Ханнык да кэмҥэ киһилии сиэри сүтэрбэккэ

Былыр-былыргыттан «тойону-хотуну отунан-маһынан оҥорбоккун» диэн этии баар. Кырдьык, мээнэ киһи ылла да хотун-тойон буолбат. Үгүстэр кинилэр олохторун, үлэлэрин тэтимин, сырыыларын кыайбаттар, уйбаттар. Ити таһымҥа сөп түбэһэр өйдөөх-санаалаах, ньэгирдээх (энергиялаах), ис туруктаах, куттаах-сүрдээх эрэ дьон үрдүкү салалтаҕа кэлэллэрэ баар суол.
Кулун тутар 21 күнүгэр 80 сааһын туолар үбүлүөйүн бэлиэтээбит биллэр-көстөр судаарыстыбаннай деятель Люлия Николаевна Григорьева бэйэтэ туспа күүстээх ис туруктаах, куттаах-сүрдээх — ытык киһи. Ону күн бүгүнүгэр диэри Люлия Николаевна сүүрэ-көтө, өрөспүүбүлүкэ, дьон-сэргэ туһугар үлэҕэ-хамнаска актыыбынайдык кытта сылдьара туоһулуур. Бүгүн кини — хаһыаппыт ыалдьыта.

Үс түгэн
– Люлия Николаевна, олорон кэлбит олоххуттан саамай күндүтүк саныыр ханнык түгэннэри ахтан ааһыаҥ этэй?
– Олорон кэлбит олохпуттан умнуллубаттыы өйбөр-санаабар хатанан хаалбыт, махтанар үс түгэн баар.
Бастакы түгэн. Мин сэрии кэмин оҕотобун. Аҕам: «Куобах бүөрүн сиэҥҥин тыыннаах хаалбытын», – диэн мэлдьи этэр буолара. Төһө да кырачаан буолларбын Улуу Кыайыы буолбутун, дьон үөрбүтүн-көппүтүн бу баардыы өйдүүбүн.
Иккис түгэн. Үлэбин-хамнаспын Үөһээ Бүлүү хомсомуолун райкомугар саҕалаабытым. Онно үлэлии сылдьан, эдэркээн кыыс ССКП кэккэтигэр киирбитим. Коммунистическай партиям отуттан тахса сыл устата комсомольскай, партийнай уонна судаарыстыбаннай үлэҕэ илдьэ сырытта. Билигин кэргэмминээн Российскай Федерация коммунистическай партиятын чилиэнэбит. Онон миигин киһи оҥорбут партиябар махталым муҥура суох.
Үһүс түгэн. Өрөспүүбүлүкэбит бастакы Президенэ Михаил Ефимович Николаев 2000 сыллаахха 59 саастаах киһини Ытык Сүбэ чилиэнинэн талбыта. Кистээбэккэ эттэххэ, сорохтор эдэр дьахтар итиннэ тоҕо киирдэ диэн сөбүлээбэтэхтэрин биллэрбиттэр. Михаил Ефимович мындыр бөҕө буоллаҕа дии. Кырдьаҕастар биһиги кэккэбититтэн туоруур, эдэр киһи хаалар, олох сокуонун өйдүүр. Сүүрбэ биир сыл устата Ытык Сүбэҕэ үлэлээн-хамсаан кэллим. Уон үс сыл устата Сүбэни салайдым. Онон олох үөһүгэр сылдьабын. Ытык Сүбэҕэ үлэлиирбиттэн, дьылҕабар махтанабын.

Үтүө майгы
– Салайааччыга сиэр-майгы төһө улахан оруоллааҕый?
– Ити боппуруоска сэбиэскэй кэмҥэ улаханнык болҕомтобун уурбат этим. Билигин духуобунай киризискэ киирбиппит лаппа билиннэ. «Үтүө майгын — көтөр кынатыҥ» диэн өбүгэлэрбит мээнэҕэ эппэтэхтэрэ.
Ытык Сүбэ ыччакка анаан киһи киһитэ буол диэн мээнэҕэ Ыҥырыы сурук таһаарбатаҕа. Майгыҥ-сигилиҥ үчүгэй буоллаҕына, эн мэлдьи ытыктабылга сылдьыаҥ. Ханнык да уустук кэм үүннүн, киһилии сиэри сүтэримиэххэ наада диэн ыччаттарга сүбэлиибин.
Киһи тус олоҕун-дьаһаҕын ылан көрүөх. Билигин арахсыы наһаа элбээтэ. Дьиэ кэргэҥҥэ дьахтар мэлдьи үөрэ-көтө сылдьар, кэргэнин өрө тутар буоллаҕына, бу ыал олоҕо туруктаах буолар. Ыал — ийэтинэн.
Болҕомтобутун — ыччакка
– Люлия Николаевна, билиҥҥи олохтон ордук туохтан дьаарханаҕын?
– Үүнэр кэскилбит, ыччаппыт инникититтэн дьаарханабын. Кинилэргэ болҕомтобутун күүскэ ууруохпутун наадалаах. Өрөспүүбүлүкэбитигэр Егор Афанасьевич Борисов Президеннии олорон, оҕо хамсааһынын тэрийбитэ. Ол кэнниттэн дойдуга итинник хамсааһын баар буолбута.
Биһиги кэннибититтэн хайдах көлүөнэ хааларыттан, инники олохпут тутулуктаах.
– Оттон билиҥҥи олохтон туох ордук астынаҕын.
– Кэлиҥҥи кэмҥэ чөл олоххо болҕомто күүскэ ууруллан эрэр. Нэһилиэнньэ үгүс өттө, эдэрдиин-эмэнниин спордунан дьарыктанар буолла. Спортивнай объектар мэлдьи толору буолаллар. Сахабыт сиригэр 80-90 саастаах барыта 13 178 киһи баар. 2012 сыллаахха ити сыыппара 8614-кэ эрэ тэҥнэһэрэ. Улахан хамсааһын буолбатах дуо?
Маны таһынан биһиги өрөспүүбүлүкэбит арыгыны утары күүскэ охсуһар. Ил Түмэн итиннэ сокуон ылынан, Сахабыт сиригэр 188 нэһилиэк аһыы утаҕы атыылаабат. Соторутааҕыта устудьуоннарга социальнай ыйытык оҥорбуттар. Ыйытыкка кыттыыны ылбыт оҕолортон 70 бырыһыаннара арыгыны испэттэр, табаҕы тарпаттар эбит.
Омук быһыытынан үтүө үгэстэрбитин өрө тутуу улаатта, күүһүрдэ. Ыһыахтарбыт олус диэн тэрээһиннээхтик ыытыллар буоллулар. Маҕаһыыннарга кымыс, быырпах дэлэйдэ. Итилэртэн ордук астынабын.

Кырдьар кырыыс буолбатын туһугар
– Кистэл буолбатах, үлэ тэрилтэлэригэр сааһыра барбыт дьоммут ыччакка сыһыаннара быстар мөлтөөбүтүн үгүстэр бэлиэтии көрөллөр. Эн итиннэ тугу этиэҥ этэй?
– Сааһырыы, кырдьыы диэн бэйэтэ сыалай наука. Кыраһыабайдык кырдьарга үөрэниэхтээхпит. Духуобунай өттүнэн байарга дьулуһуохтаахпыт. Кырдьар — кырыыс буолбатын туһугар бэйэни кытта үлэлиэхтээхпит. Маны билигин үлэлии-хамсыы сылдьар сааһыра барбыт дьон өйдүөхтээхтэр.
– Люлия Николаевна, уһун үйэлэнииҥ, билиҥҥэ диэри сүүрэ-көтө сылдьарыҥ кистэлэҥэ туохха сытарый?
– Суруйааччы Лев Толстой киһи сааһырдаҕына, гражданскай чувствотынан олорор диэн этиитэ баар. Биһиги, ытык кырдьаҕастар, кини этиитинэн, дьоммут-сэргэбит туһугар олоробут.
Үөһэ этэн аһарбытым курдук, күн бүгүҥҥэ диэри дьон-сэргэ ортотугар сылдьан, үлэлии-хамсыы сылдьарым эмиэ уһун үйэлэниибэр төһүүнэн буолар.
Итилэри таһынан скандинавскай хаамыынан дьарыктанабын. Хас күн ахсын икки километры хаамабын.

Уопсастыбаннай үлэҕэ кыттаммын
– Биллэр-көстөр судаарыстыбаннай деятельгэ тиийэ үүнэн тахсыбыт киһи оҕо сылдьан хайдах иитиллибиккиний? Кылгастык ахтан аас эрэ. Билиҥҥи дьоҥҥо холобур буолуох этэ.
– Күн күбэй ийэм биэс саастаахпар бу олохтон туораабыта. Аҕам булчут этэ. Маачаха ийэҕэ иитиллэн улааппытым. Дьонум истиҥ сыһыаннарын көрөн улааппытым.
Мин үөрэнэрим саҕана Хаптаҕай оскуолата экспериментальнай хайысхалаах этэ. Николай Васильевич Егоров курдук учуонайдар, Самсоновтар дьиэ кэргэттэрэ үлэлээбиттэрэ. Нэдиэлэҕэ хайаан да биир күн нууччалыы кэпсэтэр этибит.
Перемена ахсын балалайканан үҥкүү бөҕө буоларбыт. Вальстыырбыт, краковяктыырбыт, фокстроттуурбут. Ыллыырбыт даҕаны.
Нуучча кыыһа пионер баһаатайдаах этибит. Оҕолору уопсастыбаннай үлэҕэ наһаа тардара. Оскуолаҕа үөрэнэр эрдэхпиттэн лидер этим. Мэлдьи салайа-дьаһайа сылдьарым. Оҕо эрдэхпиттэн уопсастыбаннай үлэҕэ актыыбынайдык кыттаммын, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлигэр тиийэ үүммүтүм буолуо.
– Люлия Николаевна, кэпсээниҥ иһин махтанабын.
Кэпсэттэ Людмила НОГОВИЦЫНА.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *