Күнтэн сыыйыллар үрүҥ сүүрүк буолаар дуу…

Бу күһүн маҥнайгы кылааска киирбит Айсиэн  күһүҥҥү уһун өрөбүллэрин, каникулун  күннэрэ. Сарсыарда  наҕылыччы мультик көрө-көрө  эбэтин күөрчэҕин, баахылатын мотуйда. Онтон дьиэлээх хаһаайынныы   боччумнаахтык туттан-хаптан, тиэргэн хаарын күрдьэ таҕыста. Уолчаан кыһаллан-мүһэллэн, олус кичэллээхтик үлэлээтэ, тириттэ-хорутта. Соппулуот  аттынааҕы саһааҥҥа барар  суолу күрдьэ сырыттаҕына, олбуор таһыгар  туйах тыаһа хаачырҕаата. “Борооскуларбыт  сиик сыттаах хотонтон чэгиэн салгыҥҥа тахсан, бугуһуйан, сүүрэкэлэстэхтэрэ”, – дии санаата. Арай эмискэ аттыгар сылгы  кистээн дьырылатта. Ыалларын  диэкиттэн  соннук эҥсилгэннээх “эппиэт” кэллэ. Туйах тыаһа хаарга биир кэм битигирээн олордо. Айсиэн мас соппулуот быыһынан  кыҥастаһан көрө сатыы турдаҕына,  хара  күлүк биирдэ  барыйан  кэлэн, кини көрөн турар хайаҕаһын  туһаайыытынан  дириҥник тыынан сурдурҕатта. Уол соһуйан чинэрис гынаат, дьиэтин диэки ыстанна. Ойон киирээт: “Эбээ, хайдах эрэ буолбут сылгы кэлбит. Олбуорбут таһыгар сүрдээх хатаннык  кистии-кистии сүүрэ сылдьар. Мин наһаа соһуйдум. Онтон иккис сылгыта  ыалбыт тэлгэһэтигэр айманар”, –  диэн кутан-симэн кэбистэ. Эбэтэ сиэнэ кэпсээн чобуоххайарын, кытарбыт  төп-төгүрүк иэдэстэрин,  омуннуран муҥунан көрбүт харахтарын,  чорбойбут  уоһун таптаан көрө, мичээрдии турда:  “Тукаам, чэ, уоскуй, аһары да омуннаах киһигин! Көҥүлгэ көччүйэр  Уордаах Дьөһөгөй оҕолоро билбиттэринэн сылдьаахтаатыннар. Биитэр эн сылгылартан куттанныҥ дуу?” – диэн  дьээбэлээтэ. “Эс, аттан куттаннахпыный, өссө былырыын аҕабынаан идэһэ өлөрүүтүгэр сылдьыбытым дии”, – диэн уолчаан өһүргэниэхчэ буолла.

Киэһээ ыалларын ийэлэрэ киирэ сырытта, онно Айсиэн түбэспит сарсыардааҥҥы быһыыта-майгыта быһаарылынна. Быйыл университекка киирбит  уоллара кэргэн ылар буолбут. Онон уруу тэрээһинигэр, аска-үөлгэ да, үпкэ-харчыга да диэн, өссө эбии идэлэһэнэр буолбуттар. Бэркэ харыстыыр биэлэрин  туттарга быһаарыммыттар. Аҕалара бэҕэһээ киэһэ  сүр тиэтэлинэн биэтин  тутан аҕалбыт. Сарсын астыахтаахтар эбит. Ону баара бу сарсыарда атыыра кэлэн, олбуордарын, далларын күрүөлэрин үлтү солоон, урусхаллаан, биэни күрэтэн  илдьэ барбыт. Аҕалара Дьэкиим  күнү быһа күрүөйэхтэри сонордоһон, халлаан лаппа хараҥарбытын  эрэ кэннэ биэтин тутан төттөрү аҕалбыт да, бу түүн  онтуларын манаан утуйуо суох курдуктар үһү.

 

Х      Х      Х

Доҕоро эрэйдээх  барарыгар: “Аны хаһан да көрсүбэппит, быраһаай”, –  диэбиттии, эргиллэ-эргиллэ көрөөхтөөбүтэ. Оттон кини  куруутун сүр баттатар, бас бэринэр күүһүгэр баһыйтаран, туга барыта кыаһыланан туран хаалбыта.  Доҕоро кини аттыгар суох буолбута күн сирин тутула түҥнэстибитигэр тэҥнээҕэ. Онон эккирэтэн тиийэн, доҕорун төннөрөргө быһаарыммыта.   Кинини күрүө-хаһаа буолуохтааҕар, ханнык да улуу, модун күүс  тохтотор кыаҕа суоҕа! Ити курдук сур атыыр модьу-таҕа күөнүнэн  сэтинньи хатыылаах салгынын эрчимнээхтик тэлэн, дьулурҕатык сүүрэн испитэ…

Х      Х      Х

Сарсыныгар  Айсиэн уһуктаат, хоһун түннүгэр сүүрэн тиийдэ. Чаҕылыйан күн да күн үүммүт, сааскы курдук. Уолчаан сарсыарда аайы дьыл ханнык да кэмигэр астына, кэрэхсии көрөр көстүүтүн дуоһуйа одуулаан турда. Түннүгүнэн  Мүрү  эбэ  куулаҕа диэри нэлэһийэн көстөр.  Кылбаа маҥан хаар күн уотугар дьэргэлгэн өҥүнэн  толбоннуран, Эбэ дуолун кэрэтик да киэргэппит. Төһө эрэ үчүгэйдик бүгүн доҕотторун кытта таһырдьа оонньууллар!

Арай ыраах хаарга туох эрэ хара барыҥныыр. Айсиэн хараҕын кыарата-кыарата кыҥастаста. Кини, бэҕэһээҥҥи сылгы!  Уол түргэнник бэргэһэтин, сонун быраҕынаат, эбэтин, ийэтин хаһыытаппытынан таһырдьа ойдо. Өртөн кэтэспит атаһа-доҕоро кэлэн иһэрин көрсөрдүү, олбуорун аанын тэлэччи аһан, утары сүүрэн таҕыста. Сур атыыр номнуо субу чугаһаан кэлбит.

Ыалларын олбуорун аттыгар бүтүн “сэбилэниилээх күүстэр”  күүтэн тураллар: күрдьэх, атырдьах, кымньыы туппут, араастаан  үөгүлэспит-хаһыытаспыт дьон, түөрт-биэс ыт. Дьэкиимнээх олбуордарын  улахан аана тоҕута көтүллэн, биир эрэ иэччэҕиттэн нэһииччэ  сөрөнөн, өйөннөрү туруоруллубут. Соппулуоттара хас да сиринэн  иҥнэйбит. Бука, сылгы күөнүнэн тоҕута түһүтэлээбит, түүнү быһа “атаакалаабыт” быһыылаах. Атыыры чугаһатар да түгэн биэрбэккэ, ыт үөрэ “ньамаласпытынан” утары ыстанна. Сылгы эрэйдээх туора ойдо, онтон иҥэрсийэ-иҥэрсийэ Айсиэн диэки  сүүрэн кэллэ. Ыалларын олбуорун аттыгар турар аҕата ыгылыйбыт, ыксаабыт куолаһынан: “Иһирдьэ киир, куот! Тэпсиэ!” – диэн хаһыытаан хаалла. Сылгы сылаас тыынынан илгийэн, хаһыҥыраабытынан  уолчаан аттынан субу ааста… Айсиэн сылгы харахтарын көрөн, соһуйан,  тоҥуу хаарга тиэрэ баран түстэ. Ити харахтар  кинини, кырачаан киһини,  көрдөспүттүү,  ааттаспыттыы, өрүһүлтэ эрэйбиттии көрөн ааспыттара…

Биирдэ өйдөммүтэ, аҕата көтөҕөн, дьиэлэригэр киллэрэн иһэр эбит. Ийэтэ, эбэтэ, бэл биэстээх балта кинилэри тула көтө, аймана сырыттылар. “Бу иэдээни, атыыр  тэпсэ сыспыт”, “ Хата дьолго, этэҥҥэ”, “Убаай, убаай, тоҕо тугу да саҥарбаккын”, – диэн утуу-субуу саҥарсаллар. Уолларын  илии үрдүгэр түһэрэн ылан, ийэтэ, эбэтэ сыгынньахтаабытынан бардылар. Айсиэн ону сөбүлээбэккэ, буугунаан ылла.

Арыый уоскуйан баран, эмиэ таһырдьа таҕыста. Аҕатын көрдөөбүтэ буолан, ыалын олбуоругар барда. Дьэкиим бэйэтэ да быһымах, кыыһырымтаҕай  майгылаах киһи өрө бураллан аҕай сылдьар. Субу-субу үөхсэр, көмөлөһөөччүлэригэр күргүйдэтэлиир. Сиирэ-халты тэринэн, бэрт тиэтэлинэн, туохтан эрэ күрэппит курдук, биэни дьаһайаары сылдьаллар эбит.  Атыыры сылгыһыттар тутан,  үүрэн илпиттэр быһыылаах.  Ханна да көстүбэт. Уолун  куттаммыт,  туран  хаалбыт  сирэйин көрөн, аҕата: “Айсиэн, эн дьиэҕэр киир. Манна тугу да гынарыҥ суох”,  – диэтэ.

Уол дьиэтигэр сукуҥнаан киирдэ. Иистэнэ олорор эбэтин аттыгар  тиийэн чуумпуран олордо.  Бэл, табаарыһа  Миисэ  таһырдьа оонньуу ыҥырбытыгар да тахсыбата. Ийэтэ ыалдьыбатыҥ дуо дии-дии, хаста да төбөтүн тутан көрдө.

Киэһээ утуйаары сытан Айсиэн эмиэ түннүгэр тиийэн, таһырдьааҥҥы хараҥаны өөр да өр  көрөн турда. Ыйдаҥалаах. Хаар үрүҥ ньуура  сырдык суһуму биэрэр. Эбэ киэҥ киэлитэ туохтан да ымыттыбаттыы, холкутук  унааран сытар. Арай көрдөҕүнэ, тэйиччи хара  күлүк барыҥныыр. Кини, кини барахсан! Син биир кэлэ турар! Оттон доҕоро номнуо суох…

Сэттэлээх уолчаан сылгыны аһыммытыттан эбитэ дуу, биитэр орто туруу дойду очурдаах-чочурдаах олоҕо хайаан да мүччүрүйбэт сүтүктэрдээх  буоларын, ону   тыынар тыыннаах барахсан сүрэҕинэн ылымматаҕын да үрдүнэн, өйүн-санаатын күүһүнэн  үйэтин-сааһын тухары  уйа, тулуйа үөрэнэр тургутууну ааһарын дьэҥкэтик өйдөөбүтүттэн эбитэ дуу, хараҕын уута халыйан тахсан, барыҥныыр күлүгү суурайан,  көстүбэт оҥорон кэбиспитэ.

Х      Х      Х

Биэтэ суох буолбутун кэннэ  сур атыыр Дьэкиим олбуорун таһынан, Айсиэн түннүгүн аннынан кутурҕан күлүгэ буолан, хас да күн салбыҥнаан сылдьаахтаабыта.  Кини олбуор баҕанатыгар төбөтүн анньан, чааһы-чааһынан тураахтыыра. Үөрэ  ыһыллыбыта: сорох биэлэрэ атын үөрдэргэ холбоспуттара, сорохторо таах сүппүттэрэ. Үөрүн ыспыт атыыры  хаһаайына  өлөрөрүгэр эрэ тиийбитэ,  итиэннэ Дьэкиим биэтин  идэһэлэнэн, хаарыан атыырбын таах буоратта  диэн эмиэ да аһыйан, эмиэ да абаран, бэйэтин эдэр сааһыгар табыллыбатах тапталын санаан, таптал диэн оннооҕор сылгыларга  кытта баар диэн эмиэ да айманан, муҥатыйан, эмиэ да сөҕөн-махтайан,   хас да күн арыгылыы сылдьыбыт сураҕа иһиллибитэ.

Х        Х       Х

Кини доҕоро күн сириттэн мэлийбитин тута билбитэ.  Угуйар, умсугутар,  ураты  алыптаах сылаас сүүрээнэ быһа баттаабыттыы, эмискэ суох буолан хаалбыта. Барыҥныыр эрэ күлүккэ кубулуйан, төһө өр сылдьаахтаабыта буоллар… Арай биир күн кулунчук эрдэҕиттэн  бас бэринэ үөрэммит күүһэ кинини быалаан-туһахтаан илдьэн, хааччахха хаайбытыгар, сирдээҕи олоҕо бүтэр уһугар кэлбитин өйдөөн,  чэпчээбиккэ дылы буолбута. Эмискэ үрүҥ күнэ кып-кытархай дьүһүннэммитэ. Онтон  кулунчук буолан,  тапталлаах Эбэтин солко нуолур оттоох алааһыгар сүүрэн кынтайа турбута. Биир өртүгэр ийэ биэ, атын өртүгэр тапталлаах доҕоро, үүт кэрэ биэлэр,  кыыдаа маҥан сиэллэрэ долгулдьуһан, кутуруктара хатыыстыы субуллан  аттыгар сүүрэн иһэллэрэ. Кинилэр үһүөн  күнтэн сыыйыллан түһэр үрүҥ сүүрүккэ холбоһон, Күрүө Дьөһөгөй   муҥура биллибэт үөрүгэр киирэн,  көтө-дайа турбуттара.

Лира Яковлева.

 

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *