ХАРЫСХАЛ: АХТЫЛҔАН (Роман)

Норуодунай суруйааччы Василий Егорович Васильев-Харысхал “Ахтылҕан” диэн романын бастакы түһүмэҕэ “Чолбон” сурунаал 2012 сыл 11-с уонна 12-с нүөмэригэр бэчээттэммитэ. Ромаҥҥа Гражданскай сэрии саҕана Японияҕа эмиграциялаабыт саха атыыһытын олоҕун, дьылҕатын туһунан умсугутуулаахтык ойууланар. “Чолбон” сайтын ааҕааччыларыгар ити романтан быһа тардан билиһиннэрэбит. Айымньыны бүтүннүү сурунаалтан ааҕыаххытын сөп.

 

 

Киирэн эрэр күн уота көмүс сардаҥаларынан уҥуоргу хайалары дьикти өҥүнэн даҕайыыта, Миитээлээх тиһэх субууну бугуллаан бүтэрдилэр. Кыыппаан оҕонньор баһыгар бааммыт былаатын аа-дьуо сүөрүнэн сирэйин, моонньун көлөһүнүн сотунна. Ол аата бүгү күннээх күүстээх үлэ түмүктэниитин бэлиэтэ.

Миитээ күн устата соскойдообут, сибиниэс курдук ыараабыт кыраабылын киэр илгээт, ыҥыра, угуйа, сырдык сүүрүгүнэн устан кылыбырайа сытар тапталлаах өрүһүн диэки ыстанна, оҕонньоро кэннигэр тугу эрэ ыһыытыы хаалла, бука, кыраабылын харайбакка ыстаммытын сөбүлээбэтэҕэ буолуо. Уолчаан сүүрэн иһэн ырбаахытын элээмэтин, ыстаанын дуомун тамнаталаат, ууга ыстанна. Куйаастан көймөстүбүт этин-сиинин өрүс барахсан сөп-сөрүүнүнэн кууһан ылла. Уолчаан умсан, сайыны быһа атах таҥаһа диэни билбэккэ, хадьымалы да, кырыылаах таастары да билиммэт буолуор диэри муостуйа чэрдийбит тиҥилэхтэрэ килбэс гыннылар. Ууттан күөрэйэн тахсан «баҕалыы» харбаата, «ыттыы» устан ньолбоһуйда, Арыылаах уолаттарыныы тиэрэ сытан «эрдиилээтэ», «чапайдаата» онтон уоскуйан уу үрдүгэр таалалаата.

Уҥуоргу оттоох кытыл дьара уутун угут сылааһыгар сыламнаабыт сордоҥ, кыра балыктары бултаһан, ууну «чолум» гыннарбытыгар чөрөс гына түһэн, кумахтаах кытыл диэки харбаан уунаҥнатта. Күнүскү сыралы иҥэриммит, өссө да итиинэн илгийэр маҥан, курдурҕас кумахха сытан сылаанньыйда.

Күн сардаҥалара уҥуоргу хайалар арҕастарыгар үүммүт бэстэргэ кыыһан ылаат, үөһэ былыттарга көстүлэр.

Айан былыттарын күөннэрэ саһарҕа өҥүнэн кыыһан, кэтэх өттүлэрэ бороҥуйан, сыыйа хараҥа халлаан күөҕэр кубулуйалларын одуулуу сытта. Былыттар аргыс тыалга уйдаран, ханна эрэ ыраах, илин диэки усталлар. Ити былыттары кытта ханна эрэ ыраах да ыраах айанныан, хартыыналарга эрэ көстөр киэҥ байҕалларга, пальмалаах кытылларга тиийэ сылдьыан баҕарда…

Өрүскэ аргыый отуу уотун буруота сыыллан киирдэ. Уолчаан аччыктаабытын билинэн, сөтүөлүү ыстанарыгар тамнаталаабыт таҥаһын сиирэ-халты кэтээт, отуутун диэки сүүрэн элэстэннэ.

Отчуттар аһаары остуол тула олорбуттар. Баһык уһукка звеноларын салайааччы Арыылаах Хооһойо кубарыйыар диэри сууллубут тельняшкатын кэтит түөһүгэр тиирэ кэтэн олорор. Иннигэр саамай улахан баайа, үрүҥ көмүс солотуунан кылапачыйар «Золу» радиоприемник омуктуу ыллаан эйээрэр.

Манна диэн эттэххэ звеноҕа эт саастыы үс Хооһой баара: Арыылаах Хооһойо, Үрүйэ Хооһойо, Кээдьэгэр Хооһойо. Сэрии кэнниттэн төрөөбүт, Арыылаах, Үрүйэ, Кээдьэгэр пиэрмэлэрин ыанньыксыттарын уолаттара, үһүөн аҕалара, сэрииттэн төннүөҕүттэн сааһын тухары солбуллубат биригэдьиир Хонооһой Морохоойоп курдук хап-хара молооруҥнаспыт уолаттар.

Үһүөннэриттэн саамай сытыылара-хотуулара Арыылаах Хооһойо. Биэс сыл Чуумпу акыйааҥҥа

сулууспалаан баран, устунан эргиэн флотугар мотуруоһунан хаалан хаалбыт. Тууттааннаах олохтоохторо умна быһыытыйбыттарын кэннэ, уонтан тахса сыл буолан баран, бэйэтин курдук хап-хара молооруҥнаабыт уол оҕо көтөҕүүлээх, көрдөххө саха курдук эрээри, сахалыы саҥарбат, нууччалыы да барбахтык билэр, сүлүллүбүт моҕотой курдук хап-хара дьахтар батыһыннарыылаах тиийэн кэлбитэ.

Эһэтэ өлүөҕүттэн иччитэх турбут дьиэни сөргүтэн, өрөмүөннээн, иһин-таһын кылбаччы испиэскэлээн, быр-бааччы ыал буола түспүтэ. Ойоҕо хара сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри олбуорун иһигэр сиһин көннөрбөккө, үлэлээн букунайара, Ип-итиигэ (саха дьонугар сатала суох!) оҕотун көхсүгэр манааҕы курдук сүгэ сылдьара. Ол оннугар ыһыах саҕана Арыылаах Хооһойун олбуоругар, киһини барытын соһутан, сүрдээх уус киһи кыладыйа-кыладыйа уруһуйдаабытын курдук тэбис-тэҥ кирээдэлэрдээх оҕуруот бэрдэ дьэргэс гына түспүтэ…

…Арыылаах Хооһойо тугу эрэ кэпсиирэ. Миитээ бэйэтин миэстэтигэр олорон, миискэҕэ балык миинэ куттан, кэпсээни истэ-истэ аһыы олорбута.

– Находкаттан Йокогамаҕа хаарбах тимири таһабыт. Маҥнай утаа судноттан ханна да барбаппын. Саллабын. Кырдьаҕас моряктар вахтаттан иллэҥ буоллаллар эрэ, биэрэккэ баран хаалаллар. Кистээн, ону-маны эргинэллэр да быһыылаах. Мин атыылыырым тугум да суох. Үһүс сырыыбар харса суоҕум киирэн, мин эмиэ куораты көрө бардым. Дьоппуоннар ыраастара, бэрээдэктээхтэрэ сөхтөрдө. Онтон ыла Йокогамаҕа тиийдэрбит эрэ биэрэккэ күүлэйдии тахсар идэлэнним.

Пуортан чугас ойоҕос уулуссаҕа кыракый капиэ баар. Онно аһыы киирбиппэр капиэ хаһаайына нууччалыы саҥаны истэн сүрдээҕин диэн соһуйда. Нууччалыы балачча үчүгэйдик билэр эбит. Билиэн түбэһэн, Магадааҥҥа сылдьыбыт, Саха сириттэн сылдьарбын истэн аймаҕын булбут курдук үөрдэ: «Корьыма! Карашо!» – диэ да диэ буолла. Халыманы дьоппуоннуу тартаран «Корьыма» диэхтиир эбит. Хантан эрэ дьиҥнээх нуучча водкатын ойутан аҕалла. Истибит. Онтон ыла наар кинилэргэ сылдьар буоллум. Кэһиибин кыһыл искэх, водка аҕалабын. Кэнники кэргэнниһэн, ону-маны барытын балкыһабыт.

Биирдэ тиийбитим киһибэр сүрдээх мааны, тойон-хаан дьоппуон олорор. Мин тахсаары гыммыппар илиилэринэн сапсыйан тохтоттулар, кинилэри кытта сэргэстэһэ олорорбор ыҥырдылар.

Олорооппун кытта ол мааны дьоппуон тойоно уу сахалыы:

– Нохоо, сахаҕын дуо? – диэтэ.

Мин сахалыы саҥаны истибэтэҕим алта сыл буолбут киһи соһуйан охто сыстым…

…Отуу дьоно бука бары сэргэҥнэһэ түстүлэр.

– Ээ, сахабын!.

– Хайа улуускунуй?

– Билигин улуус диэн суох, оройуон диэн баар.

Хайа улуус… оройуоҥҥунуй?

– Аммабын…

– Амма ханныккыный?

– Кэнньэбин…

– Нуо-а?! Кэнньэ хайаларын ыччатаҕын?

– Ийэбинэн Балгыйбын…

– Туналыкы сайылыга…

– Ийэм төрөөбүт алааһа.

Дьоппуон тойоно. Сахалыы саҥарар. Өссө биһиги сайылыкпытын билэр. Мин хайдах эрэ салла быһыытыйбытым. Омук сиригэр тахсарбытыгар, омук сириттэн киирэрбитигэр «кыгыбылар» обургулар дэлби куттаан кэһэкэнэ оҥорон кэбиспит киһилэрэ буоллаҕым.

Кэнтик-мунтук туттубуппун көрөн:

– Куттаныма, доҕор! Эйиэхэ, буолан баран Балгый оҕонньор сиэнигэр, куһаҕаны оҥорор санаа суох. Харчылаахтар тустарынан истибитиҥ дуо?

– Истэн…

Харчылаахтар диэни истээт, төбөбөр «баайдар-кулаактар-бандьыыттар-өстөөхтөр» диэн санаа элэс гынна. Кутталым өссө улаатта…

– Истэн…

– Ол Харчылаахтар кыра уоллара буолабын…

– Хаччылаахтар дээ-э? – Кыыппаан оҕонньор тииһэ суох айаҕынан ыстаан ньомоҥното олорон соһуйан саҥа аллайар.

– Ээ, арба, бу оҕонньор билэр бөҕө буоллаҕа! – отуу дьоно суугунаһа түһэллэр.

– һуох-һуох! Отой билбэппин! Отой Билбэппин!..

– Билэр-билэр!..

– Отой!..

– Би-лэ-ээр эп-эб-эбит!..

– Отой!..

– Чэ, бээ! Кэпсээни истиэҕиҥ.

– Манна хайдах?.. – мух-мах буола-буола ыйытабын.

– Чэ, ол уһун кэпсээн. Хата дойдубут туһунан кэпсээ. Дьон-сэргэ хайдах олороллор?

– Дойдубар сылдьыбатаҕым алтыс сылыгар барда…

– Миэхэ холоотоххо ол бэҕэһээҥҥи кэриэтэ буоллаҕа.

– …Оттон, олороллор… Кэминэн, – быһаарыыта суох хардарбытым.

– Бээ, муҥ саатар бэйэҥ дьонуҥ, Туналыкы сайылыгын дьонун туһунан кэпсээ. Эһэҥ Балгый, Таппай тыыннаахтар дуо?

– Балгый хос эһэм. Эһэм Балгый уола. Таппайы отут сыллаахха кулаактаан баран сыылкаҕа ыыппыттар. Сураҕа хаайыыга өлбүт курдук.

– Куччахтар?.. Хааһылар?.. Боһутуоннар?..

– Куччах оҕонньор эмиэ хаайыыга барбыт. Уолаттара иккиэн сэриигэ өлбүттэр. Хааһылартан эмиэ ким да суох. Боһутуон оҕонньор үөрэхтээх уола сыылкаттан эргиллибэтэҕэ. Кыра уола сэриигэ сураҕа суох сүппүт үһү.

– Оччоҕо Туналыкы сайылыгар ким да суох дуо?

– Сайын пиэрмэ сайылыыр.

– Биһиги дьиэбит.

– Эһиги дьиэҕитин дэриэбинэҕэ көһөрөн киллэрбиттэрэ. Урут оскуола этэ. Билигин балыыһа буолан турар.

– Дэриэбинэ ханна баарый?

– Тууттааннаахха. Мин суудунабар вахтаҕа хойутаары гынным. Бырастыы гын! – ити дьикти киһиттэн дьүгэлийэ охсорго тиэтэйбитим.

Сахалыы саҥарар дьоппуон тойоно хомойбута. Мин ким эрэ тутан ылыа диэх курдук сүүрүүнэн суудунам диэки түһүнэн кэбиспитим.

Онтон ыла биэрэккэ тахсар буоллахха наар дьону кытта сылдьабын. Иккитэ хаста пуортан тахсыыга дьоппуон тойоно миигин көрсөөрү күүтэн турарын көрдүм да, дьоммуттан тэйэн, чугаһыы сорумматым. Анараа киһи да атын дьон баарыттан дьаахханна…

– Ол кэнниттэн ол Харчылааҕыҥ уолун көрсүбэтиҥ дуу?

– Суох.

– Па, мөлтөх киһи эбиккин! – Кээдьэгэр Хооһойо кэлэйбиттии тииһин быыһынан силлээн «чырк» гыннарда.

– Бэрт киһи эн бэйэҥ Дьоппуоҥҥа барыаҥ этэ буоллаҕа. Тоҕо эрэ барбаккаҕын пиэрмэҕэ саах таһаарааччы буола сылдьаҕын дии, – убай киһи Үрүйэ Хооһойо саба саҥарар.

– Ээ-э! Сым-сым-сымыйата! Оо-ол Х-харчы-чычылаахха сы-сы-сылдьан бө-бө-бөҕө! Х-ха-хар-чы- чы-чылаахтан бэ-бэ-бээ-лэх бөө-ҕөтүн ылбыт. Арар-араадьый-йата диэн, ч-ч-чаһыта диэн. Он-но-но-нооҕор тур-тур-туруу-усуга-га к-ккы-кытта дьоп-пуонускай! Дьо-о-ооппьуон дь-дь-дьахтара ой-ой-ойоҕун э-эм-миэ Х-ха-харчы-чы-чылаах бээ-э-лэх-тээбит! – Арыылаах Хооһойун быраата, от оҕустарааччы, эппэт кэлэҕэй да буоллар сүр дьээбэлээх Өө-Өлүөскэ күлсүү бөҕөтүн таһаарар.

– Дьоппуон буолбатах! Ийэтэ аайна, аҕата кэриэй.

– Ол аайына диэн туох омугуй?

– Айналар диэн Япония Хоккайдо арыытын хоту өттүгэр олохтоох омуктар, — Миитээ быһаарааччы буолар.

– Оо-ол аата си-си-син биир дьо-дьопп-дьоппуо-ан буоллаҕа дии! – Өө-Өлүөскэ бэриммэт.

…Миитээ утуйаары сытан эбэтэ эмээхсин өлүөн аҕай иннинэ ким да суоҕар ыҥыран ылан, туора киһи истиэ диэбиттии, кулгааҕар сибигинэйэн эппитин санаан кэлбитэ:

– Тоойуом, Миитээ, эн бу дойдуга Хаччылаах аймаҕыттан һуос-һоҕотох эр киһи хааллыҥ! Өйдөө, Хаччылаахтар үчүгэй дьон этилэр. Туох да диэтиннэр, отой итэҕэйимэ! Хаччылаахтар ыччаттара буоларгынан киэн тутун! Уонна туора дьонтон барыларыттан кистээ! Бэйэҕин харыстан! Хаччылаахтар хааннарын тэнитиэх эр киһи, эрбэһин туорааҕа эн эрэ буолаҕын. һэрэнэн һырыт! Уонна өйдөө, күчүмэҕэй күн-хаан тирээн кэллэҕинэ, барар һириҥ маҥана үүтэ, кэлэр һириҥ кэлии үүтэ буоллаҕына Туналыкы һайылыгын арҕаа өттүгэр ойуур быыһыгар үүнэн турар Хаччылаахтар ытык мастарыгар тиийээр. һир-дойду иччилэрин аһатан, айыыларгын айах тутан баран үҥэн-һүктэн көрдөһөөр. Чэ, тоойуом, этэҥҥэ һырыт, киһи-хара буол! – диэн баран сүүһүттэн сыллаан ылбыта уонна Миитээ уу дьулайынан үрбүтэ. Миитээ хайдах эрэ мэй-тэй баран ылбыта. Эбэтэ былаҕастыбыы охсубута…

Оччолорго Миитээ биэстээх-алталаах эбитэ буолуо.

…Биирдэ ийэтиттэн Харчылаахтар тустарынан ыйыталаһан ынньаҕалаппытыгар ийэтэ тулуйа сатаан баран, күүскэ баҕайы оройго охсубута, Миитээ ыарыытыттан буолбатах, хомолтотуттан ытаан сурдурҕаан барбытыгар этирик түөһүгэр хам кууһан ылбыта уонна хараҕын уутугар бопторон ыла-ыла:

– Уонна хаһан да ити ааты ыйыппат буол! Эбэҥ Харчылаах аймаҕа буолбут буруйугар хаайыы-сыылка бөҕөтүн кэрийэн, киһи аҥаара буо-

лан эргиллибитэ, дойдутугар тыыннаах эргиллибитигэр баһыыба! Мин бэрт кырабыттан көрүүтэ-истиитэ суох чороҥ соҕотох хаалан, эрэйи-муҥу эппинэн-хааммынан билбитим. Уонна ити ааты хаһан да ахтыбат буол! – диэбитэ.

Дьэ, уонна ити бүгүн иһиттэ.

Арба, былырыын гражданскай сэрии кыттыылааҕа Мотоорко Хомунаарап (дьиҥинэн аата Уйбаан Уйбаанабыс Куһаҕанныырап эбит, ону кыһыл бартыһаан, хомуньуус бэрдэ буолан баран маҥнай араспаанньатын Куһаҕанныыраптан Хомунаарапка уларыттарбыт, онтон МТС-ка үлэлии киирэн баран Уйбаан диэн аатын Мотуорунан солбуттарбыт, кэлин Уйбаанын хаттаан төнүннэрдэр даҕаны дьон барыта Мотоорконон эрэ билинэрэ) оскуолаҕа буолбут көрсүһүүгэ Харчылаах баай уола уонна сиэнэ Японияҕа күрээбиттэрин туһунан ахтан аһарбыттаах.

Бэрт өр ону-маны санаан, уута кэлбэккэ эргичиҥнээн баран, күнүскү сылаата таайан, утуйан буккураан хаалбыта…

…Түһээтэҕинэ эбэтиниин сиэттиһэн баран, Туналыкы сайылыгыттан өрүскэ тиэрдэр ыллыгынан баран иһэллэр. Эбэтэ үрүҥ солко ырбаахытын таһынан күөх, кыһыл өҥнөрүнэн толбоннурар хаарыс солко харсыатын кэтэн, үрүҥ ньалака солко былаатын баанан, ыһыахтыы баран иһэр курдук киэргэммит.

– Тоойуом, аймахтаргар мааны ыалга тиийдэххинэ көссүөтүк, чөмөөрдүк сылдьаар. Бостуой, бу аймахпыт туох мэник, иитиитэ суох оҕонуй диэхтэрэ, – диэн такайа иһэр.

Ол гынан ханна эрэ эриэккэс баҕайы оттоох-мастаах айылҕалаах сиргэ турар үрдүк да үрдүк таас дьиэҕэ тиийэн кэлэллэр. Дьиэ аанын Кыыппаан оҕонньор харабыллыыр эбит…

– Туруоҥ! Туруоҥ! Туруоҥ! – хас сарсыарда аайы буоларыныы Кыыппаан оҕонньор хаһыыта Миитээни дьикти түүлүттэн орто дойдуга, «дьар» курдук тымныы, туманнаах сарсыардаҕа, хас күн аайы хатылана турар күүс үлэҕэ төнүннэрэр…

 

Маҥнайгы баһа

ТУНАЛЫКЫ САЙЫЛЫГА

Мааны кыыс Мааса хаста эмит этиттэрэн баран, куба түүтэ сыттыктаах, сымнаҕас бэриинэлээх уу оҕуһун муоһа атахтардаах киэҥ-куоҥ оронуттан унаарыйан туран, чараас солко халаатын кэтэн,куруһуба түүлү арыйа тардан, түннүк аанынан балкоҥҥа таҕыста. Саҥа үүммүт күн кинини чыычаах күйгүөнүнэн, Харама хайатыттан илгийэр сибэкки дыргыл сытынан көрүстэ. Күн чаҕыл уотуттан хараҕа симириҥнээтэ, улук буолбут этин-сиинин уһугуннараары тыыллаҥнаата, түөһүн толору көй салгыны эҕирийбэхтээтэ. Ууну дьалкыппат курдук унаарыйан таһырдьа тахсан, күн уотугар күлүмүрдүү оонньуур алтан урукумуонньукка сибэкки сыттаах оруосабай мыыланан күндү ньуурун суунна, кылбаа маҥан сотторунан сотунна. Дьиэҕэ төттөрү унаарыйан киирэн остолобуойга аат-харата аһаабыта буолла. Дьэдьэннээх күөрчэхтэн оймоон ылла, баата курдук сымнаҕас үрүҥ буулканы тутан көрөн баран төттөрү уурда, бэчиэнньэттэн бэрт кыраны эмти тутта. «Куртаҕа уһуктубатах» аатырда.

Онтон будуар-хоһугар тахсан дьиэтээҕи хамначчыт дьахтарга таҥыннаттарда, бэйэтэ да синньигэс биилин өссө синньэтэн харсыатынан ыга таттарда, маҥан куопта, хампа солко дьууппа уонна хобулуктаах түүппүлэ (эһэтэ этэринэн «туйахтаах этэрбэһин») кэттэ. Хаппырыыстаан хат-хат ыстара-ыстара, баттаҕын оҥортордо. Онтон страус куорсуннаах кэтит сэлээппэ кэтэн, кинигэтин холуста суумкаҕа уктан, атахтаах мольбертын сүгэн, күн уотуттан хаххалыыр үрүҥ зонтигын тэнитэн өрүс үрдүгэр туттарбыт беседкатыгар барда.

Беседка иһинээҕи хачыал биэтэҥнииригэр бигэнэн олорон, Жорж Санд Парижка тахсыбыт романын ааҕа сылдьарын, вееринэн кыбытан бэлиэтээбит сирэйин арыйда да, ааҕыах санаата кэлбэтэ, уҥуоргу хайалары, өрүс хочотун одуулуу олордо.

Уҥуор Сүрэх хайа аннынааҕы Хаҥкыр бааһынатыгар хойуутук үүммүт дьаарысса өрүс чэлгиэнигэр сырдык күөҕүнэн толбоннурар, хайа тэллэ-

ҕиттэн ыла ходуһаҕа баһаам элбэх бугул бачыгырыыр, дьахталлар от мунньан кылбаҥнаһаллар. Бэттэх уонча киһи от охсон күн уота харааччы сиэбит көҕүстэрэ килбэҥнэһэллэр, кэннилэриттэн балачча киэҥ охсуллубут сир туспа өҥүнэн нэлэһийэр. Уҥа диэки Тулуна күөлүн арҕаа өттүгэр ойуччу үүммүт тэҥкэ харыйалар халлааҥҥа харбаһаллар. Харыйалар тэллэхтэригэр буруо унаарыйар, бука отчуттар күнүскү омурҕаннарыгар бэлэмнэнэн, чэй өрөн эрдэхтэрэ. Аллара Амма өрүс барахсан устан кылыбырайар. Ып-ыраас уу курдат, эйимҥэ, күстэх үөрэ сэмсиирэ көстөр, эмискэ үөр балык үрэл гынар. Ол иһин да, сиэмэх сордоҥ ас көрдөөн хараара сундулуйар, эмискэ «субурус» гынан үөрүттэн ойдубут кыра балыгы хабан ылар.

Мааса мольбертын атаҕар туруоран, кырааскатын таһааран уруһуйдаан испит хартыынатын ситэрэн барар.

Ити кэмҥэ сайыҥҥы сырдык көстүүмнээх икки эдэр киһи күлсэ-күлсэ беседкаҕа тиийэн кэлэллэр. Дьиэлээх киһи быһыытынан Харчылаахтар улахан уоллара Сэргэй бастаабыт.

– Ол иһин эппитим дии манна баар буолуохтаах диэн! – Сэргэй доҕоругар нууччалыы хааннаах уолга этэр. – Дорообо, Машенька!

– Хайа, убаай! – Мааса үөрэн чаҕылыс гынар. – Эһигини сарсын кэлэллэр диэн күүппүппүт дии! Маама эһигини сарсын кэлэллэр диэн, Сашалаах Дуняшаны кытта, дьэдьэн көрө диэн ааттаан, Оһохтооххо эдьиий Огдооччуйаҕа барбыттара. Колялаах Митя кэллилэр дуо?

– Ээ, ол дьон долгуусаттан түһээт, дьиэҕэ киирбэккэ да, быһа өрүскэ сөтүөлүү ыстаммыттара. Машенька, билсэн кэбис, бу мин реальнайга бииргэ үөрэммит доҕорум…

Нууччалыы хааннаах уол быһа түһэн сэлээппэтин устан былыргы рыцардардыы дорооболоһор:

– Bonjour Mademoiselle!

– Bonjour Monsieur… – Мааса реверанс биэрэр.

– Permettez-moi pre“senter, je suis Vassili! Student! (фр. Билсиһэрбин көҥүллээ. Баһылай диэммин. Студеммын.)

– Je suis heureux! Mari! (Үчүгэй. Мариябын.)

– Тугун баҕас сэмэйэй? – Сэргэй уол күлэр. – Парижтан сылдьабын, Сорбонна университетын естественнэй факультетын студенабын диэн киэн тутта соҕус ньиргиэрдээхтик этиэххин?

– Бу да киһи!.. Oh! Quelle vue magnifique! (Оо! Мантан олус кэрэ көстүүлээх эбит!) – нууччалыы хааннаах уол өрүһү, уҥуоргу хайалары, хочону анааран көрөн баран саҥа аллайар.

– Ама дуу, доҕор! Европаҕа маннык хартыынаны көрбөтөх киһиэхэ дылы! – Сэргэй күлэ-күлэ баһын быһа илгистэр. – Je ne le pense pas! (Итэҕэйбэппин.)

– Суох, доҕор! Маннык кэрэ айылҕа Европаҕа ханна да суох. Биһиги эрэ дойдубутугар баар буоллаҕа эбээт! Бу тыытыллыбатах кэрэ айылҕа, өрүс, ыраас салгын! – салгыны сытырҕаан чараас таныыта тартаҥнаата. – Хайа, бу туох сытай?

– Кии сыта! – Сэргэй күлэр.

– Суох, доҕор! – Баһылай салгыны эҕирийэн баран таалан турбахтаата.

– Fraisen? (Клубника?) – Мааса кыыс ыйытта.

– Non! Le Jakuttes Fraises des hois!! (Суох! Саха дьэдьэнэ!) – убайа көннөрөр.

– Non! Non! ( (Суох! Суох!) – Баһылай салгыны өссө сытырҕалыыр – Rododendrone?! (Рододен- дрон?!) – дьиктиргээн саҥа аллайар.

– Эс! Манна туох рододендрона хааланнаҕай. Оннооҕор мин, географияҕа да, ботаникаҕа да мөлтөх киһи билэрбинэн, ол сэппэрээк эн дойдугар французскай Альпаҕа эрэ үүнэр буолуохтаах этэ!

– Вот именно! Рододендрон Альпаҕа эрэ үүнэр буолуохтаах этэ! Манна Саха сиригэр Аммаҕа үүнэр буоллаҕына – научнай сенсация! Мин бота- ник быһыытынан этэбин! Дьикти эбит!

Ол кэмҥэ үрүҥ дьиэттэн бэрт сытыы сирэйдээх- харахтаах, атах сыгынньах уончалаах көкөт сүүрэн кэллэ.

– Тойоттоор! Чээйдии барар үһүгүт!

– Que’est-ce que vous avez in restaurant! Qarchylaq? (Туох ас баарый Харчылаахтар ресто- раннарыгар?) – ыалдьыт уол ыйытар.

– Pattes de grenouilles! (Баҕа буута!) – Сэргэй күлэр.

– Пыы! – Мааса сиргэммиттии мырдыччы туттар.

– Хайа, хотуй, боронсуустар саамай мааны астара дии!

– Сүрдээх минньигэс буолар, ээ.

Эдэр дьон күлсэ-күлсэ дьиэ диэки бараллар.

– Доҕоор, бу хайалара диэн буолаҕыный? – Баһылай сорук-боллуртан ыйытар.

– Ынахсыт Ылдьаана уолабын, – уолчаан бэрт чобуотук хардарар.

– Оттон Ынахсыт Ылдьаана уола бэйэҥ аатыҥ? Ылдьаана уола Ылдьыыска дуо?

– Суох! Сэмэн Сахаарап Уйбаныап!..

– Ахсым ат туйаҕын тыаһын курдук ааттаах эбиккин дии! Сэмэн Сахаарап Уйбаныап сааһыҥ хаскыный?

– Уон иккибэр сылдьабын.

– Оскуолаҕа үөрэнэҕин дуо?

– Суох. Ол эрээри ааҕарга-суруйарга хотунум үөрэтэр.

– Маладьыас киһи эбиккин, Сэмэн Сахаарап Уйбаныап. Доҕоор, ити туох сыта кэлэрий, билэҕин дуо?

– Хайаҕа үүнэр сэппэрээк дии!

– Ол сэппэрээк ханна үүнэрин билэҕин?

– Харама хайатын хонноҕор баар этэ дии!

– Ону миэхэ көрдөрүөҥ дуо? Манньатын бырааппар хампыат биэриэм.

– Хотунум көҥүллээтэҕинэ көрдөрүөм.

– Mademoiselle! Je voudrais um guide. (Мадемаузель! Миэхэ сирдьит наада.)

– Parfaitement! (Сөп, үчүгэй!)

– Доҕоор, хотунуҥ көҥүллүүр. Сарсын сарсыарда барыахпыт.

– Сөп.

– Мэ, бу абаансаҥ! – ыалдьыт уол сиэбиттэн суулаах хампыаты ылан уунар.

Уолчаан хампыаты сулбу тардан ылаат, тиҥилэҕэ аҕыйахта элэҥнээн хаалар.

Аһаҕас верандаҕа сахалыы ас эгэлгэтэ, кус этэ, алаадьы, үөлбүт собо, ыһаарыламмыт күстэх, дьэдьэннээх сүөгэй, эриэккэс бытыылкалардаах «Мадера» арыгы, французскай коньяк тардыллыбыт, муус маҕан ыскаатардаах остуол уһугар Харчылаах уола Мэхээлэ дьонун аһылыкка күүтэ таарыйа, студент уолаттар куораттан илдьэ кэлбит хаһыаттарын көрүтэлии олорор.

Аҕата оҕонньор Харчы Сэргэй бэйэтигэр анаан оҥотторбут мас дьыбааныгар кэтэх тардыһан сытан:

– Доҕоор, ити кумааҕыларыгар тугу суруйар буолар эбиттэрий? – уолуттан ыйытар.

– Манньыаттаахтар аатырбыттар. Саҥа таас маҕаһыыннарыгар киирбиттэр. Аккыырай бэйэтинэн кэлэн сибэтии гыммыт.

– Чэ, ол бэйэлэрэ да төрүттэрэ Түөкэй Сэргэйтэн саҕалаан харбааһыннаах дьон. Арба, итэҕэллээх киһилэрэ Саахардыыр Тайҕаҕа ыытар кунаннарын туспа араартаатыннар диэн илдьиттээбит этэ. Тохтуохтара ээт! Быйыл кинилэргэ, дьөрү, модьууннаах торбоһу да бэриллибэт!

– Бу оҕонньор, түөһэйээри гыммыт дуу? Хантараахпытын толорботохпутуна саат кутабыт дуо, ол?

– Хантараахтаахтар баҕастаахтар! Саамай ночооттооҕун соҥнуу-соҥнуулар! – оҕонньор эмиэ уруккуттан ыас курдук ыстанар «халабырдаах хантараах» туһунан кэпсэтиини саҕалыыр. Уола истибэтэҕэ буолан:

– Куснарыаптар дойдуларыгар Баабылабыскайга дьон бары сылдьар ааҕар балаҕан арыйбыттар.

– Ыы-ык! Барахсаттар! Кыс хаар ортото олбуордарын иһиттэн биир ытыс хаары биэрбэт кэччэгэй дьон хайаан дэлэмсийдэхтэрэй? Сымыйа ини?

– Хата бу, сонун буолаарай? «Высочайшим указом за заслуги по ведомству православного исповедания якут Скороульского наслега Сергей Александров сын Михайлов Всемилостивейше пожалован серебряной медалью для нощения на шее на Станиславской ленте!» Оҕонньоор! Күн судаар ыраахтааҕы эйиэхэ мэтээл биэрбит.

– Ыраахтааҕы, дээ? Мэтээл, дээ?

– Үрүҥ көмүс мэтээл!

– Нуо-а? Атын Өссөндүрүөп буолаарай?

– Бу оҕонньор чахчы да түөһэйбит. Биһиги нэһилиэккэ атын Өлөксөндүрүөп суохха дылы дии?

– Оттон оннук буоллаҕына үчүгэй буоллаҕа дии! Ыраахтааҕы барахсан мэтээлэ туох куһаҕаны оҥорбута баарай?

– Хата инньэ диэ!

Ол кэмҥэ верандаҕа күлсэ-күлсэ эдэр дьон тиийэн кэлэллэр. Кинилэри тилэх баттаһа быйыл реальнай училищены бүтэрэн, Иркутскайга үөрэххэ бараары сылдьар Миитэрэй, киниттэн биир сыл балыс, реальнай училищены эһиил бүтэриэхтээх Ньукулай өрүстэн сөтүөлээн тахсаллар.

– Чэ, оҕолор кэллилэр. Тур, чэйдиэххэйиҥ! Ээй! Оҕонньор күөһүн киллэриҥ эрэ!

– Уһуннук сылдьар дьоҥҥут! Түөртүүр ыам буолла. Биһиги буоллар саҥа омурҕанныы сатыыбыт! – оҕонньор мөҥүттэ-мөҥүттэ остуол биир уһугар турар олох маска олорор. Остуол тула олорбут дьиэтээҕилэрин эргиччи көрөн баран: – Хайа, оттон хотуммут?

– Мааҕыын сарсыарда икки кыраларын илдьэ Оһохтооххо, эдьиийигэр Огдооччуйа эмээхсиҥҥэ, ыалдьыттыы барбыта. Киэһэ кэлиэхтэрэ.

– Бу от былдьаһыгар дьаарбайа сылдьаллар, – оҕонньор мөҥүттэр. Ыалдьытын өйдөөн көрөн: – Бу, хайалара буолаҕыный?

– Мөлбөттөн сылдьабын. Баһылай диэммин!

– Ээх, доҕор, Өндүрүйээн кулуба оҕото буоллаҕыҥ! Биир оҕото омук дойдутугар үөрэнэр дииллэрэ.

– Ол миигин этэллэр.

– Сөбө бороҕон! Бэрт сэргэх сырайдаах-харахтаах ыччат эбиккин.

Асчыт дьахтар ас буһарар балаҕантан ытарчаҕа хап-хара чугууну бургучутан аҕалан оҕонньор иннигэр туруорар.

– Пыы, эһээ! Эмиэ сытыйбыт төбөҕүн буһаттар-

быккын! Наһаа куһаҕан сыттаах! – Мааса муннун саба туттар.

– Күөх сайыҥҥа хайа саха ыала идэһэлэнэрин көрбүккүнүй? Төбөнү, туйаҕы, кутуругу күөстэнэр баҕайыта. Хахсыйан, дьэ, амтан киирбит, – оҕонньор мас хамыйаҕынан күөһүн булкуйар.

Асчыт дьахтар үрүҥ көмүс сылабаары киллэрэн, оҕонньор күөһүн аттыгар туруоран, хараҥа халлаан күөҕэ чааскыларга үүттээх чэй кутуталыыр.

Мэхээлэ көмүс үрүүмкэлэрдээх бодунуоһу чугаһатар.

– Аҕаа, ханньаах иһэҕин дуо?

– Кылапы амтаннаах арыгыгын бэйэҥ ис! Миэхэ кыһылгыттан кут.

– Оҕолоор, эһээбит оҕонньор Күн судаар ыраахтааҕы мэтээлин ылбыт. Эҕэрдэлээн кэбиһиэҕиҥ!

– Уой, эһээ! Эҕэрдэлиибин! – Мааса кыыс сүүрэн тиийэн эһэтин иэдэһиттэн уураан «чоп» гыннарар.

– Бу эмиэ туохпутуй? – оҕонньор сөбүлээбэтэхтии туттар да, сиэниттэн астынара куолаһыттан иһиллэр.

– Эһэбит туһугар! – Мэхээлэ үрүүмкэтин көтөҕөр.

– Гип! Гип! Ураа! – Ньукулай уол соҕуруу үөрэнэр студеннары үтүктэн хаһыытыыр.

– Ураа!

– Гип! Гип!

– Ураа!

– Гип! Гип!

– Ураа! Ураа! Ураа!

Оҕолор бука бары саба сырсан кэлэн эһэлэрин кытта үрүүмкэлэрин охсуһуннараллар.

– Эмиэ туохпутуй? – оҕонньор куолутунан сөбүлээбэтэхтии иҥиэттэр.

Арыгыларын иһэн баран бука бары үөрэ-көтө аһаан бараллар.

– Хайа, дьэ, киин сиргэ туох сонун-нуомас баарый? – Мэхээлэ остуол тула кэпсэтиини саҕалыыр.

– Киин сир диэн киин сир буоллаҕа эбээт! Олох күөстүү оргуйар. Прогресс, техника сайдыыта бөҕө! Киинэ, радио Европаҕа бигэтик киирдилэр. Париж – Берлин, Париж – Рим икки ардыларыгар урут паровоһунан иккилии күн айанныыры түргэн айан курдук сыаналыыр эбит буоллахтарына, билигин аэропланынан үс эрэ чааһынан көтөн тиийиэххэ сөп, – ыалдьыт кэпсиир.

– Ол «дьарапалаан» диэн туоххутуй?

– Көтөр аалы этэллэр, эһээ! – Сэргэй быһаарар.

– Чурапчыттан икки судаарыскай оҕус тириититтэн көтөр аал оҥорон күрээбиттэр дииллэрэ, оннук көлө буоллаҕа дуу?

– Оннук-оннук! – Сэргэй эһэтин билэр буолан, тута сөбүлэһэ охсор, Баһылай быһаараары гыммытын илиитинэн сапсыйан тохтотор.

– Дьон өйө-санаата хайдаҕый? – Мэхээлэ ыйытар.

– Боронсуустар, даарым уот ыстаммытын курдук уолҕамчы курдуктар эрээри, олоҕу-дьаһаҕы уларыта охсорго тиэтэйбэт дьон. Ньиэмэстэргэ сылдьан көрдөххө, сэриитимсийбиттэрэ сүрдээх. Бука бары байыаннай таҥаһы таҥнан чиккэҥнэһии бөҕөлөр. Эмиэ сэриини тоҕо тардаары сылдьаллар быһыылаах.

– «Өрөбөлүүссүйэ» дии-дии ииригирбэттэр дуо? – Мэхээлэ ыйытар.

– Ол да ханна барыай? Хас хардыы ахсын социалистар, социал-демократтар, оробуочайдар профсоюзтара…

– Die Gespenst umbertreichen durch Europa! Die Gespenst des Kommunismus! (нем. Европа устун сибиэн сылдьар! Коммунизм сибиэнэ!) – Миитэрэй уол декламациялыыр.

– Дьэбириэйдэр «Манифестарын» хантан булан аахпыккыный? – Сэргэй сөбүлээбэтэхтии.

– Эн булан аахпыккын мин тоҕо ааҕыа суохтаахпыный? – Миитэрэй хадьардаһар.

– Ээ, бу киһи политическайдары кытта суксуруспута ыраатта! – быраата Ньукулай убайын уган биэрэр.

– Бэлиитикэ диэн – обоччо! Биирдэ атаххын уктуҥ да оронон тахсарыҥ уустук. Бэлиитикэҕэ булкуһумаҥ диэн хаста-хаста ньаҥсыйбытым буолла? – аҕалара сөбүлээбэтэҕин биллэрэр.

– Чэ, бээ! Политика хаалан эрдин! Хата, бу Вася Парижтан фотоаппарат уонна «Динамо» синематограф аҕалбыт. Аһаан баран хаартыскаҕа түһүөхпүт. Киэһэ хараҥардаҕына киинэ көрүөхпүт, – диир Сэргэй эйэлэһиннэрэрдии.

– Хаартысканы билэбин. Ол киинэҕин диэн тугуй? – Харчы Сэргэй оҕонньор токкоолоһор.

– Истиэнэҕэ дьон күлүктэрэ сырса сылдьалларын этэллэр.

– Сибиэн дуо?

Бука бары күлсэ түһэллэр.

– Суох, оҕонньоор! Киинэ диэн – хамсыыр хаартыскалары этэллэр, – ыалдьыт быһаарар.

ХАРЧЫ СЭРГЭЙ

Харчы Сэргэй оҕонньор үгэһинэн балаҕанын түннүгэ хараҥа күөҕүнэн толбоннуруута уһугунна. Сиһэ эмиэ быстан хаалбыт, өндөйүөх буолбута синньигэс биилэ уот аһыйа түстэ. Ыарыытын аһа-

ра сатаан тойон эрбэҕинэн ыалдьар сирин баттыалаата. Бэрт аҕыйах сыллааҕыта айа чаачарын курдук чиккэс гына түһэр бэйэтэ саас ылан, аҥнан-бохтон истэҕэ эбээт. Оронун модьоҕотуттан тардыһан олордо.

Дьиэтээҕи хамначчыта дьахтар оҕонньор уһуктубутун билэн, тура охсон, көмүлүөккэ кураанах хардаҕастары уурталаан, күлтэн уоттаах чоҕу таһааран, бэлэм саһаҕаҕа үрэн сирилэттэ. Уот маҥнай сүрэҕэлдьээбиттии хатанна, онтон сыыйа улаатан, тымтыктан хардаҕаска көһөн умайан чачыгыраан барда, сыыйа балаҕан иһин үөл-дьүөл сырдатта.

Уола Мэхээлэ эргиэнин ыыра кэҥээн, биир үксүн оҕолорун үөрэттэрээри, киэҥ сиргэ куоракка көһөн киириэҕиттэн үрүҥ дьиэ кыһынын кураанах турар. Оҕонньор икки хамначчытын кытта кыра балаҕаҥҥа кыстааччы. Мэхээлэ быйыл аҕатын куоракка эмиэ илдьэ киирээри этэн көрбүтүн, оҕонньор сөбүлээбэтэҕинэ буоларыныы иҥиэттэн эрэ кэбиспитэ.

Харчы Сэргэй оҕонньор эргэ арбаҕаһы бүрүнэн, чомпой бэргэһэ кэтэн таһырдьа таҕыста. Хаһыҥнаабыт. Этэрбэһин анныгар хаһыҥҥа тоҥмут тиэргэн ото курдурҕаата. Ойуур саҕатыгар тиийиитигэр үөһэнэн кустар кынаттара куһугураата. Кустар көтөр суолларынан оҕонньор олохтоох кустар буолбатахтарын, айан куһа ааһарын эндэппэккэ быһаарда. Ол аата сайын бараннаҕа. Халлаан сулустарын көрүтэлээтэ. Сулус хараҕа уоттаммыт. Күнүстэн киэһэ ардах дуу, хаар дуу кэлэр чинчилэммит. Кыра сүөһүнү хахха сири булларалларыгар дьаһайыыһы.

Арҕаа диэки тэлиэгэ көлүөһэтэ кыыкырдаата. Оҕонньор хамначчыта Боппой Хаттыкы бааһынатыттан түүтэхтээх бурдугу маҥхааһайга тиэйэн аҕалбытын сэрэйдэ. Эмиэ тойонун Харчы Сэргэй курдук утуйар хараҕа суох киһи. Хайа ыккардыгар туран барбыта буолла? Төһө да сэргэх аатырдар Боппой туран үлэлии барбытын оннооҕор кини билбэккэ хаалбыт.

Боппой – хамначчыт диэтэххэ хамначчыт буолбатах, аймах диэтэххэ аймах буолбатах эрээри Харчы Сэргэйдиин оҕо эрдэҕиттэн кэргэнниһэн хаалбыт киһи.

Харчы Сэргэй, өссө эдэригэр, «Харчы» диэн аатырыан иннинэ, ийэтэ өлбүтүн кэннэ, чороҥ соҕотох уһурумаҕай хаалбыт эдэр уол Тайҕаҕа көмүскэ бара сылдьыбыттаах. «Көмүскэ баран көнөн кэлээри» гыммыт эр бэрдэ сатыыра диэн мас кэрдиитэ этэ. Сахалары кытта мас кэрдиитигэр сылдьыбыта. Дуоннааҕы өлөрбөт, айахтарыгар эрэ сылдьар кэриэтэ этилэр. Ол да гыннар бириискэ аата бириискэ, сахаларга да, нууччаларга да араас дьон бааллара, ааттаах олоҥхоһуттар, айылҕаттан айдарыылаах хомуһуннаахтар, киһи үтүөлэрэ, илэ абааһылар да. Эдэр уол элбэҕи билбитэ, элбэххэ үөрэммитэ.

Биирдэ мас тиэйээччилэри кытта, сэргэхсийэ таарыйа, бириискэҕэ ас атыылаһа киирбитэ. Аара суол кытыытыгар кытайдар үүтээннэрэ баара. Масчыттар кэлэ-бара онно кыра төлөбүргэ чэйдээн, сынньанан ааһар буолаллара. Үгэстэринэн чэйдээн, сынньанан, табаларыгар тыын ыллараары ол үүтээҥҥэ тохтообуттара.

Дьиэлээх хаһаайын Кытай Миисэ: «Ньиньхао!» – диэн мичээрдээн орсойбутунан утары тахсар бэйэтэ, бу сырыыга көстүбэтэҕэ.

Үүтээн иһэ дьар курдук тымныынан көрсүбүтэ. Таһырдьааҥҥы сырдыктан дьиэ иһигэр харахтара үөрэниитэ алдьархай буолан ааспытын көрбүттэрэ. Күөдэл курдук ороҥҥо хабарҕатын быстарбыт кытай ойоҕо, аттыгар сэттэлээх-аҕыстаах кыыс, орон сыҥаһатыгар илиитигэр кыракый быһыччаны боччоччу туппут уончалаах уол өлөн сыталлара. Кытай Миисэ бэйэтэ суоҕа. Тохтубут хаанынан суоллаан, үүтээнтэн отучча саһааннаах сиргэ өлө сытарын булбуттара. Тыына быста охсон биэрбэккэ быһаҕынан бүттэтэ суох кэйгэллээбиттэр этэ. Тайҕа ороспуойдара Кытай Миисэ, кымырдаҕас курдук күннэри-түүннэри түбүгүрэн, муспут көмүһүн халаарылар ыалы ыалынан кыргыбыттар.

Ынчыгы истэн, күөдэл курдук таҥас быыһыттан хаҥас ойоҕоһугар быһаҕынан анньыллыбыт сырҕан баастаах түөртээх-биэстээх уол оҕону булан ылбыттара. Уолчаан өйө суох хаанынан уста сытара, көмөлөспөтөхтөрүнэ бэрт сотору өлөр туруктааҕа.

Уот оттон, быһах тимирин кытардан, бааһын бүүрэ сиэтэн хаана барарын тохтоппуттара.

Оҕо бириискэҕэ хайдах да тыыннаах тиийэр кыаҕа суоҕа. Сэргэй оҕону сүгэн масчыттар балаҕаннарыгар төннүбүтэ, аргыһа алдьархай буолбутун тыллыы бириискэҕэ киирбитэ.

Сэргэй оҕону ыарыылаан утуйар уута көппүтэ. Оҕо, баччаҕа кэлиэх, баччаҕа кэлиэх курдук, хаста да «бу түүнү туораабат» дэттэрэн баран, оттон-мастан тардыһан син тыыннаах хаалбыта. Арай олус куттанан, кута көтөн, тылыттан маппыт этэ. «Бо-бо-бо» – эрэ диэхтиирэ. Онон Боппой диэн ааттанан хаалта.

Оҕо тыыннаах хаалбытын истэн, кытайдар ылаары кэлэ сылдьыбыттарыгар Боппой сарылыы-сарылыы Сэргэй күлүгэр түһэ сылдьыбыта. Сэргэй

көтөҕөн ылан анараа дьоҥҥо биэрээри гыммытыгар, иэрийэ-иэрийэ Сэргэй таҥаһыттан кытаахтаһа сылдьыбыта. Кытайдар да кыра оҕону сэнньилгэ оҥосто сатаабатахтара, саатар эрэ диэх курдук сапсыйан кэбиспиттэрэ.

Ол кэмтэн Боппой Сэргэйгэ ини дуу, оҕо дуу, кулут дуу, чэ быһата кини быстыспат сорҕото буола сылдьар. Буруйа диэн тыла суох, «Бо-бо-бо» – диэн саҥалаах.

Сэргэй дойдутугар «көмүстэн көнөн» кэлиэхтээх киһи Көмүстээх Тайҕаттан кытай оҕото сиэтиилээх турар бэйэтэ эрэ эргиллибитэ. Боппой Сэргэйтэн харыс да хаалсыбакка кутурук маһын курдук олорсо сылдьара. Үлэһитинэн, тук курдук улгумунан, майгыта көнөтүнэн, эрэллээҕинэн ханнык да сомоҕо көмүскэ бэриллибэт киһи буоллаҕа. Сэргэй ол өттүгэр баҕас көмүстэн чахчы көнөн кэлбитэ. Ол кытай үүтээнигэр түбүлээн ааспыт алдьархайтан ыла, Боппой кини олоҕун суолугар барытыгар арахсыспат аргыс.

Үс-түөрт сыл устата Көмүстээх Тайҕа олоҕун-дьаһаҕын, туохха ордук наадыйарын олус үчүгэйдик билэн, Тайҕаҕа сүөһү үүрэн илдьэн атыылыыр барыстааҕын быһаарбыта. Дьиҥэр бириискэлэргэ бобуулаах арыгы ас атыыга хамаҕатык барара. Ол эрээри Сэргэй сууту-сокуону билинэр киһи «испирдэниэс» аатырыан баҕарбатаҕа. Онон Тайҕаттан мунньунан кэлбит кыракый харчытынан, сорҕотун Тайҕаҕа тиийэн атыылаатаҕына төннөрүөх буолан иэс ылан, уон биэс оҕус кунаны Боппойунаан уонна бииргэ үөскээбит доҕорунаан Буокайдыын (кэлин Бодойбо Борокуоппайынан биллибит ааттаах хаартыһыт, сүүлүк буолбут киһилиин) үһүө буолан Тайҕаҕа үүрбүттэрэ.

Кыыл кэриэтэ сылдьыбыт оҕус кунаннар маҥнай утаа дойдуларыттан барымаары үрүө-тараа сырсан муҥнууллара. Ол эккирэтиһиитигэр күннэрэ баранара. Аара үчүгэй мэччирэҥнээх сир түбэспэккэ иккилии-үстүү күн аһаппакка хаамтараллара. Аны бэлэм күрүө-хаһаа, хааччах суох буолан, сүөһү утуйар эрэ кэмигэр кыратык харахтарын тымныта түһэллэрэ.

Өйүөлэрин туомун бэйэлэрэ сүгэ сылдьаллара. Боппой, чороччу улаатан эрэр уол, улахан дьонтон отой хаалсыбакка саппай уопсара. Боппойдорун ыйыытынан биир бэрт сымнаҕас кунан баарын бэлиэтии көрөн, аттаан, муннун тэһэн, чурумчу кэтэрдэн айааһаабыттара. Буокай оҕус сиһигэр олорор таһаҕас ыҥыыра курдук оҥорон, малларын кунаннарыгар ыҥырдыбыттара. Айаннара тута чэпчии түспүтэ, Боппой сылайдаҕына кунанын миинэн кэбиһэрэ. Ол курдук айаннаан испиттэрэ.

Кэлин үөрэнэн үчүгэй мэччирэҥнээх сиргэ түбэстэхтэринэ үүрэр сүөһүлэрин Боппойдоругар бостууктата хаалларан, бэйэлэрэ айанныыр сирдэрин көрө, наада буоллаҕына күрүө-хаһаа оҥоро баран хаалаллара.

Өйүөлэрэ баранан, киэһэтин эрэ уу судураай хааһы оҕото буһарыналлара.

Биирдэ саҥа сири көрөн, хонон баран эргиллибиттэрэ ыраахтан, аччыктаабыт дьон муннуларын кычыгылатан, үөлбүт эт сыта дыргыйан көрсүбүтэ.

Аччыктаан бөҕө кэлбит дьон харса суох ас үрдүгэр түспүттэрэ. Аһаан сэниэ ылан, көмүллүү олорор уҥуоҕун өйдөөн көрөн Буокай ыйыппыта:

– Ха? Биһи бу туох этин һии олоробутуй?

Боппой отой өйдөөбөтөх курдук туттубута.

Аһылык саҕана өрүүтүн дьон айаҕыттан туох

эмит мүччү ыстанарын күүтэн сырбаҥныы олорор ыттара көстүбэт буолбут этэ. Туох этин сии олороллорун онно эрэ сэрэйбиттэрэ.

Буокай өҕүйэ сатаабыта да туох да тахсыбатаҕа. Боппой түбэспитин өйдөөн барыах-кэлиэх сирин булбатаҕа.

Сэргэй дьонун көрөн баһын быһа илгистибитэ уонна күл да күл буолбута. Онно куттанан кутуйах иинин кэҥэтинэ олорбут Боппой, куттал ааспытын билэн утары ымайбыта уонна илиитинэн-атаҕынан хайдах бултаабытын, хайдах астаабытын көрдөрбүтэ. Дьоно маҥнай көннөрү күлсүбүттэрэ, устунан иэрийэ-иэрийэ барбыттара.

Хайыахтарай нөҥүө күнүгэр эмиэ Боппойдорун «булдунан» үссэнэллэригэр тиийдэхтэрэ дии.

Ол курдук муҥнанан Тайҕаларын син булбуттара.

Сэргэйдэрэ бириискэлэри билэр, ханныктык эмэтик нууччалыы балкыһар буолан, бириискэлэргэ этинэн эргинэр Гинзбург дьэбириэйи булан, кунаннарын барыларын тыыннаахтыы киниэхэ туттарбыттара.

Гинзбург үөрүйэх баҕайытык кунаннар систэрин имэрийтэлээн, моойдорун, саалларын тутан-хабан баран:

– Ыг-гыг-ганнар, кыгалаг-р, Биигдиилэг-гин ики целковай пятьдесят копейкаҕа ылабын!

– Сомуорускай курдук багдайбыт саха ынаҕын ханна көрбүккүнүй? Ырыганнара суох. Ырыганнара эбитэ буоллар хоҥхочокторун уҥуоҕа тахса сылдьыа этэ. Алта солкуобайтан итэҕэскэ биэрбэппин!..

– Бастаг-га – уҥуох, истэг-гэ – саах, эттэгэ агыйах!.. Ики целковайга да багаг-га саагбах!

– Уҥуоҕа суох эттээх, сааҕа суох истээх сүөһү баар үһү дуо? Биир маннык кунанынан элбэх оҕолоох, аҥардас эт аһылыктаах саха ыала кыһыны туоруур. Этэ аҕыйаҕар оннук буолар үһү дуо? Алта солкуобай да паас!..

– После забоя деловой этэ быычыкаайык тах-сыаг-га. Ики целковай буолаг-га биллибэт. Бачча ыг-гаахтан кэлбиккитин учеттаан – два шестьдесят и по г-гукам!

– Аҥардас ыраас этигэр таһаардахха биир кунан уон икки солкуобайга барыаҕа, кунаннарбын алталыыттан итэҕэс туттарбаппын! – Сэргэй кэлиилии кэбэ турбута.

Атыылаһааччы сыанатын туох иһин таһаарбата, атыылааччы туох иһин түһэрбэтэ.

Ол курдук балайда иэхсибиттэрэ. Биирэ эти хайаан да атыылаһыахтааҕа, атына кунаннарын хайаан да батарыахтааҕа. Кэмниэ кэнэҕэс Сэргэй:

– Туох хара батталай, доҕор! Эн сыанаҕар туттардахпытына дойдубутугар биирдии кунаны үстүү солкуобайга атыыласпыт дьон ночооппутун да саппаппытыгар тиийэбит! Оччотугар кунаннарбытын бэйэбит өлөрөммүт ыаллары кэрийэ сылдьан атыылыахпыт! – диэбитигэр, дьэбириэй хас биирдии кунаны ыйаан, ыраас этигэр таһааран тутарга этии киллэрбитэ.

Онно даҕаны албына-түөкэйэ суох ааспатаҕа.

Сэргэй кунаннарын туттарыахтаах күнүн иннинэ уулаппакка, кураанахтыы хадаҕалаан аһаппыта, туттарыахтаах күннэрин сарсыардатыгар утаппыт сүөһүлэри истэрэ сараччы үллүөр диэри диэри уулаппыта.

Кунаннарын ыйаан бүтэрэн эрдэхтэринэ Боппой Сэргэйгэ ыҥырана-ыҥырана ыйааһын туораахтарын ый да ый буолбута. Сэргэй онно өйдөөн көрбүтэ Гинзбург обургу ыйааһынын туораахтарын дьөлө хаһан баран, сибиниэс куттарбыт этэ.

Түргэн өй муҥутаан Сэргэй, сонно буутугар түөртүү киилэни сүтэрэрин суоттуу охсон, ыйааһын туорахтарын туппутунан Гинзбурга хонтуоратыгар ойон киирбитэ. Анарааҥҥыта туох да буолбатаҕын курдук атын туораахтары туттаран кэбиспитэ.

Бүтэһиктээх аахсыыларыгар Гинзбург бирикээсчигэ кунаннар ыйааһыннарын бутуйа сатаабыта, Сэргэйиҥ, хата балыйтаран да бэрт, мөккүһэн, кунаннарын үсүһүн ыйаабыттара.

Кэлин тиһэҕэр син тыл-тылларыгар киирсэн илии охсуһан, ылсан-бэрсэн эйэ дэмнээхтик арахсыбыттара. Кунаннарын ыйаан, ыраас этигэр таһааран, бириискэ лааппыларыгар атыыланар эт сыанатын аҥарыгар да туттарбыттарын үрдүнэн, кэлин тиһэҕэр биирдии кунан сэттэ аҥаар солкуобайга турбута. Сэргэй күлүгэр эрэ имнэнэн кэбиспитэ.

Ол кыһын Тайҕаҕа мас кэрдиитигэр хаалбыттара. Сэргэй дьэһээтинньигинэн сылдьыбыта. Үлэни да сатаан тэрийэрэ, кэпсэтиини да ыытара. Онон мас кэрдээччи сахалар бас-көс туттан кэбиспиттэрэ.

Кыһыҥҥы уһун киэһэлэргэ тугу гыныахтарай? Масчыттар аралдьыйаллара диэн хаарты этэ. Сэргэй өссө Тайҕаҕа бастакы сырыытыгар хаартыга «чачайбыт» буолан чугаһыы сорумматаҕа, туораттан дьон оонньуурун көрөрө. Ол оннугар Буокайдара хаартыга утаппыттыы умса түспүтэ. Маҥнай утаа мас кэрдиитигэр ылбыт аһылыктарын харчытын барытын сүүйтэрэн кэбиспитэ. Инньэ гыннар да кунаннар харчыларыттан киниэхэ тиксиэхтээх харчыга дураһыйбатаҕа, сүрдээх уус буолан ону-маны бытархайы уһанан, эбилик харчы оҥостон, онтунан хаарты оонньуура. Сүгэ угуттан саҕалаан арааһы барытын оҥортороллоро.

Сааһыары өрүс баһыгар тиийэн, кунаннарын атыылаабыт харчыларыгар табаар атыылаһан, оччолорго саҥа өрөйөн-чөрөйөн эрэр Нам уолугар Сэрбэкэҕэ, табаардаах аалын Дьокуускайга тиэрдэргэ кэпсэтиспиттэрэ.

Дойдуларыгар аҕалбыт табаардарын атыыласпыт сыаналарыттан балтараа бүк барыһырбыттара. Онон ол күһүнүгэр Тайҕаҕа 50 төбө үүрбэни илдьибиттэрэ.

Былырыыҥҥы эрэйдэрэ үөрэтэн, Сэргэй сайын эрдэттэн төрдүө буолан, сүөһү үүрэр сирдэринэн күрүө-хаһаа тутан, оттоон эрдэттэн бэлэмнэммитэ.

Кунаннарын Сэргэйгэ барыстаахтык атыылаабыт, манньатын чэй, табах бэриһиннэрбит дьон сүөһүлэрин бэрт хамаҕатык биэрбиттэрэ, саас эргиллэллэригэр чэй-табах, араас табаар сакаастаспыттара. Сүөһүнү иэс биэрээччи да элбээбитэ.

Ол аайы кэһэй буолан, бу сырыыга ыттарын сиэбэт курдук дьаһаммыттара. Онон хара ааныттан тэрээһиннээх айан саҕаламмыта. Эрдэттэн мэччирэҥнэри чинчийэн билбит, үүрбэлэрин сынньатар сирдэригэр от бэлэмнээбит, үүтээн, күрүө-хаһаа туттубут буоланнар уонна Өлүөхүмэҕэ туустаах уулаах үрэххэ аҕыйах да хонукка турбут сүөһү уойарын, төлөһүйэрин билэннэр, үүрэр сүөһүлэрэ Тайҕа курдук ыраах сиргэ тиийэригэр ырыаҕынааҕар өссө ордук төлөһүйэн тиийбитэ.

Гинзбург дьэбириэй Сэргэйи, отой, өр кэмҥэ сүтэрэ сылдьыбыт чугас аймаҕын булбут курдук үөрэ-көтө көрсүбүтэ, күндүлээһин, айах тутуу бөҕө буолбута. Холуочутан баран кумааҕыга илии баттата, хаартылата, дьахтардата сатаабыта да – Сэргэйиҥ, хата, киитэрэй бөҕө, ханнык да угаайыга киирэн биэрбэт курдук Боппойун батыһыннара сылдьара.

Боппой туох эмит куһаҕан тахсаары гыммытын

эрдэттэн сибикилиирэ, оччоҕо Сэргэйиттэн харыс да сири халбарыйбакка кэтиирэ-маныыра. Сэргэй харабыллыыр, араҥаччылыыр киһилээҕиттэн кинини күөмчүлүүр санаалаах дьон тардына, дьааххана түһэллэрэ.

Инньэ гынан биирдии кунаннарын аҕыстыы солкуобай курдукка атыылаабыттара.

Бу сырыыга уонча идэһэни мас кэрдээччилэргэ анаабыттара. Онон төрөөбүт дойдуларыттан, алаастарыттан тэлэһийэ сылдьар саха дьоно барахсаттар сахалыы идэһэ өлөрөн, дьоро киэһэлэнэн абыраммыттара. Сэргэйдээх отой ытыс үрдүгэр сылдьыбыттара.

Үгэстэринэн эмиэ сыарҕа суола бараныар диэри мас кэрдиитигэр кэпсэппиттэрэ. Сэргэй дьэһээтинньиктиирэ, мас кэрдэр дэлээнэлэри быһан биэрэрэ, кэрдиллибит мастары мээрэйдиирэ. Баттыгаһа суоҕунан, кэпсэтиини кыайарынан мас кэрдээччилэргэ улаханнык сөбүлэппитэ.

Алдьархай отой атын аанынан ааҥнаабыта. Барыта Буокайдарыттан саҕаламмыта. Саахтаҕа тирээбил буолар мастары тиэйэрэ. Ол сылдьан хаартыга ылларардыы ылларбыта. Кэлэ-бара хонор сирэ хаартыһыттар дьиэлэрэ буолбута.

Хаарты хараҕын ааҕарга үөрэнэн, албыны-түөкэйи, харах баайыытын да баһылаан, үчүгэй оонньооччулар таһымнарыгар тиийбитэ.

Биирдэ аҕалбыт маһын туттаран, табаларын аһылыктаах сиргэ ыыталаан баран киэһэ хойутуу хонор сиригэр тиийбитэ. Оонньуу саҥа саҕаланан эрэрэ.

– Оо, Буохаанчык кэллэ! – дьиэлээх хаһаайын айхаллыы көрсүбүтэ.

Сыгынньахтаныах да бокуой биэрбэккэ арыгы кута охсон биэрбиттэрэ. Буокай таһырдьа хаалларбыт таба саҥыйаҕын иһинэн кэтэ сылдьар чараас арбаҕаһын киэр илгээт, олорон оонньоспутунан барбыта.

Маҥнай утаа сүүйэн күлүмнэхтэппитэ. Мөлтөх оонньооччулар, кыра харчылаахтар сыыйа-баайа туораан испиттэрэ. Кэлин төрдүөйэх эрэ хаалбыттара. Икки оонньооччу сүүйтэрэр эрэ саҥнаахтара да, харчылара элбэҕэ бэрт буолан остуолтан турбакка оонньоһоллоро. Хаһыытаан-ыһыытаан, хас биирдии түһүүнү ырытан, тура-тура олорбохтоон, оонньууну өссө сытыырхатан биэрэллэрэ.

Сүрүн оонньооччута сымарыттыбыт бөдөҥ-садаҥ саха. Наһаа да мааны буолбатар сэнэх таҥастаах, быччаҕалдьыт быһыта сиэбит эбирдээх сирэйдээх киһини дьон бары дьулайа, дьааххана соҕус «Уруукабыс» диэн ыҥыраллара.

Буокай сүүйүү бөҕөтүн сүүйэн өттүгэр имнэнэ олорбута. Баан муҥутаан аҕай турдаҕына, куоһур хараҕа барыта тахсыбытын курдук саныы олордоҕуна, Уруукабыс чиэрбэ хотуна куоһур хаартынан бааны барытын охсон ылбыта.

– Буот тэбэрээ! – көрөөччүлэр саҥа аллайыылара эҕирис гынан ылбыта.

– Бардыа!..

Ыҥырыылаах киһи бааны төннөрүөхтээҕэ. Буокай туохха түбэспитин онно эрэ өйдөөбүтэ. Сүрүн оонньооччута – Тайҕа ороспуойа Эһэ Харах Тиитэп, сүүттэрээччилэр, тэптэрэн биэрээччилэр – кини илии-атах дьоно буолалларын билбитэ. Билэн да хайаахтыай? Ороспуойдар обургулар ытырбыттарын ыһыктыбат эрэстииннэр буоллахтара эбээт!

– Нохоо, сүүттэриигин үс күнүнэн ыпсараҕын! Көссүө тыл бэлиэ! Уонна куота, саһа оонньуу сылдьаайаҕын! Биһиги илиибит уһун, син биир булуохпут…

– Биитим да төрдүгэр тиэрдиэхпит суоҕа…

– … уонна босхо борогуонунан борочуотам муус аннынан дойдугар ыытыахпыт!..

Ороспуойдарга түбэспит Буокай сордоох масчыттар балаҕаннарыгар отой өлөн тиийбитэ. Аһаабакка да арбаҕаһынан баһын сууланан баран нааратыгар сыппыта. Дьоно чэйгэ ыҥыра сатаабыттара да турбатаҕа.

Туох эрэ куһаҕан буолбутун сэрэйэн Сэргэй дьон суоҕар миннээн Буокайын кытта кэпсэппитэ. Анарааҥҥыта хайыай, туохха түбэспитин бииргэ үөскээбит доҕоругар түөрэ ууран биэрбитэ.

Болдьообут күннэрэ сарсын үүнүөхтээҕэ. Киэһэ дьон бары мустубутун кэннэ Сэргэй Буокайдара туохха түбэспитин кэпсээн биэрбитэ, сүбэ-ама көрдөөбүтэ. Балаҕан дьоно бука бары да мунньан сордоммут харчылара Буокай сүүттэриитин сабар кыаҕа суоҕа. Арааһы барытын ырытан көрбүттэрэ да хайата да сатабыла суоҕа. Мэлдьэхси бэрдэ сытыы-хотуу, күүстээх, кытыгырас Мэҥэтэй ороспуойдары кытта кыргыһарга этии киллэрэ сылдьыбытын саба саҥаран кэбиспиттэрэ.

Онно Сэргэй табаларын эттэһэр киһилэрин Андаҕаны саныы биэрбитэ. Андаҕа улахан хомуһуннаах ойуун буоларын бары билэллэрэ, онон хаһаана сыппыт чиэппэрдээх бытыылкалаах арыгыларын кыбыммытынан, сүбэ-соргу тардыһа түүннэри Андаҕа ордуутугар аттаммыттара.

Андаҕа бэлэм күөстээх тоһуйбута.

Аҕалбыт кэһиилэриттэн амсайан, аһаан-сиэн баран Сэргэй наадатын этээри гыммытын Андаҕа илиитин утары уунан тохтотон кэбиспитэ.

– Билэбит!..

– Оччотугар… Ытык кырдьаҕас эйиигиттэн сүбэ ылаары, соргу тэптэрээри кэлэн олоробут. Акаары саха уолаттарын баалаама дуу? Биһиги кыһалҕабытыгар амаҕаччылыыр тыллаах буолаайыккыный?

– Хаан олбохтоох, дириҥ, ыарахан түһэхтээх дьоҥҥо түбэспиккит. Аанньанан арахсыахтара суох… – ойуун саҥата суох бүк түһэн олорбохтообута.

– Арай… Арай эн кэлин кэмсиммэт, кэриэлийбэт буоллаххына – ойуун Буокайы чолбоодуччу одуулаабыта.

– Ааҥнаабыт алдьархайтан эрэ быыһаа! – Буокай сири-буору кымыстаабыта.

– Ас амтаннааҕын аһыаҥ, харчыны көппөх курдук укта сылдьыаҥ, ол оннугар киһилии сэбэрэҕин сүтэриэҥ…

– Түбэспиппиттэн эрэ төлөрүт!

– Дьахтар бөҕөнү сыымайдыаҥ да, сылаас хоой диэни билиэҥ суоҕа…

– Өлөрбүттэн эрэ өрөһүй!

– Дьиэ бастыҥын билиэҥ да, иэримэ дьиэни иччилиэҥ, төрөтөр оҕону төлкөлүөҥ суоҕа!

– Абыраа!!!

– Чэ, оччотугар!.. – ойуун кутуран киирэн барбыта.

Сэргэй этэ-сиинэ куҥ курдук буолан хаалбыта. Ойуун тугу эрэ Буокайга этэрэ да саҥатын дуораана эрэ иһиллэрэ.

Андаҕа Буокай сиэбигэр укта сылдьар холуода хаартытыттан көтүтэн таһааран, эбиэн тууһун

сиэппитэ, буор көһүйэттэн тугу эрэ иһэрдибитэ. Ол кэнниттэн Буокайа чочумча буолаат тымныы ууну испит сылгы курдук титирээн, дьигиһийэн киирэн барбыта, оллооҥҥо сытар үөттүрэҕи харбаан ылан, эккирэтэ сылдьан сиргэ тугу эрэ кэйиэлээ да кэйиэлээ буолбута. Сэргэй өйдөөн көрбүтэ үөттүрэх үөрбэ буолан хаалбыта, онон Буокайа сиргэ эриллэҥнии сылдьар эриэн үөнү кэйиэлиирэ. Онтон үөттүрэҕин мүччү тутан, таба олбоххо лах гына олоро түспүтэ. Хараҕын өҥүргэһинэн көрөн, айаҕыттан күүгэн аллан, таттаран чиччигинээбитэ. Сыыйа уоскуйан, үөһэ-аллара тыыммахтаабыта, налыйан хаалта.

Аа-дьуо чэйдээбиттэрэ.

Чэйдии олорон Андаҕа хонноҕун анныттан таба хабаҕыттан оҥоһуллубут лис курдук ыарахан мөһөөччүгү Буокайга туттаран кэбиспитэ.

– Бу ымыыҥ! Куруутун моонньугар кэтэ сырыт. Атын киһи илиитигэр киирдэҕинэ хайаан да хаан олбохтоох буолуоҕа, сонно таба лабыктатыгар кубулуйуо, оччотугар эн өлүөҕүҥ!..

Онтон Сэргэйгэ туһаайан:

– Бүгүҥҥүттэн ыла атырдьах маһыныы арахсаҕыт. Бу дойдуга хаалбаккын. Сэрэнээр, суолгар элбэх моһол, эрэй күүтэр. Араҥаччылыыр киһилээх эбиккин, кини илиитин-атаҕын кэтээтэххинэ эйиэхэ иитиллибит айалары мүччү түһүөҥ, ааккын билбэт гына байыаҥ.

Бүтэн, дьиэлээри туран Сэргэй ойууҥҥа харчы биэрээри гыммытын анарааҥҥыта сапсыйан кэбиспитэ:

– Мин ылыахтаахпын ыллым!..

Дьиэлэригэр кэлэн баран ойууннарын мөһөөччүгүн арыйан көрбүттэрэ – сомоҕо көмүс буолан хаалта.

Киэһэтигэр ороспуойдар иэстэрин ирдии тиийэн кэлбиттэрэ.

Эрдэттэн сүбэлэһии быһыытынан саха дьонун сиэринэн ороспуойдары ыалдьыт курдук көрсүбүттэрэ, чэйдэппиттэрэ.

Кэпсэтиини Сэргэй саҕалаабыта.

– Бу Буокайбыт акаарытыгар улаханнык саакка-суукка киирэн олоробут. Хаарты сокуона биир – иэс төлөнүөхтээх. Хайыахпытый туох баарбытын барытын солуок ууран төлөһөрбүтүгэр тиийэбит, – онтон Буокайыгар туһаайан, – Били малгын көрдөр эрэ.

Буокай хонноҕун анныттан сомоҕо көмүһү таһааран Эһэ Харах муннун анныгар үҥүлүппүтэ. Анарааҥҥыта хараҕа сүүрэкэлии түспүтэ. Ону көрөн Сэргэй ымах гыммыта.

— Көрдүгүт? Буокай сүүттэриитэ ити мал чиэппэригэр да тиийбэтэ буолуо. Онон барытын биэрэн ыытар санаабыт суох. Оонньоон сүүйдэххитинэ – мал эһиэнэ!

Биир-биэс тыла суох сөбүлэспиттэрэ. Түргэнник остуолу босхолуу охсон хаарты оонньуутун тэрийбитинэн барбыттара. Оонньооччулар Буокайдаах Эһэ Харах иккиэ эрэ этилэр, атыттар көннөрү көрөөччү буолбуттара.

Эһэ Харах эрдэттэн суос бэринэн, икки харыстаах быһаҕын остуол ортотугар батары саайбыта. Ол аата «кыайыҥ да кыайтарыҥ – көмүс миэнэ» диэн дьаҕарыйыы этэ. Эһэ Харах уҥа өттүгэр уҥа илиитэ, эттээх малысхах курдук сирэйигэр быһаҕынан быһа суруйан ааспыт курдук кыараҕас харахтаах, дойдутугар сылгы уоруйаҕынан аатырбыт, Эмэһэ Сирэй кэккэлэспитэ, кэннигэр Эһэ Харах, охсор илиитэ, дойдутугар ыһыах саҕана дьахтары күүһүлээн баран былаатынан тууйан өлөрбүт, сууттан-сокуонтан Тайҕаҕа саспыт Бэлэм Сутурук суодаллан турбута, киирэр аан аттынааҕы наараҕа, ороспуонньук суолун кутурук быһааччыттан саҕалаабыт Кыракый Түөкүн, солуута суох ымах гына-гына, ыт буутун саҕа бэстилиэтинэн оонньуу олорбута. Хайаларыгар да сыыҥтыыр дуу, киһи тыыныгар турар дуу синэ биир буолан хаалбыт дьоно быһыылаахтара.

Эмэһэ Сирэй остуол аннын сирийэн көрөн баран, Буокайы ыххайан туран сиэптэрин тиэрдэрбитэ, тоҥолоҕор диэри сиэхтэрин ньыппарыттарбыта уонна туох да киһи уорбалыаҕа суоҕун биллэрэн киһитигэр кэҕис гыммыта.

Туоһулар ортолоругар сабыс-саҥа холуоданы алдьатан, туора хаарты киирбэтэҕин, ханнык да бэлиэ суоҕун бэрэбиэркэлээбиттэрэ.

Оонньуу саҕаламмыта.

Эһэ Харах да ааттаах оонньооччу буолан биэрбитэ. Иэмэх мастыы эриспиттэрэ. Күн хаан тирээбитигэр Буокай таҥас бүтэй хоонньугар укта сылдьар саппыйатын туппахтаабыта. Эмискэ төбөтө сырдыы түһэргэ дылы гыммыта, сонно Эһэ Харах баппаҕайын иһигэр бобо тутан олорор хаартылара курдат көстөн ылбыттара. Буокайга ким эрэ тугу гыныахтааҕын, ханнык хаарты кэлиэхтээҕин, утарылаһааччыта ханнык хаартыны түһэриэхтээҕин ыйан биэрэр курдуга. Инньэ гынан киһитин үстэ төхтүрүйэн олордон ылбыта.

Бүтэһик барыытыгар Эһэ Харах дьэбидис гыммыта, остуолга батары сааллыбыт быһаҕын үрдүгэр түспүтэ. Сэргэй Эһэ Харах харытыттан харбаан ылбыта. Эһэ Харах күүстээҕинэн биллэр этэ да күүстээххэ күүстээх түбэспитэ – быһахтаах илиитэ тимир ытаччаҕа хам ылларбыт курдуга.

Сонно мучумаан ааттааҕа саҕаламмыта. Эмэһэ Сирэй Сэргэйи ойоҕостон быһаҕынан өтөрү түһэн истэҕинэ, Боппой баалкынан Эмэһэ Сирэй быһахтаах илиитин тоҥолоҕор охсубута. Эмэһэ Сирэй ыарыытыттан өрө сарылыы түһээт, быһаҕын мүччү туппута.

Эһэ Харах кэннигэр суодаллан турбут Бэлэм Сутурук дабык гыныах курдук буолан иһэн, атаҕа эрэ адаарыйан хаалбыта. Кыра уҥуохтааҕын иһин Хаптааһай диэн ааттаммыт Байаҕантай киһитэ Бэлэм Сутуругу кулгаах тааска саайан дөйүтэн түһэрбитэ.

Киирэр аан таһыгар тилигирэтиһии бөҕө буолбута. Бэстилиэт тыаһа «чус» гыммыта. Сэргэй анаабыт икки киһитэ Кыракый Түөкүнү умса баттаан, илиитин эрийэн, бэстилиэтин былдьаан ылбыттара. Ол кэмҥэ бэстилиэт эстибитэ. Буулдьа, хата, кими да таарыйбакка балаҕан өһүөтүгэр хатаммыта.

Хаптааһай туох да буолбатаҕын курдук дөйө сытар Бэлэм Сутурук үрдүгэр олорон, аа-дьуо хамсатыгар табах уурунан, хататын саҕан, табахтаан бусхаппыта.

– Доҕоор, табаххыттан бэрис эрэ! – Кыракый Түөкүнү хам баттаан олорор оонньуулаах-күлүүлээх, олоҥхоһут, чабырҕахсыт, уус тыллаах Мэҥэ бэрдэ Лэбийэ уола Хаптааһайтан көрдөспүтэ. Хаптааһай табахтаах саппыйаны быраҕан биэрбитин хабан ылан, атаҕын оллооннуу уурунан, болтойбут улахан хамсанан табахтаан унаарыта-унаарыта:

– Эһэ Харах халты көрөн Эмэһэ Сирэй эмсэҕэлээтэ, Бэлэм Сутурук эристиин Хаптааһайтан хаптайда, Кыракый Түөкүнү кыракый өйүн бэстилиэтэ да быыһаабата.

– Ыттар! – Кыракый Түөкүн үөхсэ-үөхсэ мөхсөн көрбүтэ.

– Сүгүн сыт, түөкүн! – Мэҥэтэй Кыракый Түөкүнү Лэбийэ уолуттан ылбыт хамсатынан оройго «лос» гыннарбытыгар хамсаттан кыым ыһылла түспүтэ.

– Абытыый!.. – Кыракый Түөкүн өрө сарылыы түһэр.

– Сааттыҥ дуо, кэһэй! – Лэбийэ уола күлэр.

Эһэ Харах баппаҕайын сохсоҕо ылларбыт тыа-

тааҕы курдук бабдьыгырыы-бабдьыгырыы илиитин тардыалыыр.

– Сүгүннээ диэтим! – Сэргэй хаҥас сутуругунан Эһэ Хараҕы сүүскэ доргутар. Киһитэ күүһү билинэн саҥата суох барбытыгар, – Манан да аҕай эрээригит Тайҕаны барытын кыам үктүү сылдьар эбиккит. Күүстээххэ күүстээх, сүүлүккэ сүүлүк түбэһэр. Буокайга тэҥнээх оонньууга хаартыга сүүйтэрбиккин билинэҕин дуо?

– Ханнык Буокайга?

– Билинэҕин дуо?! – Сэргэй Эһэ Хараҕы ырбаахытын саҕатынан эпсэри тардар.

– Билинэн!.. Билинэн!..

– Баччалаах ыраах сиргэ төрөөбүт буорбутуттан тэлэһийэ сылдьан, сахалар өйөһө-убаһа, көмөлөсүһэ сылдьыахпыт оннугар бэйэ-бэйэбитин сиэһэ сатыы сырыттахпыт!!! Биһиги тыытыспат дьону кытта тыытыһааччыбыт суох. Тыыттаххытына хайдах буоларын бэйэҥ көрдүҥ. Өйдөөтүҥ дуо? Өйдөөтүҥ дуо?!..

– Өйдөөн-өйдөөн!..

– «Аны эһиги үс бараа күлүккүтүн быһа хаамыам суоҕа!» – диэн андаҕай!.. Чэ!..

– … эһиги үс бараа күлүккүтүн…

– «Андаҕайабын» диэ!

– Андаҕа… Андаҕайабын!..

– Дьүгэлийиҥ! Икки харахпар көстүмэҥ!

Мэҥэтэйдээх Лэбийэ уола Кыракый Түөкүнү

түөрт лабаатыттан тыраҥнаппытынан таһааран, биэрэҥнэтэн баран, күрдьүктээх хаарга батары түһүөр диэри кыыраталлар. Бэлэм Сутурук өссө да өйдөммөккө дөйө сытарын Хаптааһай кур тирии курдук соһон таһааран сыарҕаҕа быраҕар. Эмэһэ Сирэй, сонунан ыалдьар илиитин суулуу тутан, ким эрэ охсуо диэбиттии моонньо суох төбөтүн «ньыкыс» гыннара-гыннара таһырдьаны былдьаһар.

– Дьэ, Амма уола тэгил сиртэн тэҥнээххин буллаҕыҥ буолуо!.. – Эһэ Харах аан боруогун атыллаан тахсаары туран Сэргэйи саанар.

– Хорум, өссө сааммыттаах баҕастаах! – Буокай ойон тураары гыммытын Сэргэй санныттан хам баттаан олордор.

Ороспуойдар барбыттарын кэннэ үөрүү-көтүү бөҕө тардыллар. Ким хайдах туттубутун, тугу гыммытын үтүктэн көрдөрө-көрдөрө күлсүү-салсыы бөҕө буолаллар. Сэргэй күлүккэ олорбут Боппойу кууһан ылар.

– Доҕоттор, Боппой суоҕа буоллар мин манна өлөн чиккэйэн сытар буолуохтаах этим!..

– Оччотугар биһигини барыбытын да тыыннаах хааллараллара саарбах этэ…

– Боппой-боотурга уруй!

– Уруй! Уруй! Уруй!..

Сонно эт буһаран кыракый малааһын тэрийэллэр.

Аһыы олорон Сэргэй дьонугар:

– Дьэ, доҕоттор, «кыайдыбыт-хоттубут» диэн аһары чабыланымыаҕыҥ. Ороспуойдар диэн ороспуойдар. Си-дьүгээр ааһан-араҕан биэриэхтэрэ суоҕа. Субу күнтэн ыла өссө түмсүүлээх буолан күнүстэри-түүннэри кэтэниэхпитин-мананыахпытын наада.

Сарсыҥҥытыттан эмиэ туох да буолбатаҕын курдук үлэлээн түбүгүрэн бараллар. Ол да гыннар дьааххананнар утуйалларыгар солбуһа сылдьан дьиэлэрин харабыллыыллара. Бириискэҕэ мас киллэрэллэригэр бары суулаһан сылдьаллара.

Сэргэй түрүлүөннээх түүн туһунан кимҥэ да быктарбаттарын курдук дьаһайбытын үрдүнэн, син биир Тайҕа сахаларыгар сири аннынан тарҕанан барар. Көрсүбүт дьонноро ороспуойдарга тосторун биэрбиттэрин хайгыыллар, туох, хайдах буолбутун туоһулаһа сатыыллар.

Эһэ Харах куомуннаахтарыныын баастарын салана бүгэн, саһан хаалаллар. Эһэ Хараҕы «дойдулаабыт» диэн кэпсээн тарҕаммыта да антах дойдуларыгар тиийдэхтэринэ ороспуойдары хайаларын да айах тутан көрсүбэттэрэ биллэрэ. Эгэ, дойдутугар нэһилиэктэн түһээҥҥэ хомуллубут харчыны ылаары, Мастаахап чаччыына – Мас Суруксут дьиэ кэргэнин барытын аатырбыт икки харыстаах быһаҕынан кэйгэллээбит Эһэ Хараҕы «күндү ыалдьыт кэллиҥ» диэбэттэрэ чахчы, быһа сибииккэҕэ симиллиэхтээҕэ.

Инньэ гынан ороспуойдар дойдулаабыттар үһү диэн сураҕы Сэргэй итэҕэйбэтэҕэ, төттөрүтүн харах баайаары тарҕаммыт кэпсэл диэн сэрэнэри-кэтэнэри өссө күүһүрдүбүтэ.

Тайҕа ороспуойдарыныын хатыспыт сол бэлиэ түүнтэн ый аҥара ааспытын кэннэ, Сэргэйдээх сотору дойдуларыгар төннөрдүү былааннана сырыттахтарына, Буокайдара буолан-хаалан аҕай турбута. Туохха да ис буолбакка, буоссата суохтан кыйахан да кыйахан буолта, суолтата суохтан хапсан ылаат, Мэҥэтэйи сирэйгэ тыаһаппыта. Анарааҥҥыта да иэс күүтэн турбатаҕа. Нэһиилэ араартаабыттара.

Нөҥүө сарсыардатыгар Буокай саҥата-иҥэтэ суох малын-салын хомунан барардыы барбыта.

– Тулуйарбыттан, тэһийэрбиттэн аастым. Андаҕа ойуун хаарты илбиһин иҥэрэн кэбиспит. Оонньооботохпуна иирэн барыыһыбын. Сэргэй, баалаама, мантан инньэ тус-туһунан суолланабыт. Кунаннар харчыларыттан мин өлүүбүн убайбар илдьэн биэрээр. Ийэбитин үчүгэйдик көрө-харайа сырыттын. Түгэн көһүннэр эрэ көмөлөһө туруом.

Мэҥэтэйгэ туһаайан:

– Миитэрэй, бэҕэһээҥҥини санааҕар тутума, доҕор. Араас буолар баҕайыта. Мэ! – диэн Мэҥэтэйгэ баар суох баайын, чугуун чаһытын туттаран кэбиспитэ. – Чэ, доҕоттор, этэҥҥэ буолуҥ!..

Сотору кэминэн Буокайдара «Бодойбо Борокуоппайа» диэн ааттаах-суоллаах хаартыһыт буолан, «ол киһини сүүйбүт», «бааны барытын олордон ылбыт», «көрдөрөн туран хаартыны көтүппүт» диэн, Тайҕа ороспуойдарыттан итэҕэһэ суох аатырбыта, сураҕырбыта, арҕарбыта.

Дойдулуохтарын иннинэ Сэргэй Боппойунуун Бодойбоҕо киирэ сылдьыбыттара.

Боппой Сэргэйи сиэҕиттэн тардыалыы-тардыалыы ыйбытыгар өйдөөн көрбүтэ – аттыларынан туомускай сэлиик паара аттардаах долгууса тэлиэгэ тырылаан ааһан иһэрэ, эһэ тириитэ олбоххо буобура саҕалаах сонноох, маҥан солко уһун саал былааттаах, цилиндр сэлээппэлээх, лаахтаах бэрчээккэлээх көмүс торуоскалаах Буокайдара түүлээххэ, солкоҕо сууламмыт сүрдээх мааны нуучча дьахтарын кууһуоҕунан кууһан олороро. «Доҕотторум тураллар» диэн кынчайан да көрбөтөҕө.

Сэргэй да кинини эккирэтиһэ сатаабатаҕа. Бэйэтэ атын кыһалҕаҕа ылларан сылдьара.

Эһэ Харах аанньанан арахсар санаата суох быһыылааҕа. Хонук дьиэҕэ хоно сытан, киэһэ чэпчэтинэ тахсан истэхтэринэ биир мааскалаах киһи өлөрө сатаабыта. Кэм да Боппой өйдөөн көрөн өлөрүөхсүт быһахтаах илиитигэр ыйааста түспүтэ. Онтон дэлээнэлэригэр төннөн истэхтэринэ ыраахтан саанан ытан көрбүттэрэ.

Ороспуойдар сүгүннүө суохтарын өйдөөн, Сэргэй эрдэ-сылла тыас хомунарга быһаарыммыта. Айаннаары сырыттахтарына Бодойбо Борокуоппайыттан биир киһи кэлэн баарта.

– Бу малы хайдах дьаһайарын бэйэтэ билэр диэбитэ, – диэн баран Бодойбо Борокуоппайын киһитэ кумааҕы суулааҕы туттаран кэбиспитэ.

Сууну арыйан көрбүтэ бэрт сиэдэрэй оҥоһуулаах лаахтаах холбука буолан биэрбитэ, туспа сылдьар кыракый мөһөөччүккэ холбука күлүүһэ угуллубут этэ. Хаппаҕын арыйбытыгар сүрдээх нарын дорҕооннор иһиллибиттэрэ. Холбуканы толору – «кэтирииҥкэ» харчы. Харчы үөһэ өттүгэр соппуоскалаах кыһыл көмүс чаһы сытара.

Сэргэй бу сырыыга дьаахханан, өрүс баһынан эргийбэккэ, маҥнайгы борокуотунан быһа дойдулаабыта.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *