ГАБРИЭЛЬ ГАРСИА МАРКЕС: СИБЭТИЭЙ КЫЫС (Кэпсээн)

Мин Маргарито Дуартены сүүрбэ икки сыл буолан баран саҥа көрбүтүм. Трастевере кыбаарталын биир кыра, бүччүм уулуссатыгар кини эмискэ баар буола түспүтүгэр нэһиилэ билбитим: бэлиэр испанныы саҥарарын ыарырҕатар уонна былыргы римлянныы туттар-хаптар буолбут этэ. Баттаҕа маҥхайбытын ааһан аҕыйаабыт, кини хаһан эрэ Римҥэ саҥа кэлэрин саҕанааҕы ыар-нүһэр көрүҥүттэн уонна Анды литераторын кутурҕан таҥаһыттан туох да хаалбатах эрээри, кэпсэтэн истэхпит аайы мин кинини кубулҕаттаах сыл-хонук дьапталыттан сыыйа хостоон испитим итиэннэ урукку дьиҥ бэйэтин дьэ көрбүтүм: тааһы суорааччы курдук бүтэй, уолҕамчы уонна дьаныардаах майгытын. Урут да сылдьан барыытыгар, миигин ис-испиттэн кэрбии сылдьыбыт ыйытыыбын иккис чааскы кофебытын иһээри олорон, дьэ биэрэргэ сананным:

– Онтон били сибэтиэй кыыс хайдах-туох буолбутай?

– Сибэтиэй кыыс манна баар. Өссө да кэтэһэр.

Кини ити тылларыгар хайдахтаах курдук киһи эрэ уйуммат ынырык күүрээнэ баарын арай Рафаэль Роберто Сильва теноры кытта мин эрэ өйдүөхпүтүн сөп. Биһиги кини драматын олус бэркэ билэрбит уонна өр сыллар устата саныыр этибит: Маргарито Дуарте – ааптарын көрдүүр персонаж, кинини суруйааччылар бары олохпут тухары күүтэбит, өскөтүн кини баччааҥҥа диэри миигин була илик буоллаҕына – ол кини кэпсээнин түмүгэ киһи өйдүүрүн таһынан эрэ буолуон сөбүттэн диэн.

Кини Римҥэ сандал саас сандааран турдаҕына, били Пий ХII Папа ханнык да быраас-отоһут үрүҥ-хара эмтэрэ кыайбатах бөтөр ыарыытынан ыалдьыбыт кэмигэр кэлбитэ. Колумбия Андыларын таас очуостарыгар сыста бүкпүт Толима дэриэбинэтиттэн кини аан бастаан тэйбитэ, оннооҕор, кини хайдах быһыылаахтык утуйарыгар да көстөрө. Биир үтүө сарсыарда кини биһиги консульствобытыгар килэччи кылааккайдаммыт, быһыытынан уонна кээмэйинэн виолончель хаатыгар майгынныыр бэс чымыдаанын туппутунан баар буола түспүтэ уонна консулга манна айаннаан кэлбит дьикти төрүөтүн кэпсээбитэ.

Маргарито Дуарте бастакы да сүһүөх оскуоланы кыайбатаҕа, ол оннугар беллетристиканы ылларан туран ааҕара, онон кини оннооҕор буолуох киэҥ билиилээх буолары ситиспитэ – туох түбэспити, бэчээттэммити барытын ааҕара. Уон аҕыс саастааҕар, олохтоох дьаһалтаҕа суруксуттуу сылдьан, олус кэрэ кыыһы кэргэн ылбыта, онтуката сотору соҕуһунан төрөөрү, кыыс оҕону күн сирин көрдөрөн баран, өлбүтэ. Ийэтинээҕэр өссө кэрэ кыыс сэттэ сааһыгар титириир ыарыыттан өлбүтэ. Ол эрээри Маргарито Дуарте дьиҥнээх сэһэнэ кини Римҥэ кэлиэн сыл аҥарын иннинэ, быһыт тутаары дэриэбинэ кылабыыһатын көһөрүөхтэриттэн саҕаламмыта. Бары олохтоохтор курдук, саҥа кылабыыһаҕа көһөрөөрү, Маргарито дьонун уҥуохтарын хостоон таһаарбыта. Кэргэнэ буор буолбута ырааппыт. Онтон аттыгар сыппыт кыыһа, уон биир сыл ааспытын да кэннэ, сытыйыыга ылларбатах этэ. Оннооҕор, хоруобун аспыттарыгар, кинини көмөллөрүгэр укпут сибиэһэй розаларын сыта биллибитэ. Ол гынан баран, саамай дьиктитэ: этэ-сиинэ ыйааһына суох буолбут. Дьикти сураҕы истээт, сүүһүнэн көрүөн-билиэн баҕалаах дэриэбинэни толору халыйбыта. Туох да саарбахтааһын хаалбатаҕа. Эт-сиин сытыйбата сибэтиэй буолуу мэлдьэһиллибэт чинчитэ буолар, инньэ гынан оннооҕор олохтоох епархия епискоба бу дьиктини Ватикан дьүүлүгэр туруорар сөптөөҕүн кытта сөбүлэспитэ. Үп-ас хомуллан, Маргарито Дуарте бэйэтин эрэ буолбакка, олохтоох дьон ыырын-ычатын ааһан бүтүн норуот туһугар суолталаах дьыалаҕа охсуһа Римҥэ аттаммыта.

Париоли чуумпу кварталыгар баар пансиоҥҥа ити туһунан биһиэхэ кэпсээн баран, Маргарито Дуарте дьиибэ чымыдаанын ыйанар хатыырын устан, хаппаҕын аһан көрдөрбүтэ. Ити курдук биһиги Риберо Сильва тенордыын дьиктигэ кыттыһар кыахтаммыппыт. Кини аан дойду элбэх музейыгар көрүөххэ сөп мыччыста хаппыт мумияларга ханан да майгыннаабат – кийииттии киэргэммит, төһө да сир анныгар өр буоллар, уһуктубакка утуйа сытар кыыс этэ. Тириитэ килбэчигэс уонна тымныы, аһаҕас харахтара – дьэп-дьэҥкир этилэрэ, ол иһин олор эйиигин онтон – өлөр өлүү түгэҕиттэн, көрөллөрүн курдук дьулаан санаа үөскүүрэ. Атылаас таҥас уонна флердоранж венок – тирииттэн уратылара диэн – кэм-кэрдии тыйыс тыынын тулуйбакка уоттуйбуттар, арай кыыс илиитигэр туппут розалара тыыннаах сыталлар. Бэс холбото, өлүгү хостообуппутун да кэннэ, чахчы ыйааһына да чэпчээбэтэҕэ.

Маргарито Дуарте кэлбит күнүн сарсыҥҥытыттан бастаан дипломаттар оннук үлүгэр дьайыылаах да буолбатар, ордук аһыныгас санааттан көмөлөрүн ситиһэ сатыыр, онтон – Ватиканныыр суолугар бүтэн биэрбэт мэһэйдэри туораары араас албаһы барытын туттар түбүгүн саҕалаабыта. Бэйэтин кыһалҕатын кэпсиирин сөбүлээбэт этэ даҕаны, биһиги: кини түбүгэ үгүс сыралааҕын ааһан кураанахха буоларын билэрбит. Кини суолугар түбэспит туох баар таҥараһыттар түмсүүлэрин уонна аһымал фондаларын барыларын кытта билсибитэ, кинини олус болҕомтолоохтук, соһуйбакка да истэллэрэ, сонно тута кини туһугар туруорсарга бэлэмнэрин мэктиэлииллэрэ гынан баран, ол барыта туох да түмүгэ суох хаалара. Кырдьыгынан эттэххэ, кэмэ да соччо табыгаһа суох буолан биэрбитэ. Сибэтиэй Престолга сыһыаннааҕы Папа бөтөр ыарыыта ааһыар диэри барытын тохтото түһэргэ быһаарбыттара, онтукатын медицина үөрэҕин чулуу чөмчөкөлөрө эрэ буолбакка, аан дойду бары муннугуттан кэлэр ап-хомуһун ньымалара да кыайбакка сылдьаллара.

Кэмниэ кэнэҕэс, от ыйын бүтүүтэ, Пий XII бэттэх кэлэн сайыҥҥы сынньалаҥар Кастель­гандольфоҕа барбыта. Нэдиэлэ аайы буолар аудиенциялартан бастакытыгар Папаҕа көр­дөрөр эрэллээх Маргарито сибэтиэй кыыһы илдьэ тиийбитэ. Папа ис олбуорга, олус намыһах оҥоһуулаах балкоҥҥа тахсыбыта, Маргарито мэктиэтигэр кини килбэччи оҥоһуллубут тыҥырахтарын өйдөөн көрбүтэ уонна киниттэн кэлэр лаванда сытын ылбыта. Ол эрээри Папа, Маргарито санаабытын курдук, аан дойдуттан барытыттан кэлбит туристарга түспэтэҕэ, арай биир этиини алта омук тылынан эппитэ уонна түмүгэр барыларын холбуу былаҕастабыы гыммыта.

Сырыы аайы дьыала уһатыллан испитэ, онон Маргарито, ыга ылсарга сананан, Ватикан кэнсэлээрийэтигэр алта уонча сирэйгэ илиинэн суруллубут суругун бэйэтэ илдьэн биэрбитэ даҕаны, онно хоруйу туппатаҕа. Онтон кини соһуйбатаҕа, тоҕо диэтэххэ дьыала-куолу бары сиэрин тутуһан туран суругу ылбыт чунуобунньук – сибэтиэй кыыс диэки көрөн да абыраабатаҕа, аттынан ааһар атын үлэһиттэр даҕаны кыыһы улахаҥҥа уурбаттыы көрөллөрө. Кинилэртэн биирдэстэрэ аҥаардас былырыын аан дойду араас муннугар сытыйбакка сытар, сибэтиэй сирэйгэ сыһыарылларга сөптөөх өлүктэр тустарынан көрдөһүүлээх аҕыс сүүстэн тахса суругу туппуттарын кэпсээбитэ. Маргарито киниттэн син биир бэрэбиэкэлээн көрөн кыыс этэ ыйааһына суоҕун итэҕэйэригэр көрдөспүтэ. Чунуобунньук бэрэбиэркэлээбитэ эрээри, дьиктини билинэриттэн аккаастаммыта.

– Арааһа, бу элбэх киһи бэйэтин итэҕэтиитин көстүүтэ буолуон сөп, – диэбитэ.

Үлэ күнүгэр сэдэхтик буолар иллэҥ кэмигэр уонна сайыҥҥы куйаас өрөбүллэргэ Маргарито, хоһугар олорон, кини дьыалатыгар туһалаах буолуо дии санаабыт кинигэлэрин утаппыттыы ааҕара. Хас ый бүтүүтэ – бэйэтин көҕүнэн – чараас тэтэрээккэ улахан суруксут оҥоһуулаах буочарынан киниэхэ үбүнэн көмөлөспүт биир дойдулаахтарыгар кэлин чопчу уонна кэмигэр от­чуоту түһэрээри туох баар ороскуотун барытын кичэйэн туран сурунара. Сыл бүтүүтэ Рим ииччэх-бааччах уулуссаларын манна төрөөбүт курдук билэр, италиялыы бэйэтин тылын курдук холкутук, аҕыйах чопчу тылынан быһаарсар уонна канонизация сиэрин-туомун туһунан кимнээҕэр да ордук билэр буолбута. Оннооҕор быдан элбэх кэм кини хараастыгас таҥаһын уларыттарыгар барбыта, маннык сэлиэччиги уонна судьуйа киэнин курдук сэлээппэни оччолорго Римҥэ арай биллибэт сыаллаах-соруктаах кистэлэҥ уопсастыбалар чилиэннэрэ эрэ кэтэллэрэ. Сарсыарда эрдэлээн сибэтиэй кыыһа сытар холботун илдьэ барара, ардыгар түүн хойутаан, олус сындалыйан уонна санньы түһэн кэлэрэ, ол эрээри үүнэр күҥҥэ күүс эбэр эрэлин кыымын хаһан да ыһыктыбат буолара.

– Сибэтиэйдэр бэйэлэрэ туспа кэмҥэ-кэрдиигэ олороллор, – диирэ.

Мин оччолорго Римҥэ аан бастаан кэлэ сылдьарым, Киинэ экперименниир киинигэр үөрэнэрим, уонна ол эрэй-муҥ аргыстаах кэмҥэ хайдах курдук толору олоҕунан олорбуппун хаһан да умнуом суоҕа. Биһиги олорор пансиоммут дьиҥинэн олох аныгы квартира этэ, Боргезе Виллатыттан икки хаамыы сиргэ турара: хаһаайка икки утуйар хостооҕо, түөрт хоһу атын дойду устудьуоннарыгар куортамныыра. Биһиги кинини Кэрэ Мария диэн ааттыырбыт, кини кыраһыабай уонна имэҥнээх этэ, олоҕун күһүнүн саамай дьэтигэр сылдьара уонна биир быраабыланы кэриэс курдук тутуһара: ким да буоллун – бэйэтин хоһугар бэйэтэ муҥур тойон. Күннээҕи түбүк барыта кини аҕаһыгар, эдьиий Антониета санныгар сүктэриллэрэ, ол илэ аанньал, кыната эрэ суоҕа, күнү-күннүктээн үлэлиирэ, биэдэрэ уонна кытаанах суокка туппутунан төттөрү-таары сүүрэкэлиирэ, онто да суох ыраас мрамор муостаны аалара. Ити кини биһигини ырыаһыт чыычаахтары сииргэ үөрэппитэ, олору, сэрииттэн хаалбыт дьаллыга батарбакка, кини кэргэнэ Бартолино бултуура, бүтэр уһугар Кэрэ Марияҕа олорорун төлөһөр кыаҕа суох буолбут Маргаритоны кини бэйэтин дьиэтигэр ылбыта.

Кырдьыга да, ол биһиги айдааннаах дьиэбит курдук Маргарито олороругар сөбө суох дьиэ суоҕа да буолуо. Онно мэлдьи туох эрэ буолара, оннооҕор сарсыарда эрдэ, – күн тахсыыта биһигини Боргезе Виллатын зоосадыттан хахай модуннук ырдьыгыныыра уһугуннарара. Риберо Сильва тенор улахан быраабынан туһанары ситиспитэ – римляннар кини уоттаах-төлөннөөх ыллыыр дьарыгын кытта эйэлэспиттэрэ. Алтаҕа туран, эмтээх муус тымныы ванналанан баран, мефистофеллыы бытыгын оҥосторо, итиэннэ, толору бэлэм буоллаҕына эрэ – килиэккэ шотлан­дка халааттаах, кытай солкото кашнелаах, бэйэтин ураты одеколонунан бистэн баран, – туох баар кутун-сүрүн ууран туран ыллыыр дьарыгын саҕалыыра. Кыһыҥҥы сулустар өссө да өҥөҥнүүр хоһун түннүгүн тэлэччи аһан баран, куолайын ириэрэн саҕалыыра – бастаан опералартан таптал чулуу арияларын аргыый аҕайдык, онтон сыыйа улаатыннардар улаатыннаран, уонна, бүтэһигэр – муҥ куолаһынан ыллыыра. Хас күн аайы биир суол хатыланара: кини аллараа “до”-ну ылыытыгар Боргезе Виллатын хахайа киниэхэ сир ньиргийэр хаһыытынан эппиэттиирэ.

– Эн олох Сибэтиэй Марк эт бэйэтинэн сыл­дьаҕын, figlio mio1, – эдьиий Антониета ис сүрэҕиттэн сөхпүттүү саҥа аллайа түһэрэ. – Хахайдары кытта соҕотох кини эрэ кэпсэтэр кыахтаах.

Арай биир сарсыарда киниэхэ хоруйдааччы хахай буолбатаҕа. Кини “Отеллоттан” таптал дуэтын саҕалаабыта: “Gia nella notte densa s’estinque ogni clamor”. Эмискэ олбуор түгэҕиттэн киниэхэ кэрэттэн кэрэ сопрано хоруйдаабыта. Тенор тохтообокко ыллаабыта, дьиэлэрин имэҥнээх таптал улуу күүһэ араҥаччылаатын диэн түннүктэрин тэлэччи аспыт чугастааҕы ыаллар үөрүөхтэрин иһин кинилэр икки куолаһынан дуэты бүтүннүү ыллаабыттара. Онтон Риберо Сильва, кини көстүбэт Дездемоната улуу Мария Канилья бэйэтинэн буоларын билэн баран, өйүн сүтэрэ сыспыта.

Мин санаабар, чопчу ити түгэн Маргарито дьиэлээхтэр олохторугар кыттыһарыгар сүрүн төрүөт буолбута. Ол күнтэн ыла кини уруккутун курдук күн аайы кэриэтэ эдьиий Антониета табыллан астыыр аһынан, чыычаах соркуойунан кинини хатаҕалыыр куукунатыгар буолбакка – барыбытын кытта биир остуолга аһыыр буолбута. Десерт быһыытынан Кэрэ Мария биһигини италиялыы саҥаҕа үөрэтэр туһуттан саҥа хаһыаттары ааҕара, итиннэ кини бэрт сытыы уонна чобуо тыллары кыбытан бэлиэтээн этэриттэн биһиги дуоһуйа көрүлүүрбүт. Биирдэ, кэпсэтии сибэтиэй кыыһы таарыйбытыгар, кини Палермо куоракка сүүнэ улахан музей баар, онно көрдөрүүгэ элбэх эр дьон, дьахталлар, оҕолор сытыйбакка сыталлар, оннооҕор капуцин-аҕалар биир кылабыыһаларыттан хостоммут хас да епископ эмиэ баар диэн кэпсээбитэ. Ити сурах Маргаритоны олус долгуппута, хаһан Палермоҕа барыахпытыгар диэри биир да мүнүүтэҕэ турар-олорор сирин булбакка аймаммыта. Онно тиийэн, кини аата-суола суох мумияларынан туолбут ыар тыыннаах галереялары хараҕынан кэрийэ көрүөн эрэ кэрэх, тута уоскуйбута.

– Ханан да майгыннаабаттар, – диэбитэ кини. – Балар өлүктэр буолаллара көстөр.

Эбиэт кэннэ Рим атырдьах ыйынааҕы дөйүөрүүгэ түһэрэ. Күн халлаан ортотугар хараҕаланан хаалара, күнүс икки чааска хойуу чуумпуга арай уу холдьугуруу устара – Рим дьиҥнээх куолаһа иһиллэрэ. Онтон киэһэ алта чааска саҥа устаҥнаан эрэр сибиэһэй салгыны угуйан киллэрээри түннүк барыта тэҥинэн тэлэччи аһылла биэрэрэ, биир эрэ соруктаах – петарда уонна мотоцикл тырылыыр тыастарын, арбуз атыылааччылар хаһыыларын уонна сибэккинэн симэммит террасалартан иһиллэр таптал ырыаларын доҕуһуолларынан олоҕунан дуоһуйаары үөрбүт-көппүт дьон халҕаһата уулуссаҕа кутуллан тахсара.

Биһиги тенордыын сиеста кэмигэр утуйбат этибит. Биһиги кини “веспатын” миинэн, кини – уруулга, мин – кэннигэр таһаҕас уурарга олорсон, Боргезе Виллатын үйэлээх лаврдарын анныларыгар, сыралҕаннаах күҥҥэ утуйбатах туристары көрдөөн аалыҥнаһа сылдьар, шоколад өҥө сөрүүн эттээх сайыҥҥы сэлээрчэхтэри баран аҕалтыырбыт. Кинилэр, ол кэмнээҕи Италия дьахталларын үгүстэрин курдук, кэрэ, нарын уонна дьадаҥы буолаллара, халлаан күөҕэ органди, роза өҥө поплин, от күөҕэ болотуна таҥастаахтара, күн уотуттан соторутааҕыта аас­пыт сэрии ардахтара тэһитэ түспүт зонтиктарынан хаххаланаллара. Кинилэри кытта киһи киһилии үөрэрэ, кинилэр санаа оҥостубакка, бэйэлэрин идэлэрин сокуонун кэһэн туран, үчүгэй клиени сүтэрэллэрин кэрэйбэккэ аттынааҕы барга биир чааскы кофе ылан лахсыйа түһээри, эбэтэр парка суолларынан төлөбүрдээх экипажка хатааһылаары, эбэтэр киэһэ аайы galoppatorio2 хонуутугар ат миинэн дьорҕооттонор сааппат сирэйдэрэ сараламмыт принцтэрин дуу, иэдээннээх тапталлаахтарын дуу тустарынан үҥсэргээри биһигини кытта барсаллара. Элбэх түгэҥҥэ кинилэр биир эмэ муна-тэнэ сылдьар грингоны кытта быһаарсалларыгар тылбаасчыт буоларбыт.

Маргаритоны биһиги Боргезе Виллатыгар кинилэр тустарыгар буолбакка, хахайы көрдүн диэн аҕалбыппыт. Хахай дириҥ аппа эргийбит кыра кураанах арыытыгар бэйэтин көҥүлүнэн олороро, биһигини нөҥүө кытылга көрөөт да, харабылы соһутан, дьиксиммиттии ырдьыгыныы түспүтэ. Пааркаҕа күүлэйдии сылдьыбыт дьон туох буолла диэн көрөөрү сырсан кэлбиттэрэ. Тенор бэйэтин биллэрэн сарсыардааҥҥы дириҥ “до”-тун тардыбыта, ол эрээри хахай киниэхэ кыһаллан да көрбөтөҕө. Кини биһиэхэ барыбытыгар, кими да араарбакка ырдьыгы­ныыр курдуга эрээри, хахайы көрөр үлэһит кини Маргаритоттан эрэ сылтаан ырдьыгыныырын тута быһаарбыта. Чахчы оннук: Маргарито ханна барар да хахай онно барар, онтон Маргарито кини хараҕын далыттан сүттэ эрэ ырдьыгынаан бүтэн хаалар. Үлэһит, Сиена университетын классическай филологияҕа доктора буола сылдьыбыт киһи, Маргарито ити күн атын хахайдарга сылдьан кэлбит, киниттэн хахай сыта кэлэрэ буолуо диэн быһаарбыта. Ити букатын солуута суох быһаарыыттан ураты кини төбөтүгэр туох да түспэтэҕэ.

– Хайдах да буолтун иһин, – тойоннообута кини, – ити кини кыргыһар буолбатах, аһынар ха­һыыта.

Ол эрээри Риберо Сильва тенор ити сөҕүмэр быһыыттан буолбакка, пааркаҕа кыргыттары кытта кэпсэтээри тохтообуттарыгар Маргарито олус долгуйбутун бэлиэтээн, улахан санааҕа түспүтэ. Кини ол туһунан остуолга олорон кэпсээбитэ, онон биһиги бары – сорохтор дьээбэлэнэн, сорохтор аһына санаан – Маргарито соҕотохсуйарын аһарарыгар көмөлөстөххө табыллыыһы диэн быһаарбыппыт. Биһиги амарах сүрэхпититтэн кэбирээбит Кэрэ Мария уотунан оонньуур биһилэхтэри толору иилиммит тарбахтардаах илиилэрин таҥара тэҥэ уйан сүрэхтээх түөһүгэр сыһыары туппута.

– Мин ону аҥаардас аһынар санааттан оҥоруом этэ да, – диэбитэ кини, – биир сордоох суол баар: сэлиэччик кэтэр эр дьону кытта миэхэ тугум да табыллааччыта суох.

Быһаччы эттэххэ, тенор эбиэт кэннэ икки ­чааска Боргезе Виллатыгар элэстэнэн тии­йэн “веспатын” багажнигар Маргаритоны кытта биир чааһы аһарарыгар саамай сөптөөх дии санаабыт “чыычааҕын” илдьэ кэлбитэ. Хоһугар киллэрэн сыгынньахтанарыгар соруйбута, сыт­таах мыыланан сууйбута, бэйэтин одеколонунан ыстарбыта уонна бытыгын хоруннаҕына туттар камфаралаах талькынан баһыттан атаҕар диэри бурҕаҥначчы ыспыта. Бүтэһигэр, кинини кытта дьарыктанарыгар ыыппыт бириэмэтигэр эбии, өссө биир чааһы төлөөбүтэ уонна тугу гыныахтааҕын сиһилии кэпсээн биэрбитэ.

Кус сыгынньах кэрэчээнэ хараҥа квартираны сиеста кэминээҕи түүл курдук атаҕын тумсунан дугуйан туораабыта уонна көрүдүөр түгэҕинээҕи утуйар хос аанын аргыыйдык иккитэ тоҥсуйбута. Маргарито Дуарте атах сыгынньах, ырбаахыта суох кэлэн ааны аспыта.

– Buona sera gionvanotto, – кыыс оскуола оҕотунуу симиктик сипсийбитэ. – Mi manda il tenore.3

Маргарито бу охсууну бэрт дьоһуннаахтык уйуммута. Ааны киэҥник арыйан аһарбытыгар кыыһа тута ороҥҥо умсубута, онтон бэйэтэ түргэн үлүгэрдик ырбаахытын, атаҕын таҥаһын кэппитэ, ол аата кыыһы ытыктабыллаахтык көрсөргө оҥостубута. Онтон аттыгар олоппоско олорон кэпсэтиини саҕалаабыта. Кыыс, соһуйан хаалан, ыксыырыгар эппитэ, биир эрэ чаастаахпыт диэн санаппыта. Киһитэ өйдөөбөтөҕө буолбута.

Кыыс кэлин билиммитэ, син биир кини төһө баҕарбытынан сылдьыам, биир да сантимы ылыам суоҕа этэ, ол курдук аан дойду үрдүнэн киниэхэ тэҥнээх сайаҕас санаалаах эр киһи суоҕа буолуо диэн. Ол кэмҥэ, тугу гыныан билбэккэ, кыыс хос иһин эргиччи көрө олорон камин үрдүгэр сытар мас холбону өйдөөн көрбүтэ. Ити саксофон дуо диэн ыйыппыта. Маргарито, тугу да саҥарбакка, арыый сырдык буоллун диэн жалюзины кыратык аһан биэрбитэ, холбону ороҥҥо чугаһатан баран хаппаҕын аспыта. Кыыс тугу эрэ саҥарыахча буолан иһэн сыҥааҕа түһэн хаалбыта. Эбэтэр, кэлин биһиэхэ эппитинии: Mi si gelo il culo.4 Иирэ куттанан хостон ойон тахсыбыта, ол эрээри көрүдүөргэ атын сир диэки сүүрбүтэ уонна умайбыт лаампабын уларытаары мин диэки иһэр эдьиий Антониетаҕа кэтиллэ түспүтэ. Иккиэн да өлө куттанан, кыыс ол кэннэ түүн хойукка диэри тенор хоһуттан тахса да сорумматаҕа.

Онтон эдьиий Антониета дьиҥнээҕэ туох буолбутун соннук хаһан да билбэтэҕэ. Мин хоспор киирэригэр илиитэ салҕалаан лаампаны да сатаан иилбэт буолуор диэри куттаммыт этэ. Туох буолла диэн ыйыппыппар: «Сибиэн баар бу дьиэҕэ, сибиэн, – диэбитэ кини. – Күрүлүүр күнүс сылдьаллар». Уонна, бэйэтэ толору итэҕэйэн туран, сэрии саҕана ньиэмэс эписсиэрэ били тенор олорор хоһугар көссүүтүн төбөтүн быспытын туһунан кэпсээбитэ. Өлбүт кырасаабысса көрүдүөргэ илэ хаама сылдьарын эдьиий Антониета дьиэҕэ түбүгүрэ сылдьан элбэхтэ көрбүт үһү.

– Бу, сип-сибилигин көрдүм, ийэттэн төрүү сыгынньах көрүдүөргэ сылдьарын. Чахчы, кини.

Күһүнүн куорат чуҥкуйара. Сибэккинэн бүрүллүбүт террасалар бастакы тыаллар түһүүлэрэ сабыллаллара, онтон биһиги тенордыын Трастевереҕа баар эргэ тратториябытыгар төннөрбүт, үгэс курдук киэһэтин онно биһиги вокалистары – Карло Кальканьи үөрэнээччилэрин – уонна киинэ оскуолатыттан мин сорох үөлээннээхтэрбин кытта аһыырбыт. Мэлдьи сылдьааччылартан өйдөөх уонна ис киирбэх Лакис грек баара, кини соҕотох итэҕэһэ диэн социальнай тэҥэ суох буолуу туһунан киһини эрэ утутуох курдук бүппэт куолута буолара. Дьолго, тенордар уонна сопранолар опералартан быһа тардан толору куоластарынан ыллаан кинини баһыйаллара, онтукалара түүн да үөһүгэр кими да кыйахаабат этэ. Төттөрүтүн, хойутаабыт түүҥҥү ыалдьыттар хорунан ыллаһан бараллара, чугас ыаллар түннүктэрин тэлэччи аһан ытыстарын таһыналлара.

Биир түүн, оннук ыллыы олордохпутуна, Маргарито биһиэхэ мэһэйдээбэт курдук атаҕын төбөтүнэн сыбдыйан киирбитэ. Бэс холботун илдьэ сылдьара, сибэтиэй кыыһы Сан-Хуан-де-Летран приходтан Ытык Сиэр таҥараһыттар түмсүүлэригэр киэҥник биллэр, он­но ыйааһыннаах аҕабыкка көрдөрөн баран, пансиоҥҥа илдьэн хаалларбакка кэлбит этэ. Хараҕым кырыытынан көрдөхпүнэ, кини холбо­тун туора турар кыра остуолга ууран баран, биһиги ыллаан бүтэрбитин кэтэһэ олорбута. Буо­ларын курдук, түүн үөһүгэр траттория ку­раанахсыйан барыыта, биһиги остуолларбытын холбуу тарпыппыт – ыллааччылар, киинэ туһунан кэпсэтээччилэр, олор доҕотторо-атастара бары. Маргарито Дуарте манна саҥата суох уонна курус көрүҥнээх, кини туһунан ким да, тугу да этэр кыаҕа суох колумбиец быһыытынан биллэрэ. Лакис, сэҥээрэ көрөн, киниттэн виолончелга оонньуугун дуо диэн ыйыппыта. Мин, соччото суох быһыыттан хайдах тахсары билбэккэ, өмүттэн хаалбытым. Тенор, миигиттэн итэҕэһэ суох симиттэн, эмиэ тугу да сатаан эппэтэҕэ. Арай Маргарито ыйытыыны буолар буолуохтааҕын курдук ылыммыта.

– Бу виолончель буолбатах, – хоруйдаабыта кини. – Бу сибэтиэй кыыс.

Холбону остуолга ууран, күлүүһүн арыйан, хаппаҕын аспыта. Рестораҥҥа баар дьон бары биир киһи курдук таалан хаалбыттара. Клиеннэр, официаннар, оннооҕор хаан биһиллибит баартыктаах куукуна илии-атах үлэһиттэрэ бары – аҥаарыйан хаалан баран дьиктини көрөөрү тула үмүөрүспүттэрэ. Сорох-сорох кутталыттан ки­риэс охсунара. Биир асчыт дьахтар, илиитин малыыппа ааҕардыы холбуу туттан, «кур» гына тобуктуу түспүтэ уонна титирээн ыалдьыбыт курдук дьигиһийэ-дьигиһийэ, үҥэн киирэн барбыта.

Ол эрээри, бастакы уолуһуйуу ааспытын кэннэ аны биһиги кэмҥэ сибэтиэй буолуу олус да тиийбэтин туһунан, бары хаһыытаһан саҥарыахпытыгар диэри, мөккүһэн турбуппут. Биллэн турар, Лакис барыларыттан аһары түспүтэ. Тиһэҕэр биир эрэ суол дьэҥкэ буолбута – ол сибэтиэй кыыс туһунан ырытыылаах киинэ уһул­луохтаах диэн Лакис санаата.

– Эрэнэбин, – диэбитэ кини. – Чезаре кырдьаҕас бу тиэмэни мүччү тутуо суоҕа.

Ол биһиги учууталбыт, биһиэхэ сюжеты уонна сценарийы үөрэтэр, киинэ историятыгар улуулартан биирдэстэрэ уонна олортон соҕотоҕун биһигинниин үөрэҕи таһынан алтыһар Чезаре Дзаваттини туһунан этэрэ. Кини биһигини аҥаардас идэҕэ эрэ буолбакка, олоҕу уратытык көрөргө эмиэ үөрэтэргэ кыһаллара. Сюжеттары толкуйдуурга тыыннаах массыына этэ. Олор киниттэн баҕатын таһынан тоҕута ыһыллан тахсар курдуктара. Уонна, түргэннэрэ бэрдиттэн, аттыгар мэлдьи ким эрэ көмөҕө баар буолуохтааҕа, олору салгынтан харбаан ылан дорҕоонноохтук ырыта охсорун туһугар. Үлэтэ бүттэҕинэ санааргыы түһэрэ. «Бу уһуллар буолара хомолтолоох даҕаны», – диирэ кини, бастакы алыптаах санаата экраҥҥа тахсарыгар улахан аҥара сүтэ­рин саарбахтаабат буолан. Санаатын барытын открыткаҕа суруйан, тиэмэлэринэн наардаан истиэнэҕэ иҥиннэрэн иһэрэ, олоро аһары мунньуллан утуйар хоһун эркинин бүтүннүү сабардаабыттара.

Сонно кэлэр субуотаҕа биһиги Маргарито Дуартены илдьэ киниэхэ барбыппыт. Кини, олоххо умсулҕана олуһа бэрт буолан, биһигини Анжела Меричи уулуссатыгар баар дьиэтин аанын айаҕар, тулуйбатыттан быһа сиэтэрдии кэтэһэн турара – биһиги санаабытын төлөпүөнүнэн эрдэ тиэрдибиппит. Мэлдьи эйэҕэс бэйэтэ, эҕэрдэлэспэккэ даҕаны Маргаритоны эрдэттэн бэлэмнээбит остуолугар илпитэ уонна холбону бэйэтэ аспыта. Ол эрээри биһиги хайдах да күүппэтэх суолбут буолбута. Ииримтийбит кэриэтэ долгуйуон оннугар киһибит таттарбыттыы таала туран хаалбыта.

– Ammazza!5 – уолуйбуттуу сибигинэйбитэ.

Икки-үс мүнүүтэ сибэтиэйи саҥата суох көрөн турбута, онтон хаппаҕын саппыта, биир тылы эппэккэ, саҥа хаамар оҕону сиэтэрдии, Маргаритоны ааҥҥа илпитэ. Сэрэнэн көхсүн таптайан бырастыыласпыта: «Махтанабын, уолчааным, улаханнык махтанабын». Кэнниттэн ааны сабан баран, биһиэхэ эргиллэн бириигэбэрин иһитиннэрбитэ:

– Киинэҕэ барсыбат, – диэбитэ кини. – Ким да итэҕэйиэ суоҕа.

Дьиэбитигэр тиийиэхпитигэр диэри, трамвайга олорон, учууталбыт биһигини соһуппут быһаарыытын ырытан тахсыбыппыт. Кини итинник эппит буоллаҕына, ол аата толкуйдуур да суох: бу кэпсээн барсыбат. Ол эрээри Кэрэ Мария биһигини Дзаваттини күн бүгүн суһаллык гынан баран, Маргаритота суох күүтэрин туһунан сонуннаах көрсүбүтэ.

Биһиги кини сулустаах түгэнигэр түбэһэ кэлбиппит. Лакис икки бэйэтин кытта бииргэ үөрэнээччилэри илдьэ кэлбитин оҕонньор ааны аһарыгар өйдөөн да көрбөтөҕө быһыылаах.

– Буллум! – диэн хаһыытаабыта кини. – Бу буомба буолуон сөп, өскөтүн Маргарито дьиктини оҥордоҕуна – кыыһы тилиннэрдэҕинэ.

– Олоххо дуу, киинэҕэ дуу? – диэн мин ыйыппытым.

Сөбүлээбэтэҕин иһигэр саба баттаабыта.

– Акаарытыйыма, – диэбитэ кини миэхэ. Уонна хараҕар дохсун санаа уота умайыктаммытын бары бэлиэтии көрбүппүт.

– Өскөтүн кини дьиҥ олоххо тилиннэрэр кыаҕа суох буоллаҕына, – диэн баран боччумнаахтык толкуйдуу түспүтэ: – Холонон көрүөххэ баар эбит.

Биир эрэ түгэҥҥэ санаатыгар аралдьыйа түһээт, кэпсээн киирэн барбыта. Дьиэни туора-маары хаамыталыы сылдьан, туохтан эрэ дьолломмут иирээки курдук далбаатыы-далбаатыы, доргуччу саҥаран киинэтин кэпсээбитэ. Биһиги абылаппыттыы истэн турбуппут, санаабытыгар итини барытын илэ харахпытынан көрөр курдукпут: уотунан толбоннурар чыычаахтар буоланнар уобарастар дьиэни биир гына сандаара көтө сылдьыбыттара.

– Дьэ уонна биир киэһэ, – кэпсиир кини, – кинини ылымматах сүүрбэ Папа бары өлөн бүппүттэрин кэннэ, сындалыйан, кырдьан бүппүт Маргарито дьиэтигэр кэлэр, өлбүт кыысчаанын сирэйин имэрийэр уонна туох күн сиригэр баарынан нарыннык көрдөһөр: «Аҕаккааҥ туһугар, кыысчааныам, тур уонна бар».

Биһигини кэрийэ көрөн баран өрөгөйдүү даллайар:

– Кыыс туран кэлэр!

Биһигиттэн тугу эрэ күүтэрэ. Ол эрээри биһиги бөтө бэрдэрэн тугу этэрбитин билбэккэ турбуппут. Лакис грек эрэ, кылааска олорон тыл көрдөөбүт курдук, тарбаҕын чочоҥноппута.

– Мин иэдээним буолуо да, мин итэҕэйбэппин – диэн баран, биһиги соһуйуохпут иһин, чуо-бааччы Дзаваттинига туһаайан эппитэ. – Бырастыы гыныҥ, маэстро, ол эрээри мин итэҕэйбэппин.

Бу сырыыга Дзаваттини мах бэрдэрбитэ.

– Тоҕо?

– Мин хантан билиэмий, – Лакис соҥуйбуттуу хардарбыта. – Көннөрү итинник буолар кыаҕа суох.

– Ammazza! – маэстро сүҥ этиҥнии ньиргийэн хаһыыра түспүтүн бүтүн квартал иһиттэ быһыылааҕа. – Сталинистарга саамай тулуйбатым ити баар: кинилэр дьиҥнээх олоҕу итэҕэйбэттэр.

Онтон кэлэр уон биэс сыл тухары, бэйэтэ кэпсээбитинэн, Маргарито сибэтиэй кыыһы Па­паҕа көрдөрөр түгэн көстөрүгэр эрэнэн Кас­тельгандольфоҕа таспыта. Биирдэ, Латинскай Америка икки сүүс таҥараһытыгар биэрбит аудиенциятыгар түбэһэн, тула өттүттэн анньалларын-охсоллорун барытын тулуйан туран, үтүө санаалаах Иоанн XXIII-кэ кыыс туһунан кэпсиирэ кыаллыбыта. Ол эрээри кыыһын көрдөрөр кыаҕа суоҕа, тоҕо диэтэххэ папаны өлөрөргө сорунууттан сэрэнэллэриттэн сылтаан кинини киирэр ааҥҥа атын таҥараһыттар куулларын кытта хаалларарга күһэллибитэ. Папа кинини үөр дьон ортотугар төһө кыалларынан болҕомтолоохтук истибитэ, уонна, санаатын көтөҕөн, иэдэһин таптайбыта.

– Bravo, figlio mio, – диэбитэ киниэхэ. – Тойон Таҥара эн дьулуургун манньалыа.

Кини ыра санаата мичээр аргыстаах Альбино Лучиани быстах кэмҥэ баһылыктыыр кэмигэр туола сыспыта. Кини биир аймаҕа, Маргарито кэпсээниттэн улаханнык сөҕөн-махтайан, көмөлөһөргө эрэннэрбитэ. Ким да кини эрэннэриитигэр улахан суолта уурбатаҕа. Ол эрээри, икки хоноот, пансиоҥҥа эбиэттии олордохторуна, ким эрэ эрийэн Маргаритоҕа кылгас иһитиннэриини тиэрдибитэ: Римтэн ханна да барбатыгар, чэппиэргэ диэри кинини Ватикаҥҥа сирэй көрсүһүүгэ ыҥырыахтара диэн.

Оонньоон эппиттэрин дуу, тугун дуу кэлин ким да билбэккэ хаалбыта. Маргарито оон­ньоо­ботохторугар эрэнэрэ, туох баарынан бэлэм сылдьыбыта. Дьиэттэн тахсыбатаҕа. Убуорунайга барарыгар дорҕоонноохтук биллэрэрэ: «Мин убуорунайга бардым». Кэрэ Мария, кырдьара чугаһаатар да уруккутун курдук көрдөөх майгытын ыһыктыбакка сылдьар көҥүл дьахтар күлүүтүнэн күлэрэ:

– Билэбит, билэбит, Маргарито, – хаһыытыыра кини, – эйиэхэ Папа эрийиэхтээх.

Аныгыскы нэдиэлэҕэ, кэтэһиилээх төлөпүөн кэлиэн икки хонук иннинэ, аан анныгар угуллубут хаһыакка биллэриини көрөөт Маргарито сууллан түспүтэ: “Mortо il Papa”6. Кыл түгэнэ эргэ хаһыат буолуо, алҕас аҕаллылар ини диэн эрэл санаа элэс гыммыта, Папалар ый аайы өлүөхтэрэ диэн кини итэҕэйиэн баҕарбата. Ол эрээри туох буолар буолбут этэ: отут үс күн анараа өттүгэр талыллыбыт, мичээр аргыстаах Альбино Лучиани сарсыарда бэйэтин оронугар өлө сытарын булбуттар.

Мин Римҥэ Маргарито Дуартены кытта билсибитим сүүрбэ икки сыл ааспытын кэннэ төннөн кэлбитим, уонна, баҕар, кини туһунан өйдүөм да суоҕа этэ, өскөтүн алҕас көрсүбэтэҕим буоллар. Мин, кэм-кэрдии оҥорбут уларыйыыларыттан олус хараастаммын, ким да туһунан санаабакка сылдьыбытым. Тохтоло суох, миин курдук сылаас, ааргы ардах оҕото ибиирэрэ, урукку сылларым алмаастыы сырдыктара өлбөөрбүт, уруккута мин сөбүлүүр, мин ахтар-саныыр сирдэрим букатын атын, туора майгыламмыт курдуктара. Пансион дьиэтэ уруккутунан турара даҕаны, Кэрэ Мария туһунан ким да, тугу да билбэтэ. Сыллары уҥуордаан Риберо Сильва ыыппыт алта төлөпүөнүн нүөмэриттэн биирэ да эппиэттэбэтэҕэ. Саҥа көлүөнэ киинэһиттэри кытта эбиэттии олорон, учууталбын ахтыбыппар остуол үрдүнэн уу-чуумпу бүрүүкүү түспүтэ, кэмниэ-кэнэҕэс ким эрэ ыган таһаарыар диэри:

– Zavattini? Mai seneito.7

Чахчыта даҕаны: кини туһунан ким да истибэтэх этэ. Боргезе Виллатын мастара ардахтан илбирийбиттэр, курус принцессалар ойутан дьорҕооттонор galoppatorio хонуута сибэккитэ суох сыыс отунан саба үүммүт, урукку кэрэчээнэлэр оннуларыгар кыыстыы киэргэмсийбит эр-дьахтар икки ардынан атлеттар тураллар. Суох гыныллыбыт кыылтан-сүөлтэн соҕотох ордубут кырдьаҕас хахай эрэ баара тириитэ хохтуйан, бэлэһэ кэһиэҕирэн бүппүт; уунан эргитиллибит бэйэтин арыытыгар өссө да олорор этэ. Испания болуоссатыгар, пластик оҥоһуулаах траттория­ларга аны ким да ыллаабат, өлө-тиллэ таптаабат да буолбут. Биһиги ахтылҕаннаах кэмнэрбит Римнэрэ цезардар кэмнэринээҕи Рим иһигэр бэлиэр былыргы Рим буола охсубут. Эмискэ, хантан эрэ урукку кэмнэртэн иһиллибит куолас, миигин Трастевере кыбаартал кыбычаан уулуссатыгар тохтоппута:

– Бэйиэккэ эҕэрдэ.

Ол кини этэ, кырдьыбыт уонна сындалыйбыт. Биэс Папа өлбүт, Мэҥэ Рим бүдүгүрэ кырдьыбытын бастакы чинчилэрэ биллибиттэр, онтон кини эрэлин сүтэрбэтэх. “Мин кэтэспитим элбэҕэ бэрт, онон билигин кыра хаалла, – диэбитэ кини миэхэ, түөрт чаас усталаах кэри-куру кэпсэтии кэнниттэн быраһаайдаһа туран. – Ханнык эрэ ыйдар”. Уонна атаҕын соһон киэр хаампыта, уулусса ортотунан саллаат саппыкылаах, кырдьаҕас римлянин кэтэр дьүһүнэ сүппүт бэргэһэлээх, сытыйан тунааран эрэр чалбахтары аахайан да көрбөккө. Миэхэ ити кэннэ ханнык да саарбахтааһын хаалбатаҕа, өскөтүн хаһан эрэ баар эбит да буоллаҕына, сибэтиэй – кини буоларыгар. Онтукатын бэйэтэ да өйдөөбөккө, олоҕун сүүрбэ икки сылын тухары кыыһын сытыйыыга ылларбатах өлүгүн соһон, сибэтиэй дьыаланы туруулаһан кэлбит – бэйэтэ сибэтиэй буоларыгар тиэрдэр суолун солонон.

_______________________________

1Уолум миэнэ (ит.)

2Манеж (ит.)

3Үтүө киэһээнэн. Миигин тенор ыытта (ит.)

4Кэнним кытта мууһурбута (у меня попа заледенела) (ит.)

5Ийэнэн үөхсүү (ит.)

6Папа өллө (ит.)

7Дзаваттини? Хаһан да истибэтэҕим (ит.)

 

Нууччалыыттан Семен Феоктистов–Сэргэх Сэмэй тылбаастаата

Чолбон. — 2018. — №3

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *