ГАВРИЛ АНДРОСОВ: ТУРУУЛАҺЫЫ

Саха сиригэр судаарыстыбаннас сайдыытын түһүмэхтэрэ

Сахаларга судаарыстыбаннас өйдөбүлэ хаһааҥҥыттан үөскээбитэй? Аатырбыт учуонай Лев Гумилев Байкал күөл тулатыгар олорбут сахалар өбүгэлэрэ «Үч курыкан» диэн ааттаах судаарыстыбаны тэринэ сылдьыбыттарын суруйар. Быйыл саас биэрбит интервьютугар историческай наука доктора Анатолий Алексеев: «Өбүгэлэрбит судаарыстыбаннас сорох өйдөбүллэрин илдьэ кэлбиттэрэ», диэн этэн турардаах. Итини номохторго ахтыллар саха төрдө Эллэй Боотур аатыгар «эл», «ил» диэн түүр тыллаах норуоттарга судаарыстыбаны бэлиэтиир тыл баара хайа эрэ өттүнэн эмиэ бигэргэтэр курдук…

Нуучча айанньыттара Өлүөнэ өрүс орто сүүрүгүн булууларыгар урааҥхай сахаларга судаарыстыбаннас ханнык эрэ көрүҥэ баарын академик Алексей Окладников, профессор Сергей Токарев курдук бөдөҥ учуонайдар бэлиэтииллэр. Оттон Саха сириттэн төрүттээх нуучча историга Григорий Попов: «…на Лене вновь стало сформировываться в миниатюре тюркское государство», – диэн суруйар. Ити санаатын сайыннарар чинчийээччи: «Не будь обстоятельств внешних событий 2-го десятилетия XVII в., мы увидели бы на Лене Якутское ханство под управлением кангаласской фамилии “Тыгынов”, в составе которого объединились бы не только все якуты, но и были бы вовлечены тунгусы (эвенки) и палеоазиатские племена севера», – диэн дириҥ сабалаҕааһыны оҥорор.

Кырдьык, бу судаарыстыбаннай тэриллии, холбоһук баһылыктарынан Эллэй Боотур сыдьааннара хаҥаластар, чуолаан, «Тойон Ууһа» диэн ааттанар Тыгыннар аймах буолалларын историческай наука кандидата Федор Васильев бэлиэтиир. Биллиилээх фольклорист Сэһэн Боло хомуйбут матырыйаалларыгар сигэннэххэ, сорох сэһэнньиттэр Тыгыны «саха ыраахтааҕыта» диэн ааттыыллар эбит. Политсыылынай Лев Левенталь биир үлэтигэр Тыгыны быһаччы «вольный якутский царь» диэн билинэр.

1630-с сыллартан саҕалаан 1682 сылга диэри тохтуу-тохтуу күөдьүйтэлээбит сахалар нуучча хаһаактарыгар утарсыыларыгар Тыгын уонна кини уолаттара, аймахтара баһылыыр-көһүлүүр оруоллаахтарын үгүс историческай чахчылар кэрэһилииллэр. Саха сирэ нуучча судаарыстыбатын састаабыгар киирэр уустук кэмигэр, утарылаһыыны сэргэ, биир тылы булан икки өттүгэр туһалаахтык үлэлэһии, суут-сокуон көмөтүнэн бэйэ быраабын туруулаһыы хайысхата эмиэ тутуһуллубута.

Ол курдук, өссө 1676 сыллаахха үс саха тойоно бойобуода А.А. Баршнелевка Москваҕа барарга көҥүллүүрүгэр көрдөһүү түһэрбиттэрэ. Эһиилигэр Хаҥаластан Тыгын сиэнэ, Бөдьөкө Бөҕө уола Маһары, Намтан Мымах сиэнэ Нокто Никин, Мэҥэттэн Трека Орсукаев Москваҕа тиийэн Федор Алексеевич ыраахтааҕыны көрсүбүттэр. Ыраахтааҕы ыйааҕынан, биэс солкуобай иһинэн дьыалалары саха тойотторо бэйэлэрэ сууттуур, дьаһаах хомуйуутугар кыттыһар бырааптаммыттара. Онон дьаһааҕы хомуйар хаһаахтар үтүргэннэрин кыратык сымнатыыга маҥнайгы хардыы оҥоһуллубут. 1680 сыллаахха Тыгыннар удьуордара Маһары Бороҕонтон Чюка Капчиковы, Мэҥэттэн Чугун Бодоевы кытта иккис төгүлүн Москваҕа аттаммыт. Саха тойотторо иккис туруорсууларын түмүгэр, кыра дьыалалары бэйэлэрэ сууттуур, биир дойдулаахтарын салайар кыахтаммыттар. Ыраахтааҕыны икки төгүл көрсүбүт Маһары, тус бэйэтэ «князец» диэн илии баттыыр көҥүлү ылан, бойобуода кэнсэлээрийэтигэр тыла-өһө ыйааһыннаммыт… Ол эбэтэр, саха тойотторо нуучча судаарыстыбатын систиэмэтигэр кыралаан өтөн киирэн испиттэр.

XVIII үйэ иккис аҥаарыгар сахалар Россия империятын иһигэр бырааптарын туруулаһыыларын саҥа түһүмэҕэ саҕаланар. 1766 сыл ахсынньы 14 күнүгэр Екатерина II анал манифест уонна тус ыйаах таһааран, сокуоннары бэрээдэктииргэ уонна реформалары оҥорорго көмөлөһүөхтээх «Уложеннай хамыыһыйа» тэрийбит. Бу хамыыһыйаҕа аарыма империя бары муннугуттан дворяннар, куорат олохтоохторо, судаарыстыбаннай бааһынайдар, православнай таҥара дьиэтин аатыттан Синод уонна нуучча буолбатах норуоттар бэрэстэбиитэллэрэ – барыта 600-тэн тахса депутат киирбит. Балаһыанньа быһыытынан, нуучча буолбатах норуоттартан көс олоҕо суохтар эрэ бу хамыыһыйаҕа кыттар бырааптаахтара. Иркутскай күбүрүнээтэрин кэнсэлээрийэтэ сахалары көс биис быһыытынан аахпытын үрдүнэн, биэс улуус кыттыылаах быыбар түмүгүнэн, Маһары удьуора Соппуруон Сыраанап (1719–1805) дьокутаатынан талыллыбыт. Саха тойоно Сибиир күбүрүнээтэригэр, Сенакка тиийэ үҥсүһэн, Екатерина II императрицаны көрсөн, бэлэх туттаран эрэ баран «дьокутаат» аатын сүгэри ситиспит. Сүрэхтэнэн Василий Вениаминович Львов дэммит Сыраанап, быыбардааччыларын накааһынан, дьаһаах төлөөһүнүн түүлээхтэн харчыга көһөрөргө, Хотугулуу-Илин буор босхо ындыы таһыытын тохтоторго, саха тойотторо дьаһааҕы бэйэлэрэ хомуйалларын көҥүллүүргэ уонна, тус бэйэтиттэн эбэн, саха тойотторун быраабын улаатыннарарга туруорсубут. Кини туруорсубут боппуруостара үксэ олоххо киирэн, сахалар бэйэни салайыныыларын олуга ууруллубута. Туруулаһан туран «Уложеннай хамыыһыйаҕа» бэрэстэбиитэллэнии сахалар Россия империятын суутун-сокуонун билэн, үүт-хайаҕас булар буолан испиттэрин чаҕылхайдык туоһулуур.

«Уложеннай хамыыһыйаҕа» саха дьокутаата Сыраанап үлэлээбитэ 20 сыл буолбутун кэннэ, 1789 сыллаахха, Бороҕон улууһун кулубата Алексей Аржаков-Сэһэн Ардьакыап Екатерина II императрицаны көрсөрү ситиспит. Нууччалыы ааҕар, суруйар саха кулубата уһуннук дьаныһан туран үрдүк сололоох хотуну көрсөн, бэйэтэ оҥорбут «Сахалар тустарынан былаанын» туттарбыт. «Былаан» ис хоһоонуттан көрдөххө, үөрэхтэнэн билиитэ-көрүүтэ кэҥээн эрэр саха норуотун Сыраанап туруорсууларын ситэрэн-хоторон биэриитэ этэ. Бу докумуоҥҥа сахалар уобаластааҕы баһылыктарын дуоһунаһын олохтуур, саха суобастарын суутун тэрийэр, олохтоохтор тылларын уонна үгэстэрин билэр ыспыраабынньыктары аныыр, о.д.а. туһунан этиллэрэ. Сэһэн Ардьакыап «Сахалар тустарынан былаана» 1789 сыллаахха алтынньы 1 күнүгэр Судаарыстыбаннай Сэбиэккэ көрүллүбүтэ. Империя үрдүкү уоргана «былаан» үгүс түһүмэхтэрин ылымматах. Ол эрээри 1793 сыллаахха алтынньыга сахалар тус баҕаларынан уобалас кулубатынан Соппуруон Сыраанабы талбыттарын Иркутскай күбүрүнээтэрэ бигэргэппэтэх…

Бэйэни салайыныыга дьулуһуу биир дьоһун хардыытынан 1827 сыллаахха тэриллибит Саха Степной Думатын ааттыахха сөп. Бу уобалас бырабылыанньатын быһаарыытынан тэриллибит бэйэни салайыныы уоргана этэ. Илин Сибиир күбүрүнээтэр генералынан бигэргэтиллэр Степной Дума сүрүн родоначальнигын Бороҕон улууһун кулубата Иван Емельянович Мигалкин талыллыбыт. Сэтээтэллэринэн – Хаҥаластан В. Павлов, Боотуруускайтан И. Артемьев, Намтан К. Прокопьев, Дүпсүнтэн Л. Васильев, Байаҕантайтан А. Каленинскай, Мэҥэттэн Я. Березин буолбуттар. Сахалар Степной Думаларын төрүттээччинэн И.Е. Мигалкины сэргэ, Хаҥалас кулубата Николай Рыкунов-Ырыкыныап Суруксуту (1789—1834) билинэр оруннаах. Кини Дума кэнсэлээрийэтин босхоломмут суруксутунан өлүөр диэри үлэлээбитэ. Маҥнайгы бэйэни салайыныы уоргана уонча сыллаах үлэтин кэмигэр Саха сирин демографическай балаһыанньатын үөрэтиинэн, нолуогу тыырыынан, сири үллэрии, сири оҥоруу, оҥорон таһаарыы, Хотугулуу-Илиҥҥи сирдэри баһылааһын боппуруостарынан дьарыктаммыт. Сахалар Степной Думаларын биир родоначальнига, Боотуруускай улууһун кулубата Григорий Старостин-Уот Ыстаарыһын ыраахтааҕыны көрсөн кэккэ туруорсуулары оҥороору сылдьан өлбүт. 1838 сыллаахха Илин Сибиир күбүрүнээтэр генералын уурааҕынан Степной Дума үлэтин тохтоппут…

Бэйэни салайыныы маҥнайгы уоргана бохсуллуута 1830–1840-с сыллардааҕы Манчаары Баһылай, Аммос Данилов-Омуоча, Тетеря тоҥус баһылыктаах хамсааһыннары, профессор Георгий Башарин бэлиэтииринэн, сир-уот боппуруоһугар, былааһы кытта сыһыаҥҥа үөскээбит норуот стихийнэй өрөлөһүүтүн быһыытынан сыаналыахха сөп. Ол эрээри саха тойотторун улаханнык түмпүт Степной Дума сабыдыала ууга тааһы бырахпыттыы симэлийбэтэҕэ – биирдиилээн туруулаһааччылар үөскээн испиттэрэ. Ол курдук, Василий Никифоров-Күлүмнүүр ахтарынан, Арҕаа Хаҥалас улууһун кулубата, Степной Дума сэтээтэлин Чохооной Микииппэр уола Александр Гермогенов-Табысхаан (1837–1877), Саха уобалаһын чунуобунньуктарыгар бэрик биэрэн, көҥүлү атыылаһан ыларга холоммута олус кэрэхсэбиллээх.

Табысхаан кэнниттэн норуот бэйэни салайыныытын туруорсубут саха тойотторун саҥа үөскээн эрэр национальнай интеллигенция чаҕылхай бэрэстэбиитэллэрэ солбуйан барбыттара. 1883 сыллаахха Москваҕа буолбут Александр III император коронациятыгар үөрэхтээх эдэр киһи – Егор Дмитриевич Николаев I (1858–1888) кыттыбыт. Кини «Краткая записка о современном положении Якутского края» диэн сахаларга сири оҥорууга, эргиэн сайдыытыгар көмөлөһөргө, холобуонай сыылканы тохтоторго, Степной Думаны сөргүтэргэ туруорсар дакылаатын ис дьыала министрэ граф Дмитрий Толстойга туттарбыт. Саха норуотун лидеригэр кубулуйан иһэн эдэр сааһыгар суорума суоламмыт Боотуруускай улууһун кулубата норуот гражданскай өйүн-санаатын уһугуннарары наадалааҕынан ааҕара…

ХХ үйэ саҕаланыытынааҕы уларыйыылары-тэлэрийиилэри, революциялары, гражданскай сэриилэри аахсыбакка, национальнай интеллигенция Саха сирин судаарыстыбаннаһын олохтуурга тыынын толук уурарын да кэрэйбэккэ хорсуннук турууласпыта. Бары дьоҕурун да биэрбитэ. Оччотооҕу саха норуотун лидерин быһыытынан, 1906 сыллаахха «Сахалар союзтарын» уонна 1912 сыллаахха Туспа-урдус сахалар съезтэрин, 1917 сыллаахха Сахалар уонна бааһынайдар съезтэрин тэрийээччи, 1917 сыллаахха Саха уобалаһынааҕы земскэй управаны (билиҥҥи олохтоох салайыныы) тэрийэн бэрэссэдээтэллээбит Дүпсүн улууһун үөрэхтээҕэ Василий Васильевич Никифоров-Күлүмнүүр (1866—1928) уһулуччу миэстэҕэ турар. Кинини сэргэ Россия дьылҕатын быһаарыахтаах Учредительнай мунньахха Саха уобалаһын депутатынан талыллыбыт Гавриил Ксенофонтов, Федералистар үлэһит союзтара партия бэрэссэдээтэлэ Алексей Широких, автономияны туруорсан «саагыбары тэрийиигэ» буруйдаммыт Роман Оросин, 1922 сыллаахха Чурапчыга тэриллибит Быстах кэмнээх Саха уобалаһынааҕы норуот салалтатын (ВЯОНУ) бэрэссэдээтэлэ Георгий Ефимов, 1927 сыллаахха үөскээбит «Младоякутская национальная советская социалистическая партия середняцко-бедняцкого крестьянства (конфедералистов)» генеральнай сэкирэтээрэ Павел Ксенофонтов курдук саха саарыннара норуоттарыгар автономия аанын арыйбыттара, суверенитекка сирдээбиттэрэ.

Дьэ сити курдук уһун, унньуктаах туруулаһыы түмүгэр, 1922 сыллаахха Платон Ойуунускай, Максим Аммосов, Исидор Барахов дьаныардаах туруорсууларынан, Саха автономнай сэбиэскэй социалистическай өрөспүүбүлүкэ төрүттэммитэ. Ол кэннэ 1992 сыллаахха сувереннай Саха Өрөспүүбүлүкэтэ үөскээбитигэр, маҥнайгы Президенинэн Михаил Ефимович Николаев талыллыбыта.

«Туомтуу тардыы» кинигэттэн, 2015 сыл

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *