Киһи ис кыаҕа муҥура суоҕун дакаастаабыта

Өтөрдөөҕүтэ хатыҥнардаах чараҥнардаах, тоҕус томтордоох Чурапчыга командировкаҕа сылдьан, бэрт дьикти дьарыктаах киһи баарын туһунан истибитим. Дьонтон төлөпүөнүн нүөмэрин ыламмын киэһэ кэпсэтэ сылдьыбытым. Киһим: «Сарсын сарсыарда эрдэ тураммын Кытаанахха айанныыбын», — диэтэ.
Табыллыбатым диэн хомойон утуйдум. Сарсыарда улуус дьаһалтатын баһылыгын солбуйааччы хоһугар олордохпуна, сааһыгар холооно суох чэпчэкитик туттубут-хаптыбыт, хамсаммыт-имсэммит кырдьаҕаһым илэ бэйэтинэн киирэн кэлбитэ. Суруналыыс син биир сорсуннаах булчут кэриэтэ. Кини булда — интэриэһинэй матырыйаал. Интэриэһинэй, ураты сонуннары, геройу, матырыйааллары буллаххына, булчут тайаҕы дуу, саһылы дуу бултуйан үөрбүтүн-көппүтүн, сүргэтэ көтөҕүллүбүтүн курдук турукка киирэҕин.
Афанасий Дмитриевич Дорофеев кырдьаҕаһым: «Кытаанахха кыайан барбатыбыт», — диэбитэ. Онон оллоонноон олорон, кэпсэтэр дьон буолбуппут.
Олох диэн олох. Киһи бу орто туруу бараан дойдуга сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо. Хомойуох иһин, ааспыт 2020 сыл алтынньы 28 күнүгэр үгүс ахсааннаах дьону чөл турукка сирдээбит, уһуйбут ытык киһибит Афанасий Дмитриевич 89 сааһыгар күн сириттэн күрэммитэ. Ол эрээри кини олоххо тардыһыытынан, дьүккүөрүнэн уһун үйэни ситиспитин, киһи ис кыаҕа муҥура суоҕун дакаастаабытын, үгүстэр билэллэр. Күндү ааҕааччыларбар, Хонооһойу кытта ол көрсөн кэпсэппиппин кытта биир да тылы уларыппакка бэчээттиибин. Оччолорго кини 77 саастааҕа.
Афанасий Дмитриевич кэпсээнэ киһи доруобуйатыгар күүстээх болҕомтотун уурар уустук кэмҥэ үгүстэргэ туһалыа диэн эрэнэбин.

Кэмсинии
— Афанасий Дмитриевич, кимтэн кииннээҕин, хантан хааннааҕын туһунан кэпсээ эрэ.
— Биһикпин ыйаабыт сирим — Чурапчы улууһун, Хайахсыт нэһилиэгин Дьаҕа Баһа диэн сирэ. Түөрт саастаахпар ийэлээх аҕам абаҕабар ииттэрэ биэрбиттэр этэ. Тоҕо ииттэрэ биэрбиттэр диэтэххэ, төрөппүт дьоммор даҕаны, абаҕабар да инники төрөөбүт оҕолоро турбатахтар. Абаҕам 1943 сыллаахха күн сириттэн күрэммитэ. Уоттаах сэрии сылларыгар саҥаспар иитиллибитим. Ахсыс кылааһынан үөрэнэн бүппүтүм, салҕаабатаҕым. Оччотооҕу аас-туор сылларга салгыы үөрэнэргэ усулуобуйа да суоҕа.
— Дьэ онтон олоҕун хайдах салаллыбытай?
— Аармыйаҕа сулууспалаабытым. Ол кэнниттэн кадровай булчутунан үлэлии сылдьыбытым. Онтон суоппар идэтигэр үөрэммитим. Өр кэмнэргэ суоппардаабытым. Кэлин баһаарынай чааска сүүрбэ сыл устата старшай суоппарынан үлэлээбитим.
1961 сыллаахха олоҕум аргыһын көрсөммүн алаһа дьиэ тэриммиппит. Ыал буоларбар 31 саастааҕым.
Суоппардыы сылдьаммын, саас өрүс тарыҥар хономмун улаханнык тымныйан ыалдьыбытым. Онно ыстакаанынан арыгы иһэрдээри гыммыттарын кыккыраччы аккаастанан кэбиспитим. Эдэр эрдэхпиттэн аһыы аска убамматах киһибин. Ол эрээри тарыҥҥа хонуум кэнниттэн, арыгы биэрбиттэриттэн аккаастаммыппар күн бүгүнүгэр диэри кэмсинэбин, хомойобун. Тоҕо диэтэргит, ити кэнниттэн тыҥабар 3 кг 200 гр уу үөскээбитэ. Санаторийга сытаммын уһуннук эмтэммитим.

Олоҕу тосту уларытыы
— Афанасий Дмитриевич, хаһааҥҥыттан доруобуйаҕар болҕомто уурар көрүнэр буолбуккунуй?
— Биэс уон сааспын туолуубар сүрэҕим мөлтөөн киирэн барбыта, хааным баттааһына түһэрэ. Сарсыарда киһи кырбаабытын курдук көһүйэн турарым. Бэйэм саастыылаахтарбыттан: «Төһө сылайаҕыт, көһүйэҕит?» — диэн ыйыталаһарым. «Оннук сылайбаппыт», — дэһэллэрэ. Итинтэн ылата «эппэр-сииммэр хайаан да көмөлөһүөхтээх эбиппин» диэн санааҕа кэлбитим. Элбэхтик хамсанар-имсэнэр буолбутум. Төһө даҕаны хамсаннарбын сүрэҕим олох мөлтөөбүтэ. Утуйарбар наһаа эрэйдэнэрим.
«Суһал көмөнү» элбэхтик ыҥырарбыт. Эмчиттэрим: «Эккэр-сииҥҥэр кислород тиийбэт», — диэбиттэрэ. Улаханнык ыалдьа сытаммын «эдэр эрдэхпинэ, доруобуйабар болҕомто уурбатахпын, айылҕа айбытыгар найыламмыппын, бу сытаммын олох да аннараа дойдуга аттаныахха сөптөөх эбит» диэн саныырым. Уйулҕам хамсаабыта.

Тымныынан дьарык
— Оттон тымныынан хаһааҥҥыттан дьарыктаммыккыный?
— «Аны биирдэ сүрэҕим тииһигэ киирдэҕинэ, син биир өлөбүн, онон тугу эрэ толкуйдаатахпына табыллар» диэн буолбута. Санаа бөҕөтүгэр ылларбытым, толкуй бөҕөтүгэр түспүтүм.
Оннук муучу буола сылдьан, иччилээх түүлү көрбүтүм. Мин олорор дьиэм анныгар баар үрэҕим таһынан бычалыйан тахсыбыт этэ. Төһө да муустааҕын, хаардааҕын иһин дьон бөҕө сөтүөлүү сылдьаллара. Көхсүбэр биир саастаах дьахтар: «Хонооһой, тымныынан эмтэнэн көр», — диэбитэ. Кэннибин хайыспакка эрэ, муустаах ууга тобукпар диэри киирбитим. Чэпчээбит курдук санаммытым. Тахсан таҥныбытым. Биэрэк толору киһи этэ. Ол дьоҥҥо тымныы хайдах курдук эмтиирин кэпсиирим. Бу олохпун өтө көрбүт эбиппин.
Кыра кыралаан тымныынан дьарыктанан киирэн барбытым. Оччолорго 65 саастааҕым. Дьиэ иһигэр салгын аҕыйах, тэрээһэҕэ салгын баар эрээри, бүтэй. Оттон таһырдьа тымныы салгын диэн дьиҥнээх ырай. Хамсаннаххына, сүрэҕин күүскэ үлэлээбитинэн барар.
Олох сотору кэминэн тымныы туһатыгар болҕомтолорун ууруохтара. Сахабыт сиригэр тымныы көмөтүнэн уһун үйэлэниэхтэрин баҕарар дьон торҕолуу субуһуохтара.
— Афанасий Дмитриевич, тымныынан дьарыктаныыҥ саҕана Порфирий Иванов «Оҕокко» үөрэҕэ баарын туһунан истэр-билэр этиҥ дуо?
— Ити үөрэҕи олох билбэт-истибэт этибит. Үс сыл тымныынан дьарыктаммытым кэнниттэн биирдэ «Оҕокко» үөрэх баарын туһунан истибитим. Онтон кинигэтин 2003 сыллаахха биирдэ булбутум. Кинигэни сиһилии сыныйан аахпытым. Порфирий Иванов үөрэҕэ биһиги тыйыс усулуобуйабытыгар сөп түбэспэтин билбитим.

Кыыһырдаххына, ыйдааҕы энергияҕын тэбиигин
— Тымныынан өр сыллар усталара дьарыктанныҥ, туох түмүк санааларга кэллиҥ?
— Мин тымныынан дьарыктанарым таһынан элбэх кинигэни, научнай үлэлэри ааҕабын. Киһи организма 220 млрд. атомнаах, кислородтаах килиэккэттэн турар. Өрүү дьарыктанар спортсменнар организмнарын 55-65 %-ра — уу. Оттон көннөрү дьон уулара 80 %-тан тахса. Кэтээн көрүүбүнэн киһиэхэ уута төһөнөн кыра буолар, соччонон үчүгэй эбит диэн түмүккэ кэллим.
Уонтан тахса сыл тымныынан дьарыктанан бараммын, сылайар-көһүйэр диэни билбэппин. Өрүү чэбдиктик, эрчимнээхтик сылдьабын. Хаһан да тымныйбаппын, грипп ыарыыга ылларбаппын. Дьон тымныынан булгуччу дьарыктаныан, организмын уһугуннарыан наада эбит. Ис энергияны киһи үүннэриэхтээх. Билигин күҥҥэ 500-тэ олоро-олоро (приседание) турабын.
Тымныыттан эрчимирэбит. Сүүрбэ аҕыс кыраадыс сылаастан ис энергиябытын сүтэрэн киирэн барабыт. Оттон 18 кыраадыс сылаастан ылата киһи организма уһуктан барар.
Аны туран, киһи олох тоҥуо суохтаах. Мин мэлдьи тоҥмот гына сылаастык таҥна сылдьабын. Тоҥнохпуна хамнанан ирэн иһэбин. Дьыл хайа баҕарар кэмигэр таһырдьаттан дьиэҕэ киирдим да саатар биир мүнүүтэ устата хамсанабын. «Хамсааһын диэн олох» дииллэрэ саамай сөптөөх. Ас култууратын тутуһуохтаахпыт. Сарсыардаттан хара киэһээҥҥэ диэри организммытын көлүйэн тахсабыт.
Биирдэ улаханнык кыыһырдаххына, биир ыйдаах организмын саппааһын тэбээн кэбиһэҕин. Итинтэн ис энергияҕын сүтэрэҕин. Кыыһырыы, куһаҕан тыллары туттуу киһини таҥнары тардар. Хас сарсыарда ахсын «кимиэхэ эмэ үтүөни оҥорбут киһи» диэн санаалаах уһуктабын. Куһаҕаны санааһын организмы харгыстыыр эбит.

Түү мээчик курдук
— Олох, этэргэ дылы, мас лабаата тостор томороон тымныытыгар дьарыккытын тохтоҕут дуо?
— Итинник кэмҥэ дьарыкпын өссө күүһүрдэбин. Тымныы –Сахабыт сирин биир улахан баайа. Сир шарыгар ханна да суох үтүөкэн дойду. Улахан тымныыны ыллахпына, организмын 3/2-тэ уһуктар. Балтараа чаас устата эрэһиинэ мээчик курдук тэйэ сылдьыахха сөп. 77 саастаах кырдьаҕас киһиэхэ итинник эрчими тымныы эрэ биэрэр. Ол эрээри тымныынан олох кылгас кэмҥэ туһаныахтаахпыт. Киһи тоҥноҕуна, аан бастаан сүһүөхтэрэ оҕустараллар. Хас сарсыарда уонна киэһэ ахсын атаҕым тилэҕин имитэбин. Килиэккэлэр өлүүлэриттэн киһи мөлтүүр-ахсыыр, кырдьар эбит. Тымныынан утумнаахтык дьарыктанар буоллаххына, килиэккэлэрин чөл хаалаллар, ис энергияҕын тута сылдьаҕын. Мин билигин ити мөккүөрүгэр сылдьабын. Кыыһырыыны тумна сатыыбын.
— Афанасий Дмитриевич, кэпсэтиибитигэр «тымныынан дьарык» диэни элбэхтик тутуннубут, хайдах быһыылаахтык киһи итинэн туһаныан сөптөөҕүй?
— Ойбоҥҥо сөтүөлүүбүт, муустаах уунан куттабыт, хаарга сөтүөлүүбүт. Төһө кыалларынан түргэнник тоҥуохха наада. Сыыйа тоҥуу организмҥа кутталлаах. Онон чардаакка сөтүөлээһин үчүгэй. Төһөнөн чардаакка өр сылдьаҕын организмын тымныыны билбэт буолан хаалар. Онтон таҕыстаххына кыраадыс төһө да буоллун кыһаммаккын. Ол эрээри киһи этин-сиинин онно-манна таарыйыа суохтаах, килиэккэлэр үлтү бараллар.
Кыратык дьарыктанныҥ да доруобуйан чөл буолан кэлбэт. Утумнаахтык дьарыктаныахтааххын наада. Тымныынан дьарык киһини айылҕаҕын кытта ыкса ситимниир. Үс кутуҥ чөл буолар. Тымныынан туһанар дьон куһаҕан дьаллыктан, арыгыттан уонна табахтан аккаастаналлар.
— Афанасий Дмитриевич, түмүккэр тугу этиэҥ этэй?
— Нэһилиэнньэ барыта тымныынан дьарыктанара буоллар, аны 20-30 сылынан балыыһалар аҥаардара эрэ баар буолуохтара эбитэ дуу? Бэрээдэги кэһии эмиэ таҥнары түһүөх этэ. Тымныынан дьарыкка аналлаах кинигэ суруйдум. Ити кинигэм мөлүйүөнүнэн киһини быыһыыр аналлаах.
* * *
Афанасий Дмитриевич 71 сааһыгар онкологическай ыарыынан улаханнык ыалдьыбыта. Киин куоракка балыыһаҕа киирбитэ. Олох ас барбат буолбутугар, эмчиттэрэ «дойдугар тахсаҥҥын сынньан» диэбиттэр. Үрүҥ халааттаах аанньаллар истэригэр «кырдьаҕас чугаһаабыт» дии санаабыттара.
Афанасий Дмитриевич дойдутугар тиийэн салгыы тымныынан дьарыктаммыта. Хас сыл ахсын онкологическай балыыһаҕа киирэн доруобуйатын туругун бэрэбиэркэлэтэн тахсара. Хас сырыы ахсын кырдьаҕас анализтара үчүгэйдэриттэн эмчиттэр сөхпүттэр эрэ этэ. Айылҕаҕа киһи үөйбэтэҕэ-ахтыбатаҕа туох суоҕай?
Үөһэ этэн ааспытым курдук, киһи ис кыаҕа муҥура суох. Афанасий Дмитриевич Дорофеев тус олоҕунан итини дакаастаата. Киниэхэ ыарахан ыарыылары кыайыытыгар, өлөр өлүүнү кытта эрдээхтик туруулаһарыгар, уһун үйэлэниитигэр тымныынан дьарыга, олоххо таптала, дьулуура күүс-көмө буолбуттара саарбаҕа суох.
Людмила НОГОВИЦЫНА.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *