охлопков “Сахаларга Сана Сурук” кинигэтиттэн быhа тардыылар

 

Сахабыт сиригэр XX-XXI үйэлэр кирбиилэригэр Филипп Гаврильевич Охлопков политическай, государственный деятель, журналист, публицист быhыытынан киэҥник биллибитэ-көстүбүтэ. Филипп Гаврильевич Охлопков 1936 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр Мэнэ-Хаҥалас Ходоро нэhилиэгэр төрөөбүтэ. Тыа сирин, саха норуотун биир уһулуччулаах патриота, кини курдук Саха сирин олохтоохторун, чуолаан тыа сирин дьылҕатын, дьонун олоҕун туруулаhан көмүскээччи биллибэт. Сахалыы-нууччалыы бастын суруксут, хоhоонньут, айар талааннаах төhө элбэҕи оҥоруо, айыа эбитэ буолла?

Киириилээх-тахсыылаах, өлүүлээх-сүтүүлээх үйэлэр кирбиилэригэр биhиги ортобутуттан күөрэс гынан тахсыбыт Филипп Охлопков бүгүҥҥү, кэлэр көлүөнэҕэ кэриэс тылларынан дьоҕус гынан баран дириҥ историко-философскай ис хоhоонноох «Сахаларга Сана Сурук» диэн 2007 сылга тахсыбыт үлэтэ буолар. Кинигэттэн быhа тардыылар.


“Үйэ кэриҥэ анараа өттүгэр Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй саха омук эстэр кутталлаах диэн улаханнык дьиксинэ-аймана сылдьыбыта биллэр. Онон кэриэс-хомуруос тылларын ордук “Ойуун түүлэ” диэн бэйиэмэтигэр, “Саха интеллигенциятыгар” диэн айымньытыгар суруйан хаалларбыта. Өксөкүлээх Саха сиригэр Арассыйа эбэ хотун эҥин бэйэлээх муннуктарыттан дьон бөҕө тоҕо ааннаан кэлиэҕэ диэн билгэлээбитэ. Ол модун халҕаhаҕа саха омук суураллан-суххаллан, иҥэн-сүтэн хаалыан сөп диэн түмүгү аhаҕастык эппитэ. Ол дьиксиниитэ олохтооҕун күн-дьыл хаамыыта көрдөрдө, дии саныыбын.

Бүгүн биhиги глобализация үйэтигэр олоробут. Глобализация диэн, сахалыы эттэххэ, улуутуйуу модун мотуога, нуучалыыта “процесс”. Ол мотуок кимтэн да, туохтан да тутулуга суох, кими да, тугу да харыстаабакка халыйан иhэр. … Оннук мотуокка улуу дьоҕуhу, улахан кыраны үктүүрэ чуолкай. Бүгүҥҥу атааннаах-мөҥүөннээх кэмҥэ үс саха үс аҥы көрүүлэннэ. Өксөкүлээх эппитинии, уон киhи толкуйа уон аҥы уларыйда, сүүс киhи сүбэтэ суус аҥы үрэлиннэ, тыыhынча киhи тыла тыыhынча аҥы тырытынна.

Үйэлэр өксүөннэригэр суураллан-сууххаллан хаалыахпытын баҕарбат буоллахпытына саха аймаҕы биир өйгө-санааҕа түмэр мүччүрүйбэт историческай сорук тирээтэ… Сахалар бас-көс киhибитинэн Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй буолуон сөп дии саныыбын. Кини үөрэҕин сурун идеята тугуй? Омук уйэлэр кирбиилэригэр көмуллэн хаалыан баҕарбат буоллаҕына, кутун тууратын, нуччалыыта “культуратын” сайыннарыахтаах эбит.

Саха ус куттаах. Ити мээнэ тыл буолбатах. Атын омуктар культураларын эмиэ үс аҥы араараллар: материальнай (ийэ), духовнай (тыын), физическэй (эт-хаан). Дьиибэтэ баар – омуктуу “культура” итиэннэ сахалыы “кут туурата” диэн тыллар адьас аҕа-балыс курдуктар.

Өксөкүлээх культура диэн тылы киэҥник өйдүүр. Аҥардас салгын кут туурата, ол аата духовнай культура курдук өйдөөбөт. Кини үксүн ийэ кут тууратын, ол аата материальнай культураны хайдах сайыннарар туhунан суруйар. Ону ааhан буор кут тууратын, ол аата физическэй культура кэскилин эмиэ ахтан аhарар.

Ийэ, эбэтэр материальнай, культура төрүтэ – омуктар түҥ былыргыттан дьарык оҥостубут үлэлэрин-хамнастарын, олохторун-дьаhахтарын культурата буолар… Хайа да омук күүhүн-күдэҕин ийэ сириттэн иҥэринэр. Төрөөбүт төрүт буоруттан арахсыа, ийэ эйгэтиттэн тэйиэ эрэ кэрэх — иҥэн-суураллан, өлөн-сүтэн барар дьылҕалаах. Дьэ онон Өксөкүлээх сүөhү иитиитин хайдах сайыннарар, сири оҥостор, үгэс буола илик салааларбытын, ол иhин бэл коза иитиитин илиир-саҕалыыр туhунан кэриэс-хомуруос тылларын суолтата бүгүн өссө улаатар дии саныыбын…

Бары омуктар хааннарын хасааhа (генофонда) тыа сиригэр уhун үйэлэнэрэ, самныбат саастанара биллэр. Чөл өйдөөх-санаалаах, чиргэл эттээх-сииннээх, көүн туттуохтаах дьоммут сиртэн бүгүҥҥү курдук күргүөмүнэн курэннэхтэринэ, хааммыт хасааhа мөлтуө-ахсыа, элэйиэ-энчириэ. Ол онто да суох кырдьаҕас омукка улахан охсуулаах буолуоҕа.

Ол эрээри саха наар киhи аймах сайдыытын аграрнай таhымыгар эрэ чаардаан хаалара сыыhа буолуох этэ. Ыччаты промышленноска, олохтоохтук бэлэмнии-бэлэмнии, тэрээhиннээхтик күргүөмүнэн ыытар суолу тобулуохха диэн этиилээхпин. Онно тиийэн үбү-харчыны эрэ эккирэппэккэ биир дойдулаахтар диаспораларын үөскэтэн, бэл туспа буруо да таhаарынан (национальнай-культурнай автономияны да тэринэн эҥин) үлэлиэхтэрин-хамсыахтарын, олоруохтарын сөп. Тоҕо табыллыбатый Мирнэйгэ, Нерюнгригэ эҥин сахалыы түөлбэлэр (кварталлар) тутуллаллара? Онно бары омук дьоно эмиэ олорсон саха тыынын иҥэринэрэ?

Бүгүннү тыа сирин иэдээнэ – үчүгэй хамнастаах үлэ миэстэтэ тиийбэтэ буолар. Улуустарга тутуу тэрилтэлэрэ монкуруут бардылар, материально-техническай база ыhылынна. Инньэ гынан тутуу куонкурус, тиэндэр ньыматанын ыытыллар үйэтигэр олор өрүү туора анньылла туруохтара. Оскуолаларбытын, балыыhаларбытын, кулууптарбытын, хотоннорбутун эҥин тоҥ уустар дьонноро, устугастар, уhун солкуобайы сойуолаhааччылар тутан бириэхтэрэ. Онон туох-ханнык иннинэ переработка тэрилтэлэрин атахатарыгар туруоруохха наада.

Мин санаабар, омук-омуктан уратыта салгын кутугар (тыын культуратыгар) ордук чаҕылҕайдык харахха быраҕыллар. Онуоха мин маннык үс эрэ суолга санаабын этиим. Тыл диэн, кырдьык, омук улууканнаах баайа. Тыл, бу ойор күннээх орто дойдуга ким, туох барыта кэриэтэ, эмиэ уларыйар-тэлэрийэр дьылҕалаах. Ааанньатыгар буолуо дуо, нуучча омугун тылынан улууканнаах мэҥэ өйдөбүнньүгэр, нуччалыы “памятнигар” — аатырбыт “Слово о полку Игореве” диэн айымньытын сорох тылларын түҥ былыргылыыттан аныгылыы нууча тылыгар сатаан тылбаастыы иликтэр ээ! Тыл, хор, оннук уларыйар. Онон тылы иҥэн-сүтэн хаалартан өрүhүйүү тылы үйэттэн үйэлэргэ кур бэйэтин кубулуппакка хаалларыы диэн буолбатах.

Итинтэн ыйытык үөскүүр: тылы сайыннарыы хайысхалара ханныктарый? Мин санаабар, бастакыта – умнуллан эрэр тыллары тилиннэрии. Холобура, сахалар сандалылаах эрээри, дьэ тоҕо “остуол” диэн саҥарыахтаахпытый?… Иккиhинэн, саҥа тылы үөскэтии. Саха үөрхтээхтэрэ, сураҕа, сылгыбыт, балыкпыт ис сыатыттан рак ыарыыны, сахарнай диабеты сэрэтэр эбиилик эми оҥорор “Омега” диэн веществоны булбуттар үhү. Ол эми уу сахалыы ааттыахха буоллаҕа дии.. Үсүhүнэн, тылы сайыннарар даҕаны, суурайар-суххайар да күрүлгэн – омук тыла өтөн киириитэ. Ону хайдах да тохтоппоккун. Быалыы-туhахтыы сатыахха эрэ сөп быhыылаах.

Быата-туhаҕа диэн тугуй? Биллэн турар, туох ханнык иннинэ тылбаас. Тылбаастаныахха айылааҕы тылбаастыыр сөп. Холобура, тоҕо “инфляция”, “тенденция”, “мамонт” эҥин диэн саҥарыахтаахпытый? “Харчы курсуйуута”, “чинчи”, “сэлии” диэн уу сахалыы тыллар бааллар буолбат дуо? Аны туран сорохтор омук тылын сахатытан суруйары адьас абааhы көрөллөр. Нууччалар омук тылын нуучатыталлар, сахалар тоҕо сахатытыа суохтаахтарый? Итиэннэ ону сокуонунан эбэтэр бырабыытылыстыба уураҕынан бигэргэтиэх баара. “Саха сирэ”, “Кыым”, “Орто дойду” хаhыаттар биир тылы үс аҥы суруйар буоллахтарына, тылбыт сүөгэйин иирдэн кэбиhиэхпит”.

Эhиэхэ Охлопков Филипп Гаврильевич суруйан хаалларбыт «Сахаларга Саҥа Сурук” диэн кинигэтиттэн кылгастык билиhиннэрдибит . Бу кинигэни улуус , киин куорат библиотекаларыттан булан ааҕыахха сеп. Билигин Филипп Гаврильевич үтүө аатын Майа иккис нүөмэрдээх орто оскуолата сүгэр. Саха норуота суураллан-суххаллан хаалбатын, сайдарын туhугар үйэлэр кирбиилэрин килбиэннээх киhитэ Филипп-Охлопков-Ходоро суруйан хаалларбыт кинигэлэрин, үгүс ыстатыйаларын эдэр ыччаппыт үөрэтиэн наада дии саныыбыт. Кини аата үйэлэргэ аатыра, сураҕыра турдун!

 

Ааптар Наталья Охлопкова

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *