Күлүм гыммыт талаан

Туйаара Свинобоеваны киэҥ нэлэмэн Сахабыт сиригэр билбэт киһи арааһа ахсааннааҕа буолуо. Кини аата Россия үс бастыҥ киинэтин артыыскатын ортотугар ааттаммыта. Туйаара оонньообут «Река» киинэни телевидение «Култуура» ханаалынан көрдөрөн тураллар.
Онон бу ситэ уһуллубатах киинэни дойдубут олохтоохторо үгүстэрэ көрбүттэрэ. Туйаараны театр сыанатыгар оруоллары толоро сылдьарын биирдэ да көрбөтөҕүм. Итинтэн сүрдээҕин хомойобун… Бу б³д³² талааны муҥ саатар илэ харахпынан кыратык да буоллар көрөн аһарбытым буоллар, бука бу суруйуум олох атыннык, уратытык тахсыах этэ дии саныыбын.
Күндү ааҕааччыларбар, айылҕаттан айдарыылаах, күлүмүрдэс халлааҥҥа чаҕылҕан субурус гынан умайан баран, сүтэрин кэриэтэ кылгас, ол эрээри чаҕылхай олохтоох эдэркээн кыысчааны сиһилии билиһиннэрээри, аныгы сайдыылаах үйэ буолан, видеонан, күөх экранынан кини хайдах оонньуурун көрбүтүм. Туйаараны кытта алтыспыт чугас дьонун кытта сэһэргэспиппит. Биһиги кэккэбититтэн туораабыт бастыҥ дьоммут туһунан ахтар, үйэтитэр биһиги, тыыннаахтар — ытык иэспит.
Хаарыаннаах тахсыахтаах, саха омугун ааттатыахтаах артыыспыт күн сириттэн сүппүтэ, былаҕайга былдьаммыта ааспыт күһүн сэтинньи 21 күнүгэр сүүрбэ сыла этэ. Дьиҥэ, Туйаара ити чугас дьонун кытта эрдэ кэпсэппитим уонна тоҕо эрэ суруйуохпун төһө да баҕарбытым иһин илиим баран биэрбэтэҕэ. Туохха барытыгар кэм-кэрдии диэн баар дииллэрэ чахчы эбит. Кэмэ кэлбитигэр биирдэ ситии сапка оҕуруолар тиһиллэллэрин кэриэтэ, буукубалар бииртэн-биир ыраас кумааҕыга түһэн испиттэрэ. Туйаара күн сириттэн букатыннаахтык күрэммитэ 9 сылын туолуутугар биирдэ бу ыстатайа суруллубута, кэриэстэбил буолан… Ол суруйуубун кытта бүгүн ааҕааччыларбын били´иннэрэбин.
Кэпсэтиигэ кытыыны ылбыттара:
Ийэтэ—Марина СВИНОБОЕВА.
Режиссер Алексей РОМАНОВ.
Саха театрын артыыһа Мария КАНАЕВА.
Россия Государственнай бириэмийэтин лауреата Ефим СТЕПАНОВ.
Дьүөгэтэ — Саха театрын артыыската Ира НИКИФОРОВА.

Өйгө-сүрэххэ баппат

Бу орто туруу бараан дойдуга төрөппүт киһи күнү көрдөрбүт көмүс чыычааҕыҥ, оҕотун букатыннаахтык сүтэрэриттэн ордук ынырык, амырыын, дьулаан көстүү ама, туох баар буолуой?! Дьылҕа Хаан көөчүктэнэр кэриэтэ биэрэн баран, былдьаан ыларын кыайан өйдөөбөппүн.
Туйаара ийэтэ Марина Мироновна Свинобоева көрдөһүүбүтүн быһа гыммакка, оҕотун туһунан ахтыы оҥоро Мэҥэ-Хаҥаластан Дьокуускайга киирбитэ. Ыар сүтүктээх ийэ барахсан көмүскэтин уутун кыайан туттумматаҕа.
– Биһиги бастакы оҕобут Туйаара 1973 сыллаахха балаҕан ыйын 25 күнүгэр төрөөбүтэ. Күһүн ардахтаах баҕайы силбик күн этэ. Дойдубар Аммаҕа оҕоломмутум. Кэннинэн кэлбитэ. Ыйааһына кыра буолан тумнастыбатаҕа. Үс сааһыгар оҕо саадыгар барбыта. Оччолорго оҕолор бэнидиэнньиккэ оҕо саадыгар баран-баран субуотаҕа биирдэ дьиэлэригэр кэлэллэрэ. Онно ардыгар Туйаара таһырдьа оонньуу сылдьан дьиэтигэр күрээн кэлэрэ. Оҕом наһаа үөрүнньэҥэ. Биирдэ даҕаны ону-маны сирэн-талан, бириинчиктээбитин, хаппырыыстаабытын олох өйдөөбөппүн.
Үөрэҕэр наһаа кыһаллара. Математикаҕа ыарырҕатара. Тыл предметтэригэр олох үчүгэйдик үөрэммитэ. Төхтүргэ оскуоланы нуучча тылыгар хайҕал лиистээх бүтэрбитэ. Кини ис иһиттэн үчүгэй баҕайытык үҥкүүлүүрэ. Мин ыллаатахпына, ол матыыбыгар сөп түбэһиннэрэн үкүүлээн тэлээрэрэ. Музыкальнай оскуолалаах улуус киинигэр олорбуппут буоллар, Туйаара хайаан да үҥкүүһүт буолуохтаах этэ. Баҕар, оччоҕо олоҕун суола адьас атыннык салаллыа эбитэ буолуо…
Ыал улахан оҕото буолан бырааттарын, балтыларын мэлдьи көрөрө-истэрэ, бүөбэйдиирэ. Дьиэҕэ-уокка үлэлии-хамсыы, сууйа-сото сылдьара. Ыраас-чэнчис бөҕө этэ. Хара үлэттэн иҥнэн-толлон турбата. Түсүһэн иһэрэ. Түргэн-тарҕам туттуулааҕа. Дьоҥҥо мэлдьи үтүөнү эрэ оҥоро сатыыра. Сүөһү көрсөрө, от-мас үлэтин эр дьону кытта тэҥҥэ үлэлиирэ.
Орто оскуоланы бүтэрэн баран СГУ-га филологическай факультекка нуучча тылын салаатыгар туттарсан көрбүтэ. Кыайан киирбэтэҕэ. Дойдутугар Томторго тахсан пионер баһаатайынан үлэлээбитэ. Эһиилгитигэр культурнай-сырдатар училищеҕа үөрэнэ киирбитэ. Артыыс идэтигэр уһуллуута итинтэн саҕаламмыта.
Баара-суоҕа 27 сааска олохтон барыы диэн киһи өйүгэр-сүрэҕэр баппат суол! Оҕом күн сириттэн букатыннаах күрэммитин күн бүгүнүгэр диэри бүтэһиктээхтик итэҕэйбэппин. Дьиэбитигэр киирэн кэлиэ диэн, аан, атах тыаһын иһиллии олорор буолабын. Онтон өйдөнөн кэлээччибин. Урут Туйаарам көрбүөччүгэ сылдьыбыттаах. «Сүүрбэ сэттэ сааскын аастаххына, үйэҕин моҥуон», – диэбит этэ. Тустаах кыһалҕалаах киһиэхэ араас санаа барыта киирэр. Мин саныахпар, ити ыарахан баҕайы оруолу оҕом барахсан чараас баҕайы кута, уйулҕата уйбатах, тулуйбатах буолуохтаах.
Оптимист, инникигэ эрэллээх бөҕө этэ. Дэлэҕэ даҕаны, массыына саахалыгар түбэһэн баран, сырдык тыына быстаары сытан, дьону уоскутан, «ничего, ничего» дии сытыа дуо?
Оҕом олорбут сүүрбэ сэттэ сылын устатыгар бииргэ олорбут, сылдьыбыт кэмим олох аҕыйах эбит. Кыратыгар үлэлээбитим. Онтон Төхтүргэ үөрэнэ барбыта. Салгыы Дьокуускайга үөрэммитэ, үлэлээбитэ. Дьиэтигэр хонор хоноһо, сылдьар ыалдьыт курдук кэлэн барара. Оҕобунаан бииргэ сылдьыбыт кэммин олоҕум дьоллоох түгэнинэн ааҕабын, – диэн кэпсээнин ийэ барахсан түмүктээбитэ.

Туйаара курдук, ким да оонньуо суоҕа

Алексей Романов, режиссер:
– Туйаара өссө устудьуоннуу сылдьан, мин «Орто дойду» диэн киинэбэр эпизодка уһуллубута. Оҕо төрүүр сиэригэр-туомугар мустубут дьахталлартан биирдэстэрэ этэ. «Онно саамай күлүүктэрэ мин этим. Уонна эһиилигэр оҕоломмутум ээ», – дии-дии кэнники күлээхтиирэ. «Река» киинэ уһуллуутун туһунан кэпсээтэххэ маннык.
«Сахафильм» дириэктэрэ Степан Сивцев Вацлав Серошевскай «Предел скорби» диэн кэпсээнин продюсер нөҥүө «Брат», «Брат-2», о. д. а. киинэлэринэн киэҥник биллэр кинорежиссер Алексей Балабановка тиксэрбитэ. Кини сотору кэминэн киинэ сценарийын суруйан кэбиспитэ.
Саха сиригэр сыылкаҕа сылдьыбыт поляк Вацлав Серошевскай «Предел скорби» диэн кэпсээнигэр олоҕурбут сценарийга араҥ (проказа) ыарыылаахтар ыар олохторо көстөр. Манна Туйаара биир сүрүн оруолу толорон испитэ. Саха сиригэр Балабанов бэйэтэ кэлэ сылдьан, былыргы ХIХ-с үйэтээҕи саха олоҕо-дьаһаҕа, балаҕана, мала хайдах буолуохтааҕын кытта билсибитэ, артыыстары талбыта.
Мэргэн оруолугар энергичнэй дьахтар наада диирэ. Кэлин Туйаараны «күүстээх энергетикалаах» диэн хайгыыра, астынара. Киинэ уһуллар сиригэр, Мурманскай уобалас Кандалакша куоратыгар тиийбиппит — барыта бэлэмэ.
Бастаан утаа бары да куттанар этибит, табыллыа эрэ, табыллымыа эрэ диэн. Элбэхтик репетициялыырбыт, кэпсэтэрбит, сүбэлэһэрбит. Араҥ ыарыылаахтар төһө да өлөр ыарыыга ыллардаллар, дьон буоллахтара. Тус-туспа характердаахтар, иэйиилээхтэр, санаалаахтар. Таптыыр, абааһы көрөр иэйиини эмиэ билэллэр. «Легенда о Нараяме» дьоппуон киинэтэ хайысхалаах (стиллээх). Олоххо туох баарынан, кырдьыктаахтык (реальнайдык) киинэ уһуллубута. Туох да киэргэтиллибэтэҕэ. Артыыстарбытын сирэйдэрэ-эттэрэ бар баас, киһи дьик гыныах курдук, бүтүннүү гримнээн кэбиспиттэрэ. Дьэ, бу киинэ саамай чаҕылхай арыллыытынан, уустук ирдэбилгэ сөп түбэһэр персонаһы айбыт киһинэн Туйаара буолуохтааҕа. Киниэхэ характердаах оруоллар сөп түбэһэллэрэ. Холобур, комедия — кини жанра буолбатах этэ.
Киинэбит табыллан эрэриттэн, бары үөрэрбит. Артыыстарбыт Спартак Федотов, Михаил Скрябин, Михаил Семенов, Мария Канаева, Щепкин аатынан институт устудьуоннара Анна Флегонтова, Василий Борисов уонна оскуола үөрэнээччитэ Маша Кычкина төһө да былыргы дьону көрдөрөн, тырыттыбыт таҥастаах-саптаах, арбайбыт баттаахтаах, «кир-хах» буолан сырытталлар, тоҥноллор-хатталлар, ким да бириинчиктээбэт, суламмат этэ. Алексей Балабанов Туйаараҕа мэлдьи көмөлөһө, сүбэлии-амалыы сылдьара. Кыыспыт дьиҥ чахчы күүскэ оонньоон испитэ. Сөҕө-махтайа көрөрбүт. Киһи билбэт гына уларыйан хаалара, турукка киирэрэ. Оруола да наһаа ыарахана, «отрицательнай» персонаж этэ.
Бу киинэни режиссер Балабанов Каннытааҕы киинэ фестивалыгар анаан оҥорор санаалаҕа да… Ол хара күн туох баар ыра санаабытын барытын туора сотон кэбиспитэ. Дьиҥэ, Туйаара ити күн киинэ уһуллуутугар барыа суохтааҕа. Биһиги, сахалар, бары гостиницабытыгар хаалбыппыт. Туйаара, кини персонаһа умайа турар балаҕаҥҥа киирэрин каскадер толороругар көмөлөһүөм-сүбэлиэм диэн барсаахтаабыта. Төннөрүгэр автобуска олорбутун, Балабановтаах бэйэлэрин джиптэригэр ыҥыран ылан олордубуттар. Тулалара барыта хайалар. Суол халтараан бөҕө. Арай уун-утары улахан массыына иһэр үһү. Онно кэтиллимээри джип туораан биэрбит да, хаста да эргийэ-эргийэ аллараа төкүнүйбүт.
СНГ уонна Балтика дойдуларын IV-с фестивалыгар бу ситэ уһуллубатах «Река» киинэни көрөн бараннар, биллиилээх режиссердар Балабановка туһаайан: «Билигин устубут «Война» киинэҕинээҕэр ордук киинэ буолуохтаах эбит», – диэбиттэр. «Саҥаттан уһуллуон сөп дуо?» — диэн ыйытааччылар баар буолааччылар. Суох буоллаҕа дии. Туйаара курдук ким да оонньуо суоҕа.

Ол ынырык күн…

Мария Канаева, Саха театрын биллиилээх артыыската, «Река» киинэҕэ у´уллубута:
– Алексей Балабанов Туйаараны тута сөбүлээбитэ. Киинэтин биир сүрүн героинята Мэргэн оруолугар талбыта. Оруола олус ыарахана. Кини персонаһын туһунан кэпсиир буоллахха маннык. Баай төрүттээх-уустаах кыыс. Кэргэн тахсар да, үчүгэй олох диэни көрбөт. Аны оҕоломмот. Кэргэнэ оҕоломоккун дии-дии кырбыыр. Тиһэҕэр саҥа ойох аҕалар. Мэргэни илдьэ кырбаан баран, ол араҥ ыарыылаахтар сирдэрин чугаһыгар «өллүн» диэн аҕалан быраҕан кэбиһэр. Өлөөрү сыттаҕына, мин «оҕонньорум» булан биһиэхэ, ыарыылаахтар олорор балаҕаннарыгар аҕалар. Кини ыарыыта суох. «Мин ырааспын, эһиги сытыганнар», – диэн биһигини үөҕэр. Туйаараҕа олус да ыарахан түбэспитэ. Наар кыыһыра, тамнааттана, үөхсэ сылдьар, олохтон туох да үчүгэйи көрбөтөх, киҥэ-наара холлубут — дьахтар оруола. Ыарыыга ылларбатах буолан дэриэбинэттэн баран ас, таҥас уоран аҕалар, бэл тыыны, илими. Аны, биир ыарыылаах киһибитин таптыыр. Ол киһиэхэ кэргэнэ кэлбитигэр, күнүүлээн сордонор. Киниттэн оҕолонор да, оҕото «төннөр». «Араҥ, проказа ыарыылаах» дьонтон олох туспа, ким да сылдьыбат сиригэр, өрүс кытыытыгар олоробут. Ити сирбит чахчы да ыарахан куттаах-сүрдээх дойду этэ. Эчи, мастара улахаттара. Бу саба барыйан тураллара. Тулабыт барыта хайалар. Аны, олох кыһыары күһүҥҥү кэм этэ. Ардахтыыра, силбик б³ҕ³, кэлин хаардаабыта…
Мин Туйаараны кытта биир хоско олорбуппут. Бастаан утаа оруолун ыарырҕаппыта. Кистээбэккэ этэр буоллахха, бары даҕаны ыарырҕаппыппыт. Миигиттэн өрүү сүбэлэтэрэ. Дьэ, онтон бары оруолбутугар киирэн, бэркэ да үлэлээн испиппит. «Из Туйары получиться замечательная артистка, – диирэ Алексей Балабанов.—Мы с Туйаарой с этим фильмом поедем в Канны, на фестиваль». Балабанов киниэхэ эрэ бэйэтин «Люди-звери» диэн киинэтин көрдөрбүт этэ. «Ынырык баҕайы киинэ», – диэн Туйаара кэлбитэ.
Кини чахчы талааннааҕа. Сыанаҕа таҕыстаҕына, улаатан, тупсан, кыраһыабай баҕайы буолан көстөрө. Киниэхэ ордук характернай оруоллар сөп түбэһэллэрэ. Холобур, «Олох дьэбэрэтигэр» Даайыс оруолун толорбута.
Сахалыы үчүгэйдик да ыллыыра. Киинэ дьоно сүүс кадр уһуллубутун кэнниттэн бырааһынньыктыыр үгэстээхтэр эбит. Ол биэчэргэ олус да үчүгэйдик ыллаабыта. Нууччалар сөҕөн-махтайан, олох көтөҕө сылдьыах курдук буолбуттара…
Киинэҕэ уһулла сылдьан, Туйаара оҕотун, кыыһын олус да ахтара, сотору-сотору быраатыгар Мироннаахха телефоннуура.
Онтон… ол ынырык күн, Сергей Астаховы («Граница» диэн киинэни устубут биллиилээх оператор) көрөөт да, сүрэҕим мөҕүл гынан ылла. «Туох буолла?» — диэппин кытта, киһим сирэйин саба тутунна: «Беда», – диэтэ.
Ити иннинэ Туйаара умайа турар балаҕаҥҥа киирэр эпизод уһуллуутун кэнниттэн, наһаа күүскэ оонньоон, турукка киирэн, устунан айманан киирэн барбытын, нэһиилэ уоскуппуппут. Ол да иһин…
Киһи кэлин өйдөнөр дииллэрэ кырдьык ээ. Буолар буолбутун кэннэ саныыбын ээ, алгысчыт илдьэ баран, сахалыы сиэр-туом толорторуохтаах эбиппит. Туйаара биһикки тиийээт да, бэйэбит билэрбитинэн аал уоту аһаппыппыт да, туһалаабата…

Ис киэбиттэн тахсар түгэннэрдээҕэ

Ефим Степанов, Россия судаарыстыбаннай бириэмийэтин лаурета, Туйаара Свинобоева учуутала:
– Бастаан киинэни Саха сиригэр устаары гыммыттара. Үөһээ Дьааҥыга бара сылдьыбыттара. Үп-харчы өттүнэн ыарахан буолсу диэн буолбута. Балабанов театрга кэлээт, миэхэ киирбитэ. Киинэтин сценарийын аахтара биэрбитэ уонна актердары таларга көмөлөс диэбитэ. Спектаклларга сылдьыбыта. Кини бэйэтэ артыыстары талан ылбыта. Туйаара кыратык оруолун сөбүлээбэтин туһунан миэхэ быктаран ааспыта.
Уйбаан Гоголев «Үрүҥ көмүс иҥэһэ» («Өлүөнэ сарсыардата») Дыгын кэргэнэ Аан Далбар хотун монологун аахпытын хаһан да умнуом суоҕа. Эп-эдэр кыысчаан хайдах итинник саҥарарый диэн сөҕө-махтайа санаабытым. Эдэр киһи саҥата бүтэҥи, симик буолааччы. Оттон Туйаара оҕотун сүтэрбит ийэ айманар монологун сиппит-хоппут артыыс курдук аахпыта. Сирэйэ сүрдээх сахалыы, орто уҥуохтаах, дьарамай гынан баран, туох эрэ уратылааҕа. Мин тута кинини бэлиэтээбитим. Туйаараны үөрэ-көтө үөрэххэ ылбыппыт. Сотору буолаат кыыһым миэхэ сибигинэйэр: «Оҕолонор буоллум», – диэн. Оҕолонон баран, үс сылы быһа тохтообокко үлэлээбитэ.
Мин саныахпар, кини саамай табыллыбыт оруолунан Мустай Карим «Ый өлүүтүн түүнүгэр» Тангабике оруолун толорбутун ааҕабын. Олоҕу саҥардыы саҕалаан эрэр киһи эрэйи-муҥу көрбүт, ыарахан дьылҕалаах ыал ийэтин оруолугар киирэн олус үчүгэйдик оонньообута, көрөөччү биһирэбилин ылбыта. Маннык түгэн уоппуттаах да артыыска биирдэ эмэ буолааччы. Боростуой артыыска буолбакка, трагедияҕа, драмаҕа оруоллары кыайа-хото тутуон сөптөөх этэ. Кини курдук амплуалаах, былааннаах артыыска ханна баҕарар сэдэх. Наһаа тэтимнээҕэ (темпераменнааҕа). Сороҕор оруолун ылыннаҕына, ис киэбиттэн тахсар, турукка киирэр түгэннэрдээҕэ. Киһи «һык» гына түһэрэ. Талбыт идэтин ис дууһатыттан сөбүлүүрэ.
Оҕото кыра буолан бээтинсэ ахсын дойдутугар бара турара. Муус турдар эрэ, өрүһү сатыы туораабытынан барара. Үөрэҕин бүтэрэн баран түөрт сыл курдук театрга үлэлээбитэ. Артыыстар үгүстэрэ даҕаны «бу кыыстан туох эрэ тахсыыһы» диэн эрэнэ күүтэллэрэ. Үгүс оонньоммотох оруоллар хааллахтара буолуо дии саныыбын.

Дьүөгэбин наһаа суохтуубун

Ирина Никифорова, Саха театрын артыыската, Туйаара Свинобоева чугас дьүөгэтэ:
– 1992 сыллаахха култуура колледжыгар актерскай салаа аһыллыбыта. Онно үөрэнэ киирэн баран, аан маҥнай Туйааралыын билсибитим. Кини миэхэ саамай чугас киһим этэ. Үөрэхпитин бүтэрэн баран, Саха театрыгар үлэҕэ анаммыппыт.
Туйаара олоххо наһаа күүстээх тардыһыылааҕа. Санаатын хаһан да түһэрбэтэ. Кыаллыбаты да кыайара. Киһи быһыытынан олус үчүгэйэ. Мэлдьи бииргэ, инньэлээх сап курдук иилэҥкэйдэһэ сылдьарбыт. Уопсай дьиэҕэ кылгас кэмҥэ бииргэ олорбуппут. Алампа «Олох дьэбэрэтигэр» кини — Даайыс, мин — Маайа оруоллларын иккиэн бииргэ оонньообуппут. Бэйэ-бэйэбитигэр наһаа үөрэнсибиппит. Кыһалҕабытын, үөрүүбүтүн тэҥҥэ үллэстэрбит. Театрын туһугар чахчы бэриниилээх киһи этэ. Чахчы талааннааҕа колледжка үөрэнэр эрдэҕиттэн биллэрэ. Саҥа театрга үлэлии киирбитин наһаа астыммыта. Киинэҕэ уһулла баран-баран мэлдьи т³л³ппү³нүнэн сибээстэһэрэ. Дойдутун, дьонун наһаа ахтыбыт этэ. Кини кэлбитин кэннэ, Турцияҕа барар былааннаах этибит.
Кыыһа оруобуна ийэтин курдук. «Марыына Поповабын» дии-дии сылдьар. Оҕотун наһаа күүскэ таптыыра. Кэргэниттэн арахсыбыта. Балтыларын, быраатын мэлдьи көрө-истэ сылдьара. Үлэтиттэн быыс булан, балтытыгар көмөлөһөн реферат суруйара. Буфеттан ас атыылаһан илдьэрэ. Хорсун-хоодуот баҕайы киһи. Наһаа дьаһаллааҕа. Туйаарканы сөбүлээбэт киһи диэн, араа´а, суоҕа буолуо.
Кини «бэйэбин дьоммор-сэргэбэр хайаан да көрдөрүөхтээхпин, оруолбар туох эмэ үчүгэйи оҥоруохтаахпын» диирэ.
Кандалакшаҕа сылдьан кини түһээбит этэ. Ону блокнотугар бэлиэтээн хаалларбыт. Арай, түһээтэҕинэ, дойдутугар Томторго сылдьар курдук үһү. Дьиэтигэр киирбит. Кинилэр дьиэлэригэр киирээти кытта оһох турар хочуолунай курдуктаахтар. Онно остуол үрдүгэр туос ыаҕайаҕа тобус толору отон турар үһү. Отон — харах уута буоллаҕа. Уонна иһирдьэ саалаҕа ырыа-тойук, бырааһынньык бөҕөтө үһү. Саалаҕа киирэри гыммыта, холумтаны кыайан атыллаабакка киирбэтэх. Таһырдьа тахсыбыта күрүө нөҥүө кэргэнэ Коля кыһыл оҕо көтөҕөн баран турар үһү. Көрөн баран наһаа үөрбүт. Ити кэнниттэн эмиэ күрүө нөҥүө бииргэ үөрэммит дьүөгэлэрин көрбүт. Тоҕо эрэ күрүөнү эмиэ туораабатах. Эмискэ баҕайы хаар түспүт курдук буолбут. Ыраах баҕайыттан хара таҥастаах дьон бөҕө субуһан баран иһэллэр үһү. Билигин түүлүн тойонноотоххо, биһиги кинини хаар түспүтүн кэнниттэн кистээбиппит. Оруобуна субуһан барбыппыт. Иччилээх түүлү көрбүт. Мария Спиридоновна Канаеваҕа түүлүн туһунан кэпсээбит этэ. Наһаа санаата түспүт, санаарҕаабыт үһү.
Дьүөгэм тиһэх күнүгэр диэри бииргэ сылдьыбытым. Көмүс уҥуоҕун тиэйэн кэлбит с³м³лү³тү көрсүспүтүм. Томторго барсыбытым. Туйаарканы ууга түспүт кыра быраатын таһыгар кистээбиттэрэ. Дьүөгэбин наһаа суохтуубун.

Үйэҕэ биирдэ кэлэр

Туйаара талаанын, айылҕаттан айдарыылааҕын ситэ уһуллан бүппэтэх «Река» киинэни көрөн баран, дьиҥ-чахчы итэҕэйбитим. Кини оруолун иһигэр киирэн хаалбыта, турукка сылдьара тута көрөөччүгэ көстөрө. Ис иһиттэн аһыллан олус үчүгэйдик оонньообут этэ. Эдэр киһи толороругар ыарахан оруол… Ол эрэн этэҥҥэ уһуллан бүппүтэ буоллар, киинэ хайа баҕарар таһымнаах фестивальга кыттыан сөбө. Туйаара Свинобоеваны күн сириттэн букатыннаахтык атаарар тиһэх күҥҥэ Саха £р³спүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа Зоя Багынанова: «Үйэҕэ биирдэ эрэ кэлэр талаан» диэн сыаналаабыт этэ. «Золотой орел» бириэмийэҕэ оператор Сергей Астахов, көстүүмнэр худуо´унньуктара Надежда Васильева уонна артыыска Туйаара Свинобоева түһэриллибиттэрэ. Киноакадемиктар үгүстэрэ бу киинэни көрбөтөхтөрө. Ити куоластааһын түмүгэр охсууну оҥорбут буолуохтаах. Биһиги артыыскабыт номинацияҕа киирбитэ да, Сахабыт сиригэр киинэ сайдыбытын уонна инникилээҕин кэрэһэлиир», – диэн режиссер Алексей Романов «Полярный круг» хаһыакка кэпсээбит этэ.
Хаарыаннаах киһи, тапталлаах ийэ, оҕо, талааннаах артыыс Туйаара суох буолбутун кэнниттэн элбэх санаа-оноо мин төбөбүн сынньар. Арай, Мурманскай уобаласка хаар сэтинньигэ түһэн, киинэ кэмигэр уһуллубут буоллун… Арай, каскадердары уһулууга барбатах буоллун… Арай, Балабановтаах джиптэригэр миэстэ ордубатах буоллун… Арай, алгысчыттаах тиийэннэр, сиэри-туому тутуспут буоллуннар… Арай, арай, арай… Ол эрээри Дьылҕа Хаан ыйааҕыттан ханна да туораабаккын быһыылаах. Быа-туһах тарда сыттаҕа. Туйаара күн сириттэн барарын түүлүнэн да билбит эбит. Аны, киинэҕэ уһулла барарыгар тапталлаах театрын музейыгар туос ыаҕайа бэлэхтээн хаалларбыт этэ. Билигин кэлэн санаатахха, бэйэтин туһунан өйдөтө-саната сылдьыах курдук. Хайыахпытый, Дьылҕа Хааны кытта эйэлэһэрбитигэр эрэ тиийэбит. Туйаара бэйэтин оннугар кэрэчээн кыыс оҕону хаалларбыта. Мариша ийэтэ олорботох олоҕун, үлэлээбэтэх үлэтин салгыаҕа. Оттон чугас дьонугар, чуолаан күн-күбэй ийэтигэр Марина Мироновнаҕа, төһө да ыараханын иһин, кытаат, тулуй, киэҥ көҕүстэн, олох салҕанар диэм этэ. Туйаара төһө да кылгастык буоллар, күн сирин көрөн, көй салгынынан тыынан, оҕо төрөтөн, айан-тутан, үлэлээн-хамсаан, аатын ааттатан аастаҕа. Дьол диэн тугун түөн да саҕа кыратык буоллар биллэҕэ.
Кырдьык, бастыҥ, чаҕылхай дьоммут наһаа кылгастык бу орто дойдуга олорон, үлэлээн, айан-тутан ааһаллар. Өлүү-сүтүү ирдээн-ирдээн чулуу дьоммутун талар курдук… Кинилэр олорон ааспыт олохторо үгүспүтүгэр холобур, ыйар сулус буолаллар. Туйаара толорбут оруоллара үгүс көрөөччү сүрэҕэр-дуу´атыгар иҥэн сырыттаҕа. Кини орто дойдуга хаалларбыт тугунан да кэмнэммэт үтүө өйдөбүлэ, бэлэҕэ — оонньообут оруоллара. Талааннаах артыыска мөссүөнэ биһиги өйбүтүттэн-сүрэхпититтэн хаһан даҕаны туора сотуллан хаалыа суоҕа.
Людмила НОГОВИЦЫНА.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *