Хабырылла Хаабыбап албаһа

Хабырылла Хаабыбап бу манна, айан суолун айаҕар, төрүт уус өбүгэлэрин сиригэр, Харыйа үрэҕин үрдүгэр олохсуйан олорор.
Аҕата кини сүүрбэлээҕэр сэбиргэхтэтэн бу сиртэн барбыта, ийэтэ эмээхсин суох буолбута уонча сыл буолла. Бииргэ төрөөбүттэрэ бэһиэлэр, киниттэн ураты бары кыргыттар. Онон кинилэр, олох сиэринэн, кэргэн тахса-тахса эрдэрин дойдуларыгар баран, инньэ Сунтаарынан, Бүлүүчээнинэн, олохсуйбуттара. Бастаан утаа хам-хаадьаа кэлэн бараллара да, бу кэлиҥҥи кэмҥэ биллибэт буоллулар. Дьиэ-уот түбүгэ, оҕо-уруу да баттаатаҕа буолуо. Дьиэлээх хотун тахсан бардаҕына дьиэ иһэ иччитэхсийэ түһэрэ биллэр суол. Үс сыллааҕыта уонча сыл олорбут кэргэнэ, Бүлүүчээнтэн төрүттээх Сүөкүлэтэ, оҕолоноору кыайан быыһаммакка быстаахтаабыта. ..Арҕаа мыраан саҕатыгар ийэлээх аҕатын таһыгар таһааран уҥуоҕун туппута. Дьылҕа Хаан кинилэргэ тоҕус сылы быһа ыччат диэни бэттэх уумматаҕа. Дьэ, арай онус сылларыгар, сааһыары Сүөкүлэтэ барахсан биир үтүө сарсыарда тураары сытан ис иһиттэн сырдаан, ким эрэ истиэ диэбиттии, бэрт симиктик сибигинэйэн:
— Хабырыыс, мин оһоҕостоннум быһыылаах, — диэбитэ.
Оо, онно Хабырыыс үөрбүтүн эриэхсит, мин даҕаны бу орто дойдуга ааппын ааттатар, суолбун-ииспин хаалларар дьоллоох эбиппин дии санаабыта, чэрдээх ытыһынан Сүөкүлэтин киинин имэрийэн, кини ураты минньигэс сыттаах чанчыгын аһыттан сыллаан ылбыта. Ол күнтэн ылата Сүөкүлэтин дьиэ ис-тас үлэтин төһөлөөх чэпчэтэ, ас минньигэһин аһата сатаабытын кини бэйэтэ эрэ билэр. Барахсана кыраһыабайа да бэрдэ, муус маҕан чап-чараас тириилээх, бэйэтигэр сөрү-сөп эттээх-сииннээх, төп-төгүрүк тэтэркэй имнээх, саҥардыы буһан эрэр моонньоҕон курдук сып-сырдык арылхай харахтаах, кугастыҥы өҥнөөх хойуу уһун суһуохтаах, дьэ быһатын эттэххэ, эр киһи уйулҕатын хамсатар кэрэ сэбэрэлээҕэ. Майгыта да онуоха дьүөрэтэ. Дойдутуттан илдьэ кэлбит олохтоох уус охсубут этигэн бэйэлээх быыкайкаан хомуһугар иэйэн-куойан олорон оонньуурун Хабырылла наһаа сөбүлээн истэрэ.
Сотору-сотору үлэлэрин үмүрүтэн соло-билэ буоллахтарына Хабырылла:
— Доҕоор, хомускун таһаар эрэ, — диирэ.
Оччоҕуна Сүөкүлэ дьэрэкээн ойуулаах туос холбуйатыттан удьурхайтан оҥоһуллубут хаа иһигэр кичэллээхтик уура сылдьар хомуһун таһааран имэрийэн ылара уонна ытыһын иһигэр балайда тутан олорбохтоон баран, сандаархай харахтарын хойуу кыламаннарыгар саһыаран олорон, обуйук уостарыгар даҕайа түһээт, силии курдук уһун нарын тарбаҕынан аргыый аҕай сыыйа охсон барара. Онтон улам-улам тэтимин түргэтэтэн, аар тайҕа суугунунан, көтөр-сүүрэр араас эгэлгэ саҥатынан, үөр сылгы атаҕын, сааскы чаҕыллар таммах тыастарынан балаҕанын иһин толороро. Ол быыҺыгар хойуу кыламаннарын сэгэтэн утары олорор Хабырыллатын сып-сымнаҕастык, сып-сылаастык, кыра оҕолуу ып-ыраастык көрөн ылара. Итинник түгэннэргэ Хабырылла санаатыгар кинилэртэн ордук күн сирин үрдүгэр дьоллоох дьон суоҕун курдуга, күннээҕи томороон мөссүөнэ сымныыра. Хап-хара тор курдук хоччоххой хойуу бытыктаах халыҥ уостарын сэгэтэн, биир тэҥ кэтит тиистэрин килэтэн мичээрдии олорор буолара. Сүрэҕэ буоллаҕына уот сыралыгар сыа чаалыйарыныы уулла быһыытыйара, туох эрэ ураты, тылынан кыайан быһаарбат ураты турукка киирэрэ. Итинник түгэннэргэ арааһа тапталлара диэн маны ааттыыллара буолуо диэн санаа киниэхэ сүүдүйэн киирэрэ. Аны санаатаҕына, кэрэ да кэмнэр ааспыттар эбит!
Соҕотоҕун олорбута иккис сылыгар барда. Уруккутун курдук туох баар хаһаайыстыбатын, тугу да энчирэппэккэ тутан олорор. Кыһын да, сайын да ааһар айанньыттар, бэдэрээччиттэр, булчуттар кини дьиэтин быһа ааспаттар, онон ол-бу сонуну син истэ-билэ олорор. Бэйэтэ бөһүөлэккэ киирэ сылдьыаҕын дьиэтин-уотун хаалларар киһитэ суох буолан манна хам хараҕаланан олорор. Ол-бу наадатын билэр дьонугар сакаастаан ылар.
Дьэ, арай биирдэ, бу курдук буккураан олордоҕуна кыһын оройун саҕана, аам-даам тымныылар сатыылаан турдахтарына, кыһыҥҥы кылгас күн арҕаалаан, борук-сорук буолан эрдэҕинэ, Мухтуйаттан Таас-Үрэххэ биир билэр киһитэ, Кууһума оҕонньор, тахсан иһэн хонугар тохтообута. Оҕонньор биир эдэркээн кыыһы таһааран иһэр эбит. Кыыс тоҥмута бэрт буолан, тута оһох таһыгар кэлэн икки ытыһын саратан иттэн барбыта. Оһох үрдүгэр турбут алтан чаанньык оргуйан хаппаҕа лаґыгыраабытын бэрт түргэнник ырбаахытын сиэҕин ууннары тардан баран тутааҕыттан кытыыга соһон таһаарбыта, чаанньык хаппаҕын сэгэтэ уурбута.
Киэһэ аһыы олорон Кууһума кэпсээбитинэн кыысчаан төгүрүк тулаайах эрэйдээх эбит.
-Мухтуйаҕа ыалтан-ыалга үтүөх-батаах сылдьыбыт кыыһы аһынан таһааран иһэбин. Кыыспар Муочаҕа балты буолуо, аата Суоппуйа диэн, — диэн боростуойдук быһаарбыта.
Кыысчаан мөлтөһүөр таҥастаах гынан баран ,аһара чэбэр көрүҥнээҕэ. Кэтит уҥуохтаах, этиргэн, кута-мата курдук, кырдьык даҕаны кыратыттан үлэҕэ эриллэбит көрүҥнээҕэ. Ис киирбэх сирэйдээҕэ, симик саҥалааҕа. Тугу эмэ ыйыттахха ,төбөтүн умса тутан баран иһиллэр иһиллибэттик эппиэттиирэ. Хабырыллалаах Кууһума бэрт өр, оҕонньор кэһиитин кутта-кутта, ырааҕы-чугаһы барытын кэпсэппиттэрэ. Суоппуйа оһох иннигэр кыра ыскамыайкаҕа олорон ыт оҕотун кытта оонньоһо-оонньоһо, дьонун кэпсээнин кулгааҕын уһугунан иһиллии олорбута.
Үөрүнньэҥ, эйэҕэс, аһыныгас майгылаах Кууһума оҕонньорго Суоппуйа олус махтанар. Кини киһини өйдүөҕүттэн туора дьоҥҥо иитиллэн, бу ыалга оҕо көрөн, дьиэ дьиэлээн, ити ыалга сүөһү көрсөн улаатан туох да үлэттэн толлубат, кыайыгас-хотугас буола улааппыта. Итэҕэһэ диэн бэйэтин кыайан көмүскэммэт, дьону утары көрбөт симик майгыта этэ. Онон бу Кууһума оҕонньор «сээн» диэн, киһилии сыһыаннаһан, бэйэтигэр сыһыаран иһэриттэн санаата олус көтөҕүллэн айаннаан иһэр, сорох ардыгар бу киниэхэ, тулаайах кыыска, тосхойбут дьолун кырдьыктаммат кэтэх санаа күөрэйтэлээн ыларын киэр кыйдыыр.
Иһит хомуйуутун бэйэтигэр ылынан, Суоппуйа үөрүйэх илиилэрэ эймэҥэлээн олордо, начаас ыккардыгар туох баар иһит-хомуос орун-оннугар ууруллан сааһылана оҕуста. Хабырылла ону барытын астына көрбүтэ, саҥата суох көхсүн эрэ этиппитэ. Хаһан да сайҕаныа, ааһан-арахсан биэриэ суохтуу курус санаа иҥмит харахтарыгар сылаас кыымнар кылахачыспыттара, бэйэтэ да билбэтинэн, кыыска махтанан, кини саннын биллэр-биллибэттик ытыһынан даҕайан ааспыта. Онуоха эмискэ хантан эрэ дууһатын дириҥ түгэҕиттэн сып-сылаас сүүрээннэр өрө үллэн тахсан этин-сиинин сааһынан дьырылыы сүүрбүттэрэ. Ол дьикти, итии долгуннар таллан таас оройугар уонна икки тиҥилэхтэригэр тиийэн охсуллубутара. Тугун дьиктитэй? – диэн саҥа эрэ аллайбатаҕа. Ол эрээри, эмиэ да үөрэ, эмиэ да сэрэхэдийэ, эмиэ да кырдьыктаммат санаатыгар бас бэринэ Хабырылла Хаабыбап урут хаһан да билбэтэх эриэккэс туругун бу киэһэни быһа кэтэнэ, били сүтүктээх сүүс айыылаах, баҕалаах маска ыттар дииллэринии, санаатыгар итини оҥорон көрө, маны сылыктаан көрө сылдьыбыта. «Оок-сиэ, арай маннык буолан хааллын, оо, арай итинник түгэн тосхойдун» диэн кыһыҥҥы киэһэни быһа, күн ахсын уларыйбат, иһирдьэ-таһырдьа үлэтиттэн ураты кини төбөтүгэр хаһан да умньамматах санаа, самна сыһа-сыһа күөдьүйэн кини соҕотохсуйбут дууһатын, дьол диэҥҥэ эрэммэт буолбут сүрэҕин үүйэ-хаайа туппута. Киэһэни быһа Кууһуманы кытта ону-маны кэпсэтэ-кэпсэтэ хараҕын кырыытынан Суоппуйаны эрэ кыҥастаһан тахсыбыта. Саастаах киһи, Кууһума, дьиэлээх тойон уруккутуттан биллэ уларыйбытын, ардыгар кини саҥатын кулгааҕын таһынан аһарарын, кистии-саба кыыстан хараҕын араарбатын бэлиэтии көрбөтө кэлиэ дуо? Олох олорбут муударай оҕонньор Хабырылла Хаабыбап бу кыыска хайыытыттан силлибэттии хаптарбытын билбитэ.
Дьэ, бу киэһэ Хабырылла Хаабыбап төбөтүгэр үөйбэтэх өттүттэн күөрэйэн дьикти санаа киирбитэ уонна силистэнэн-мутуктанан, ситэн силигилээн чопчу былаан буолан үөскээн-төрөөн тахсыбыта. «Оо, табылыннар ханнык» диэн, Хабырылла бу бүгүҥҥэ диэри тугу да итэҕэйбэт бэйэтэ, Үрүҥ Аар Тойонтон, чугас-ыраах иччилэртэн көрдөһөн уоһун иһигэр ботугуруу хоммута…
Сарсыарда туран таҥныы буолбутугар, арай Суоппуйа бэҕэһээ киэһэ оһох таһыгар куурда хаалларбыт тирии этэрбэһин аҥаара мэлийэн хаалбыт. Аҥаар этэрбэһэ кыыс хаалларбыт сиригэр сыппытын курдук оһо бу хапсыйан, кээнчэтэ холумтаҥҥа бэҕэһээ киэһэ уурбутун курдук сыталлара, оттон атына кээнчэлэри баҕастары суоҕа. Кыыс бастаан саҥата суох, аҥаар этэрбэһин кэтэн баран эргим-ургум хайыһан көрдөөмөхтөөбүтэ, ороннор анныларын, оһох кэннин эҥин өҥөйбөхтөөбүтэ да, булбатаҕа. Онтон бэккиһээн саҥа аллайбыта:
— Хайа бу этэрбэспин ким суйдаан барбытай?
Хабырылла Хаабыбап Кууһумалыын онуоха тэбис тэҥҥэ:
— Эс, ханна барыаҕай, баара буолуо, үчүгэйдик көр ээ, — дэспиттэрэ уонна кырдьык-хордьук, тутатына этэрбэс көрдөөһүнүгэр кыттыспыттара. Туох баар киһи көрүөх айылаах сирин бары чинчэйбиттэрэ да, этэрбэс аҥаара көстүөх быһыыта суоҕа. Этэрбэс аҥаара ити курдук иччилээхтик сүппүтэ.
— Айыы даҕаны, ханна бардаҕай? Тугун дьиктитэй, доҕор, — дии-дии Хабырылла кимнээҕэр да дьаныһан туран көрдөөбүтэ, айаҕалыы сатаан тэллэҕин, сыттыгын аннын кытта арыйталаан көрбүтэ. Таһыттан көрдөххө, хоноһотун этэрбэһэ сүппүтүттэн киниттэн ордук кэмсинэр киһи суоҕун курдуга.
Ааранан, күрүө намыһахтыы, кыракый, эккэлээн эйэҥэлиир ыт оҕото эрэйдээх дьарыллыбыта:
— Сатана баара, бу кини оонньуу сылдьан уччуппута буолуо, наар кини мэнигинэн баппат. Чэ сэрэн, тоҕойуом, ичигэс туолан эрэр. Чоот, сүгүн сылдьыбакка, хоноһоҕун моһуоктыыгын, — диэн баран Хабырылла ытын оҕотун саҕатыттан ылан ааны аһаат таһырдьа бырахпыта, ыт оҕото «ньах» эрэ диэн хаалбыта.
Суоппуйа ыт оҕотун аһынан саҥа аллайбытын билиминэ хаалла
— Котокуну, тоҕо? Таһырдьа тымныыта бэрт дии. Киллэриэххэ …, — диэт, аанынан өҥөс гынан, ыт оҕотун аҥаар илиитинэн эһэ охсон ылан иһирдьэ киллэрбитэ.
Кэм-кэрдии хаамыытын ким тохтоппута баарай, Кууһума, айан киһитэ, чаайдыы охсон табаларын табалаан кэлэн барардыы хомуммута, онтун быыһыгар Суоппуйаҕа туһаайан:
— Бу айылаах тымныыга этэрбэһэ суох ханна барыаҥый, тоҕойуом. Манна хаалан эрэргэр тиийэҕин. Аныгыскы сырыыбар барсаар. Хабырыллаттан куттаныма, мин бэркэ билэр киһим. Хата, мин кэлиэхпэр диэри Хабырыллаҕа илии-атах буолан көмөлөһөн абырыаҥ этэ.
— Дьэ, ити сөптөөх быһаарыы, — Хабырылла хаба тардан ылбыта, олоппоһуттан ойон турбутун билиминэ хаалбыта, — Бу кыс ортото атах сыгынньах ханна барыаҥый? Ыччакабын да, бу айылаах тымныыга. Аҕыйах кэмҥэ туох буолуоҥуй, манна ичигэскэ олорон эриэҥ буоллаҕа дии. Миэхэ оннук айылаах киһи уҥуоҕа хааннырыах туох үлэтэ баар буолуой. Арай ичигэс дьиэҕэ олорон эрэ кэлэрбэр-барарбар ас астаан тоһуйарыҥ буоллар олус абырыаҥ этэ, — диэн Суоппуйа инники дьылҕатын уу тэстибэтин курдук ыпсаран кэбиспитэ уонна кыыс туох диир эбит диэн, иһигэр кини аккаастамматыгар бүк эрэнэ, долгуйбутун биллэримээри бэйэтэ да тигинэччи умайа турар оһоҕун аанын аһан, умайан күлүбүрүү сытар хардаҕастары үөт тирэҕинэн харса суох хамсаталаан биэрбитэ. Суоппуйа эрэйдээх, төһө да хомойдор, хайыыр да кыаҕа суоҕа, сиигирэ охсубут харахтарын кистээри саҥата суох төбөтүн хоҥкутан сөбүлэһэригэр эрэ тиийбитэ.
Ити кэпсэтии кэнниттэн Кууһума сып-сап аһаат айаныгар туруммута, Суоппуйа аҥаар этэрбэстээх, бу аартык суол айаҕар турар дьиэҕэ Кууһума оҕонньору сайыһа хаалбыта. Оттон Хабырылла Хаабыбап үөрэн күлүгэр имнэммитэ, үҥэ-сүктэ хоммут Аар Тойонугар, билэр-билбэт иччилэригэр махтана санаабыта, сирэйэ-хараҕа сырдаабыта, иһирдьэнэн-таһырдьанан сырыыта сыыдамсыйбыта, ытын оҕотугар, Кырсатыгар, быара сымнаабыта. Били мааҕыын сарсыарда таһырдьа бырахпытын алы гынаары, үүт сылытан күндүлээбитэ, төбөтүттэн имэрийэн ылбыта.
Таһырдьа ампаарыттан кыһын кэтэр саары этэрбэһин көтүтэн киллэрэн сылытаары оһох чанчыгар көкөҕө ыйаабыта, оронун анныттан таба тыһа матаҥаны соһон таһааран сабыс-саҥа суппуун кээнчэни ойутан таһааран кыыска ууммута уонна:
— Мэ, бу маны кэтэн эрэргэр тиийэҕин, улахана туох буолуой. Дьиэ иһигэр-таһыгар сылдьаргар ичигэс эрэ буоллун. –диэбитэ куолаһын хайа кыалларынан намырата-намырата, — кэлин син тугу эмэ толкуйдуохпут, — диэн бэйэтигэр кыыһын кыттыһыннара охсубута.
— Мин өтөх отун тиэйэ барыахтаахпын, син тэйиччи сир, онон киэһэлик кэлэрим буолуо. Соҕотох хааллым диэн куттаныма, дьиэ иһигэр бу ытыҥ оҕото доҕор буолуо, таһырдьа дьиэ ааныгар кырдьаҕас ыт хаалыаҕа.
Таһырдьа тахсан кырбастаммыт тоҥ эти киллэрэн эриэн көстөрүүлэҕэ уган халыгыраппыта.
—Суоппуйа, көр, бу этинэн мииннэ буһараар, бурдугунан хойуу гынан сэлиэйдээр. Туох наада буоларын бу мантан бэйэҥ булуоҥ буоллаҕа дии, — диэн баран саха ууһа оҥорбут мас ыскаабы уонна оһох кэннинээҕи долбуурдары ыйан кэбиспитэ.
Хабырылла кырдьык, эппитин курдук, киэһэ сырдык-хараҥа ыпсыытын нэһиилэ баттаһа отун тиэйэн кэлбитэ. Суоппуйа таһырдьа ыт үрбүтүгэр өҥөс гынан көрөөт, оһоҕор хаппыт мас быраҕан биэрбитэ, күөһүн, чаанньыгын үөскэ аспыта, остуолун бэлэмнээн барбыта. Саһарчы буһарбыт лэппиэскэтин быспыта, лаахтаах тимир миинигэр икки тэриэлкэни остуол нөҥүө-маҥаа өттүгэр уурталаабыта уонна оһох таһыгар киһитин кэтии таарыйа таһырдьа Хабырылла атаҕын тыаһын иһиллии турбута уонна бэйэтэ да билбэтинэн, түргэн үлүгэрдик икки гына өрүммүт суһуоҕун иннигэр аҕалан түөһүгэр намылыппыта, чанчыктарын кылгас баттахтара сыыйыллан тахсыбытын хомуйа тутан икки кулгааҕын кэннигэр аспыта. Сууйуллан-сууйуллан өлбөөдүйэн хаалбыт сибэкки ойуулаах сиидэс ырбаахытын тэллэҕин тэбэммэхтээбитэ. Онтон улахан баҕайы эр киһи саары этэрбэһин кэтэн салталлан турарын көрөөт, санаата түһэн, икки атаҕын кистии сатыырдыы кумуччу туттубута.

Салгыыта бэчээттэниэ.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *