Икки нэдиэлэҕэ кэлэн баран

«Инникини тымтыктанан көрбүт суох» диэн өбүгэлэрбит сөпкө да эппиттэр эбит. Киһи олоҕо күүппэтэх өттүттэн араастаан уларыйыан, салаллыан сөп. Биир дойдулаахпыт Надежда Николаева-Садырбаева дьылҕатын биир түгэн, айан эмиэ оннук тосту уларыппыта. Күндү ааҕааччым ол туһунан мантан аллараа билис.

 

Оҕолорбун хомотумаары

– Надежда Федоровна, эн Америка Флорида штатыгар хайдах быһыылаахтык олохсуйан хааллыҥ, көһүү туһунан боппуруоһу төһө өр былааннаммыккыный?

– Дойдубар страховка хайысхатынан үлэлии-хамсыы сырыттахпына, тэрилтэбит сабыллыбыта. Инньэ гынан үлэтэ, дьарыга суох буолан хаалбытым. Ликвидациям харчытынан уолбар Америкаҕа бара сылдьарга быһаарыммытым. Икки нэдиэлэҕэ сылдьар, күүлэйдиир гына авиабилиэт атыыласпытым. Ити 2014 сыллаахха этэ.

Кийиитим аҕата онно олохсуйан олороро. Мин Америкаҕа тиийэрбэр олоҕун аргыһа суох буолбута 18 сылын туолбут этэ. Үгүс кыһалҕаны, олох эриирин-мускуурун көрсүбүт ытык кырдьаҕас. Этэргэ дылы, түөрт эркиҥҥэ хаайтаран олороро. Эдэрдэр эрдэ үлэлэригэр баран-баран, дьиэлэригэр киэһэ хойут кэлэллэр. Онуоха диэри собус соҕотоҕун олороохтуур. Дэлби муунтуйбут, көхсө кыараабыт этэ.

Уоллаах кийиитим: «Манна хаал, икки кырдьаҕас өйөһөн олоруҥ, биһиги оннук толкуйга кэллибит», – диэн боппуруоспун быһааран кэбиспиттэрэ (күлэр). Оҕолорбун хомотумаары кыайан кыккыраччы аккаастаабатаҕым. Кырдьаҕаһым хантан эрэ хотуттан кэлбит дьахтары атыҥыраата быһыылаах. Кыыһыгар кыыһыран көрдө. Кырдьык, тустаахха кытаанах буоллаҕа (күлэр). Аны иккиэн английскайдыы билбэппит. Эдэрдэр икки хостоох кыра квартира ылан биэрбиттэрэ. «Хайдах эмэ олоруохпут, табыллыбатахпытына, кыыһын кэлэн эйигин ылыаҕа, мин дойдулуом», – диэн кырдьаҕаһы уоскуттум. Оннук иккиэ хаалан хааллыбыт. Америкаҕа сылдьар көҥүлүм бүтэн хаалбыта. Оҕолорум докумуон оҥотторо биэрбиттэрин сылы быһа кэтэспитим. Онон икки нэдиэлэҕэ күүлэйдии кэлбит киһи, хаалан хаалбытым.

Оҕолорбут тустарыгар этиспэккэ-охсуспакка эйэ дэмнээхтик олоробут. Эрдэттэн кырдьаҕаска иннэ диэн сэрэппитим. Бастаан утаа араас олохтоох дьон тыл тылга киирсибэппит ханна барыай, баара.

 

Саастан тутулуга суох

– Билигин инстаграмҥа көрдөххө, английскайдыы холкутук саҥараҕын, кэпсэтэҕин. Төһө өр үөрэммиккиний?

– Английскай тылы наһаа түргэнник үөрэппитим диэн этэр кыаҕым суох. Аны тулабар нууччалыы тыллаахтар олороллор. Манна биир да тылы билбэккэ, дьону батыһан төһө баҕарар сылдьыахха сөптөөх. Оннук да дьон бааллар.

Үөрэхтээх киһи тылы хайаан да билиэхтээхпин, хайдах мэлдьи дьону батыһа сылдьыахпыный диэн матыыптаан, английскайы үөрэтэргэ быһаарыммытым.

– Надежда Федоровна, саастаах киһи тылы үөрэтэрэ, ылынара уустук буолуо дии.

– Күүстээх сыал туруоруннаххына, сааһыттан тутулуга суох соруккун ситиһэҕин дии саныыбын. «Баҕалаах маска ыттар» диэн баар. Баҕарыахха эрэ наада. Курска үөрэммитим. Итиннэ кылгас кэм иһигэр хайдах даҕаны английскайдыы холкутун саҥаран киирэн барбаккын. Интернетинэн күүскэ дьарыктаммытым.

Итини таһынан төрөөбүт тылын билэр киһи, атын омук тылын түргэнник ылынара баар суол.

– Бииргэ олорор кырдьаҕаһын английскайдыы билэр дуо?

– Суох буоллаҕа.

 

65 сааһын ааһан баран

– Надежда Федоровна, дойдугар сылдьан, массыынаны ыытар этиҥ дуо?

– Дойдубар сылдьан, массыынаны ыыппат этим. Америкаҕа бастаан утаа соҕотоҕун мин эрэ сатыы сылдьарым. Английскай тылы үөрэтэр оскуолабар 40-ча мүнүүтэ хааман тиийэрим. Куйааска буһуу-хатыы, тиритии-хорутуу бөҕө буоларым. Онтон бэлиспиэт атыылаһаммын, онон атах тардыстыбытым.

65 сааспын ааһан бараммын, массыына ыытар көҥүлү ыламмын, аан бастаан уруулу туппутум.

– Америкаҕа үлэ булар төһө уустук этэй?

– Докумуоннаах, көҥүллээх киһиэхэ манна үлэ элбэх. Кылаабынайа английскай тылы билэр буолуоххун наада. Тылы билбэт буоллаххына, эн төһө да үрдүк үөрэхтэн, учуонай буол, кыайан үлэлээбэккин. Техническэй үлэлэргэ, муоста, иһит сууйуутугар, гостиницаларга горничнайынан, оробуочайынан, тутууга эҥин эрэ үлэлиэххин сөптөөх.

Сааһырбыт киһи оннук үлэлэри кыайар кыаҕа суох. Бэйэҥ билиигинэн-көрүүгүнэн учууталлыыр, преподавателлиир эмиэ кыаллыбат. Урукку өттүгэр университекка үлэлии сылдьыбыттаахпын. Онон көрдөөн-көрдөөн социальнай сулууспаҕа үлэлиэххэ сөп эбит диэн толкуйга киирбитим. Онно үлэлииргэ сертификат ылбытым. Ити курска медицинаҕа, психологияҕа кыра билиилэри эбии биэрэллэр.

Дьонтон холокост, сэрии сылларын оҕолорун көрөр бырагыраама баарын истэммин, онно тиийэ сылдьыбытым. Сертификаппын, массыына ыытар бырааппын көрөөт, тута үлэҕэ ылбыттара. Кырдьаҕас эмээхситтэри, оҕонньоттору төттөрү-таары, балыыһаларынан, маҕаһыыннарынан тиэйиэххин наадалаах. Онон бу үлэҕэ хайаан да массыынаны ыытар буолуохтааххын. Нэдиэлэҕэ 40 чаас үлэлиибит. Сорох күн биэс чаас, сороҕор сэттэ чаас үлэлиибин.

 

Сырдык сүүрээни киллэрэр

– Надежда Федоровна, Америка социальнай үлэһитэ Россия киэниттэн туох уратылааҕый?

– Биир киһиэхэ биир социальнай үлэһит ананыллар. Күнү күннүктээн бу киһилиин кэпсэтэ-кэпсэтэ олоруоххун сөп. Киһиэхэ, ордук кырдьаҕас дьоҥҥо атах тэпсэн олорон сэһэргэһии, этэргэ дылы, көмүстээҕр күндү буоллаҕа.

Массыынанан ханна баҕарар сирдэригэр тиэйэн илдьэҕин-аҕалаҕын. Ас астаналларыгар илии-атах буолан көмөлөһөҕүн. Маҕаһыыҥҥа бэйэлэрэ сылдьыһан, атыылаһалларын сөбүлүүллэр. Инбэлиит кэлээскэтинэн анньа сылдьаммын, бородуукта атыылаһабыт. Музейдарга, театрдарга сылдьабыт. Балыктата да илдьэбин. Манна социальнай үлэһит ытык кырдьаҕас олоҕор сырдык сүүрээни киллэрэр.

Америкаҕа дьон менталитета олох атын. Саха дьонун барахсаттар курдук, сааһырбыт ийэлэрин-аҕаларын бүөбэйдээбэттэр, бииргэ олорботтор. Кылгастык эттэххэ, чугас дьоннорун быраҕан кэбиһэллэр. Эбэтэр сиэстэрэлэр көрөр дьиэлэригэр туттараллар. Харчыларын төлүүллэр. Үбэ-харчыта суох дьоҥҥо страховка ол төлөбүрүн уйунар.

Манна үбэ-харчыта суох дьоҥҥо социальнай политикалара күүстээх. Кыаммат-түгэммэт дьоҥҥо көмө баар.

– 55 саастарын ааспыт дьоҥҥо туспа микрооройуоннар, комьюнитилар бааллар эбит дии. Ити туһунан кылгастык сырдатыаҥ дуо?

– Калифорния уонна Флорида штаттарыгар саастаах дьон олороллоругар сөптөөх сирдэргэ судаарыстыбаттан үбүнэн-харчынан өйөбүллээх анал бырагырааманан тутуулар ыытыллыбыттара. Атын олорор дьиэлэртэн сыаната чэпчэки буолар.

Бу микрооройуоҥҥа туох барыта баар. Мин олорор оройуонум 20 тыһыынча киһи олороругар анаан тутуллубут. Туох барыта баар.  Сауналар, бассейннар, спортивнай саалалар, аптека, маҕаһыын, синагога, театр. Микрооройуон иһигэр сылдьар, дьону таһар босхо оптуобустар бааллар. Харабыллар күннэри-түүннэри үлэлииллэр.

Бэйэбит туспа судаарыстыба курдукпут. Хас олорор дьиэ ахсын президеннээхпит, бырабыыталыстыбалаахпыт, депутаттардаахпыт, сүбэлээхпит.

– Быһа эфиринэн «Үтүө санаа» маҕаһыынын көрдөрбүтүҥ…

– «Үтүө санаа» маҕаһыыныгар дьон туттубат саҥа да, сэнэх эргэ да малларын аҕалан туттараллар. Сыаната чэпчэки буолар. Наадыйааччылар чэпчэки сыанаҕа атыылаһан бараллар. Сахабыт сиригэр эмиэ итинник маҕаһыыннар аһыллан үлэлииллэрэ буоллар, дьон абыраныах этилэр.

 

Дойдум буорун илдьэ сылдьааччыбын

– Биэнсийэлээххин дуо?

– Манна олорбутум бастакы күнүттэн судаарыстыбаттан анал пособие ылар бырааптааҕым. Ол эрээри үлэлиир кыаҕым баарын тухары итинэн туһамматах киһи. Атын кыһалҕалаах киһи элбэх.

– Итиннэ пандемия боппуруоһа хайдаҕый?

– Коронавирус ыарыыны таһынан психологическай дьайыыта олус күүстээх. Бэйэ бодону тардынар кэм. Бу кэмҥэ харыстаныахха наада. Манна итинтэн сылтаан суицид улаатта, ыал арахсыылара элбээтэ. Дьон иккилиитэ вакцина ыллылар.

– Надежда Федоровна, дойдугун төһө ахтаҕыный?

– Төрөөбүт-үөскээбит дойдубун, дьоммун-сэргэбин ахтыы бөҕө буоллаҕа. Аныгы үйэ, сайдыы көмөтүнэн, куйаар ситиминэн дьоммун кытта билсэ-кэпсэтэ олоробун. Бу эйигин кытта аттыбар баар курдук кэпсэтэ-ипсэтэ олордохпут.

Төһө да дойдубуттар ыраах тэйэн сырыттарбын, мэлдьи күөрчэх, алаадьы оҥостон сиибин. Сахалыы таҥастаахпын, дэйбиирдээхпин, чороонноохпун, кытыйалаахпын, ытыктаахпын. Саха сириттэн күүлэйдии кэлбит оҕолор кэһиилэрин ытык аҕалбыттар этэ. Наһаа да үөрбүтүм. Ити национальнай тэриллэрим миигин арчылыыллар-араҥаччылыыллар.

Ханна да тиийдэрбин, Сахам сирин буорун илдьэ сылдьааччыбын. Манна баар күөлбэр эмиэ тамаллаппытым. Онон күөлүм эмиэ сахатыйбыта (күлэр). Дойдум ньэгирэ баар буоллаҕа.

– Ааҕааччылары кытта кимтэн кииннээххин, хантан хааннааххын кытта билиһиннэр эрэ.

– Өймөкөөн улууһун Уус-Ньаратыгар күн сирин көрбүтүм. Оҕо сааһым Томтор бөһүөлэгэр ааспыта. Хас да улууска хомсомуолтан саҕалаан, салайар үлэлэргэ сылдьыбытым. Кэлин Орто Халыма улууһугар ССКП партия хайысхатынан үлэлии сылдьыбытым. 1

1991 сыллаахха партия обкомугар социальнай билгэлээһин отделыгар үлэлии сырыттахпына, хомойуох иһин, ССКП партията эстибитэ. Ама да ааспытын иһин, наһаа ыарахан кэм этэ. Дьон өйө-санаата наһаа түргэнник уларыйарын онно билбитим. Аттыбытыгар үлэлии сылдьыбыт дьоммут биһигини «норуот өстөөхтөрүн» көрөр буолбуттара.

Соҕотох уол оҕобун сүтэрбит, ыар аһыылаахпын. Улаханнык ыалдьыбытым. Доҕотторум сүбэлээннэр, сир уларытан, Москваҕа тиийэн үлэлии сылдьыбытым. Казах киһитинээн ыал буолан олорбутум. Кини күн сириттэн күрэммитэ. Билигин олоҕум аргыһын оҕолорун оҕо гына сылдьабын.

– Надежда Федоровна, интэриэһинэй кэпсээниҥ иһин махтанабын.

 

* * *

Биир дойдулаахпын Надежда Федоровна Николаева-Садырбаева сааһырдым диэн саһан олорбокко, кырыйдым диэн кыбыстыбакка, актыыбынай олоҕу олороро, үлэлиирэ-хамсыыра, саҥаттан саҥаны билэрэ, баһылыыра үгүстэрбитигэр холобур, өрө анньар күүс (мотивация) буолуон сөптөөх.

Людмила НОГОВИЦЫНА.

 

 

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *