Килиэп кэмбинээтин хотуна Светлана Кынакытова

Уһун курбуу курдук көнө дьылыгыр уҥуохтаах, ис киирбэх дьүһүннээх, холку, нарын-намчы Светлана Тарасовнаны уулуссаҕа көрбүт киһи, бука, улахан производственнай тэрилтэ салайааччыта дии саныа суоҕа. Светлана Тарасовнаны киһи ньургуһун сибэккигэ тэҥнии, ханыылыы көрөр диэм этэ. Ньургуһун көрдөххө, нап-нарын, кып-кыраһыабай, ол эрэн тымныы буору тобулан тахсар хорсун, тулуурдаах. Улуу нуучча норуота «Хлеб – всему голова» диэн бэргэн этиитин орто дойдуга олорор киhи омугуттан тутулуга суох сүрэҕин нөҥүө аhарынара чуолкай. Киһи күннээҕи сүпсүлгэҥҥэ сылдьан, остуолугар турар килиэби ким астаан түбүккэ-садьыкка сылдьарын, кырдьыга, дьолоҕойугар хатаабат. Маннык «Дьокуускайдааҕы Хлебокомбинат» аһаҕас акционернай общество куорат олохтоохторун күннэтэ килиэбинэн хааччыйар. Килиэп мэһиллэн, буһан тахсарыттан саҕалаан биһиги остуолбутугар кэлиэр диэри олус элбэх түһүмэҕи ааһан кэлэр. Бу эппиэтинэстээх үлэни, производственнай тэрилтэни Светлана Кынакытова үһүс сылын салайан кэллэ.

— Светлана Тарасовна, саха киһитин сиэринэн, бэйэҕин бастаан билиһиннэр эрэ.
Мин Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар Бэдьимэ бөһүөлэгэр төрөөбүтүм. Оҕо сааһым Майаҕа ааспыта. Төрөппүттэрим Валентина Дмитриевна, Тарас Алексеевич Поповтар үс кыыстаахтар, мин бастакы улахан оҕолоро буолабын. Ийэм сааһын тухары суот-учуот үлэһитэ, аҕам тутуу тэрилтэтигэр кылаабынай инженер этэ. Онтон кэлин «Холбос» потребительскэй обществоҕа дириэктэрдээбитэ. Аҕам барахсан олохтон барбыта ыраатта, ийэм билигин куоракка олорор. Манна диэн эттэххэ, олоххо холобур оҥостор дьонум – төрөппүттэрим. Аҕам бэйэтин аймахтарын түмэр, айылҕаттан лидер, олоххо киэҥ көрүүлээх киһи этэ. Биһиги билигин кини холобурунан, үөрэҕинэн аймахтарбытын түмэбит. Майаҕа эбээбит дьиэтин сөргүтэн, гаас киллэрэн сайын аайы тахсан сайылыыбыт. Онон дьоммут үтүө үгэстэрин быспакка, аймах дьон түмсэбит, билсэбит.

— Төрөөбүт дойдуну кытта киһи оҕо сааһа быстыбат ситимнээх. Оҕо сааскыттан ордук туох умнуллубатый, күндүнүй?
Саамай өйдөөн хаалбыт кэмнэрим — сайыҥҥы үлэ лааҕыра. 4-с кылаастан саҕалаан сыл ахсын сайыҥҥы үлэ лааҕырыгар Ороссулуодаҕа оҕуруот аһыгар сыыс оту ыраастааһыҥҥа сылдьар этим. Лааҕыр сайын устата 2 сезоҥҥа үлэлиир этэ, мин 2 сезоҥҥа толору сылдьабын. Онон сайыны быһа сыыс оту ыраастыыбын. Кэлин, улаатан баран, ийэбиттэн ыйытабын, “тоҕо лааҕырга барар этибиний?” диэн, ону ийэм “оҕо барыта барар буолан, барар инигин” диир. Билигин итинник үлэ лааҕырдара суоҕа куһаҕан курдук, киһи оҕону үлэҕэ сатаан ииппэт. Оттон биһиги оҕо эрдэхтэн үлэҕэ сыстан улааттахпыт. Аны туран, күһүн оскуола аһыллыытыгар хаһаайыстыбалар кэлэн грамота уонна харчы биэрэллэр. Оччоҕо үөрүү-көтүү бөҕө буолар. Көр, оччолорго биһиги грамотаҕа олус үөрэр этибит. Бастакы учууталым – Токарева Валентина Захаровна, үөрэх, билии сүрүн оҥкулун олохтообут киһим. 4-8 кылаастарга, саамай өйбүтүн тутар кэммитигэр, кылааспыт салайааччыта– Солдатова Галина Михайловна – наһаа да муударай, үтүө санаалаах, үлэтигэр бэриниилээх этэ.

— Светлана Тарасовна, быһыыҥ-таһааҥ үҥкүүһүт курдук дии, «Кыталык» үҥкүү ансаамбылыгар сылдьыбытыҥ дуо? Оскуола кэнниттэн ханна үөрэммиккиний?
Оо, «Кыталык» ансаамбылга сылдьыбатаҕым, ол оннугар 7 сыл музыкальнай оскуолаҕа фортепиано кылааһыгар үөрэммитим. Дьиҥинэн, мин бэйэбин көрүнэн улахан тугу да гыммаппын. Ийэм наһаа кыраһыабай дьахтар, ол барыта биһиэхэ, кыргыттарыгар, бэриллибит. Онтон үөрэр, астынар эрэ буоллахпыт дии. 1988 сыллаахха Майа орто оскуолатын бүтэрэн баран, Благовещенскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтугар экономическай факультекка киирбитим. Миэхэ устудьуоннуур кэмнэрим эдэр сааһы кытта эрэ сибээстээх буолбатахтар, ыал буолан, олохпун оҥостубут кэмим буолан ордук күндү. Чурапчыттан төрүттээх ИИИ-? бэйэ-бэйэбитин сөбүлэһэн, сүрэхпитин холбоон ыал буолбуппут, маҥнайгы оҕобут күн сирин көрбүтэ. Академическай отпуска ылбакка син үөрэхпитин этэҥҥэ бүтэрбиппит. Маныаха эбээлэрбит барахсаттар, кэлэн биирдии ый көрсөллөр этэ.

— Светлана Тарасовна, дьахтар киһи салайааччы буолара төһө ыараханый?
Биллэн туран, ыарахан буоллаҕа дии. Салайааччы киһи барытын, ымпыгар-чымпыгар да дылы буолбатар, билиэн, быһаарсыан наада. Инньэ гымматаххына, эйигин ылынымыахтарын сөп. Манна диэн эттэххэ, «Дьокуускайдааҕы килиэпи астыыр комбинакка» саастарын тухары дьиэ кэргэнинэн, көлүөнэнэн үлэлээбит 19 династия баар. Онтон кэлэктиипкэ 445 киһи үлэлиир. Дьэ, онон бу дьону барыларын түмэн, биир санааҕа түмэн үлэлиэхтээххин. Эн кинилэр үлэлэрин билбэт буоллаххына, техническэй да, астыыр технология да, атыы-эргиэн да өттүнэн сыыһа быһаарыныыны ылыныаххын сөп. Онон мин санаабар, салайааччы хайаан да барытын билиэхтээх, технологияттан саҕалаан экономическай-үп өттүнээҕи үлэҕэ тиийэ.

— Дьиэ кэргэнин өйүүр, өйдүүр эрэ буолан маннык улахан тэрилтэни салайа олордоххут?
Бу дуоһунаска ананарбар, кэргэмминээн сөбүлэһэн баран быһаарыныыны ылыммыппыт. Кэргэним Александр Иванович өйүүр эрэ буолан үлэлии олордоҕум дии. Саха да, нуучча да классик суруйааччылара айымньыларыгар этэн тураллар, кыыс оҕо дьоло хайдах киһиэхэ кэргэн тахсарыттан улахан тутулуктаах диэн. Үчүгэй киһиэхэ кэргэн таҕыстахха, олоҕуҥ таһаарыылаах, ситиһиилээх буолар. Онон мин бэйэбин дьоллоох дьахтарынан ааҕынабын. Мин бу олоххо саамай эрэнэр киһим – кэргэним. Үс оҕолоохпут, икки улахаммыт бэйэлэрэ туспа ыаллар. Кыра кыыспыт устудьуон, бэйэбитин кытта олорор. Улахан кыыһым сиэн бэлэхтээн үөрдүбүтэ, кырачааммыт билигин 10 ыйдаах.

— Тыый, сиэн минньигэс сыта төһө абылыыр күүстээх эбитий?
Сиэн уонна оҕо олох атын буолар эбит. Баҕар, биһиги эдэр сылдьан оҕоломмут буолан эбитэ дуу? Сиэҥҥэ олох атын сыһыан эбит. Дьону урут инньэ диирин наһаа муодарҕыыр этим, хайдах оннук буолуой диэн. Онтум сиэннэммитим кэннэ, дьэ саҕаланна ээ. Кырдьык, сиэн диэн атын, олус минньигэс киһи эбит. Бастакы ыйдаргар тэҥҥэ олорсон, көрсүбүтүм. Билигин өрөбүллэргэ хайаан да баран көрсөбүт. Кыыһым 1,6 сааһыгар оҕо саадыгар биэриэм диэтэҕинэ, сүрэҕим ыалдьар.
Салайааччы киһи хаһан баҕарар үлэтигэр саҥа суолу-ииһи киллэрэр туһугар үлэни ыытар.

— Светлана Тарасовна, эн туохха ордук болҕомтоҕун уураҕыный?
Аан бастаан манна үлэлии Денис Белозеровтыын кэлбиппит. Мин экономикаҕа, үпкэ-харчыга дириэктэри солбуйааччы этим. Онно салайааччы мин иннибэр туруорбут сыала — үп-харчы балаһыанньатын чэбдигирдии. Ол чааһыгар үлэ бөҕө ыытыллыбыта: хамнас, иэс төлөммүтэ, уот-гаас холбоммута, Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтиттэн техническэй саҥардыыга үп-харчы көрүллэрин ситиспиппит. Бу үлэлии олорор дьиэбит-уоппут 1980 сыллааҕы тутуу. Онон эргэни – саҥаҕа уларытыы барбыта. Саҥа оһохтор ылыллыбыттара.Оттон мин салайааччы буолан баран, маркетинговай сулууспаны уонна технологияны күүһүрдэргэ болҕомтобун уурабын.

— Оттон билигин ким баҕарар, кыахтаах киһи, бэкээринэ аһыан сөп дии.
Оннук ээ. Билигин бэйэ дьыалатын арыйарга судаарыстыба өттүттэн көмө, өйөбүл баар. Онон урбаанньыттар, кырдьык, элбэхтэр. Ол эрэн, хомойуох иһин биһиги кинилэри кытта рынокка биир таһымҥа турабыт. Дьиҥэр, биһиги конкуренцияны оҥоруохтаах этибит буоллаҕа дии. Дьэ, бу туһугар астыыр технологиябытын күүһүртүбүт. Урукку өттүгэр килиэби таһынан, булочка, ватрушка, сдоба оҥорор этибит. Билигин килиэп арааһын оҥорор буоллубут: заварной, славянскай, купеческай, крестьянскай, гречишнай о.д.а. Аны урукку курдук биир киилэлээх килиэп буолбакка, кыра килиэптэри оҥорор буоллубут. Тоҕо диэтэххэ, олохпут сайдан иһэр, дьон бэйэтин көрүнэр буолла. Килиэби сиирэ аччаата. Онон уларыйыылар син бааллар. Аны туран, бу уларыйыылары бэйэм эрэ өйдөөн көрөр курдукпун. Онтум дьон эмиэ көрөр, сэргиир эбит. Дьон өйдөөн көрдөҕүнэ киһи үөрэр ээ. Бу бүтүн кэлэктиип үлэтин түмүгэ буоллаҕа дии.

— Экономист, финансист киһи салайааччы буолара арыый судургу буолара буолуо. Кэм ааҕар-суоттуур буоллаҕа дии.
Урут бааҥҥа үлэлии сылдьан сыыппараны харчы хамсааһынын курдук бэрт судургутук көрөр этим. Манна «-», онно «+» туруорар олус боростуой этэ. Онтон билигин бу сыыппаралары олох атыннык көрөбүн. Холобур, 20 туонна диэн сурулла сылдьар, манна хас биирдии киһи үлэтэ олоро сылдьарын көрөбүн. Килиэп сыанатыгар дьонум хамнастара, социальнай өйөбүллэрэ барыта киирэр. Онон мин 445 киһи иннигэр улахан эппиэтинэһи сүгэрбин өйдүүбүн. Хас биирдии сыыппара – үлэһиттэрим олохторо-хамнастара буоллаҕа. Аны холобур, заварной килиэби ылан көрүөххэ. Эттэххэ дөбөҥ, судургу курдук, дьиҥэр, оҥоһуллуута олус элбэх кэрдиистэн турар: тиэстэ оҥоһуллан, буһан, лабороторияҕа бэрэбиэркэни ааһан, тиэйиллэн, айаннаан маҕаһыыҥҥа тиийэр. Онон өйдүөххэ наада хас биирдии килиэп, кондитерскай бородууксуйа үлэһиттэр сүрэхтэрин сылааһын иҥэринэн эһиги күннээҕи остуолгутугар тиийэр.

— Мин билэрбинэн, былырыыҥҥыттан шоковай заморозка диэн саҥа технология киирбитэ дии.
Атыы-эргиэн өттүн кэҥэтиэххин баҕарар буоллаххына, бородууксуйа уһун кэмҥэ харайылларын ситиһиэххэ наада. Биһиэхэ килиэппит – биир суукка ууруллар, анал суулаах -3 күн, кондитерскай – 5 күн. Онон бу бириэмэҕэ атыыга барбата да хаалар. Ол иһин шоковай заморозка ылан, бородууксуйабытын уһун кэмҥэ харайар, уурар буоллубут. Холобур, торт – 60 күн туруон сөп. Маҕаһыыннарга көрдөххө, уһуннук харайыллар кондитерскай астар бааллар. Кондитерскай бородууксуйа олус кутталлаах, эппиэтинэстээх. Араас буолуон сөп. Биһиги бу икки ардыгар куттанар буоллахпытына, хантан эрэ Москва түгэҕиттэн аҕалаллар дии. Онон биһиги бу технологияҕа үлэлэһэн эрэбит. Ыраах улуустарга килиэп, кондитерскай астары, слоенай араҥалаах тиэстэлэри ыытыахпытын сөп. Харайыллар кэмин уһуна алта ый.Шоковай заморозканы алтынньы ыйтан саҥа саҕалаабыппыт, онон бу хайыскаҕа үлэбит хайдаҕа 1 сылынан биирдэ биллиэҕэ. Аныгы киһи бириэмэтин аска бараабат буолла. Ол иһин ити бэлэм, тоҥмут астары ириэрэ-ириэрэ, бурдукка буккуллубакка, ылла да оһоххо уган кэбиһэр. Холобур, мин өрөбүлбэр, бэрт түргэнник бэлэм круассаны, тесто в сосиске оҥоро охсобун. Эбэтэр бэлэм тиэстэттэн пицца, бэрэски оҥоробун. Кырдьыктыы эттэххэ, кэнники ас астаатахпына «оо, ийэбит ас астаата» диэн дьонум үөрүү бөҕө буолар. Онон бириэмэтин харыстыыр хаһаайкаҕа бэлэми буһарар, туох да наһаа үчүгэй.

— Светлана Тарасовна, төһө кытаанах салайааччыгыный?
Ыһытыы-хаһытыы сылдьыбаппын. Эн киһини кытта хаһыытаан кэпсэтэр буоллаххына, эн кинини киһи быһыытынан баттыыгын, дьоһунун түһэрэҕин. Ол иһин быһаарыы иккиэммитигэр сөптөөх буоларын туһугар кыһалла сатыыбын. Киһини кытта кэпсэтэн, сөпкө салайан биэриэхтээххин. Эн курдук толкуйдуур, биир санааҕа кэлэр гына оҥоруохтааххын. Түмүгэр, киһи мин маннык толкуйдаан таһаардым диэн санааҕа кэлиэхтээх. Хаһан баҕарар дьону кытта үлэ ыарахан, сөпкө салайыаххын, санааларын өрө көтөҕүөххүн наада. Оччотугар эрэ үлэ таһаарыылаах, түмүктээх буолар.

— Билигин цифровизация үйэтигэр олорор буоллахпыт дии. Бу өттүгэр сайдыы туох да наһаа балысханнык барар. Эн маныаха көрүүҥ хайдаҕый?
Дьэ, мин цифровизацияны өйүүбүн. Бэйэм кыахпынан, үлэбэр киллэрэ, туһана сатыыбын. Сөпкө туһаннахха, киһи үлэтин чэпчэтэр буоллаҕа. Ылан көрдөххө, ватсап нөҥүө үлэлиир уустуктардаах. Наһаа элбэх сурук кэллэҕинэ, киһи сорох иһитиннэриилэри көтүтэн кэбиһэр. Ол иһин үлэбитигэр «Битрикс 24» диэн программа туруортарбыппыт. Хас биирдии үлэһит туох сорудахтааҕын, хаһан толоруохтааҕын билэ-көрө олорор. Сигнал кэлэ турар. Онон киһи тугу да умнубат. Аны атыы-тутуу хайдах баран иһэрин онлайн режим нөҥүө барытын көрө олоробун. 800-тэн тахса туочукаҕа бородууксуйабытын атыылыыбыт. Бэҕэһээ ханна, туох ордук атыыламмыта, төһө үп киирбитэ барыта көстөр. Тэрилтэбит иһигэр уонна 20 маҕаһыыммытыгар камералар бааллар, олор төлөпүөммэр холбоно сылдьаллар. Эксподиция, ол эбэтэр табаары ааҕан-суоттан массыыналарга тиэйии, түүн 4 чаастан саҕаланар. Кладовщиктар, куруусчуктар түүн 2 чаастан үлэлииллэр. Онон арыт үлэм түүн 4 чаастан саҕаланар.

— Иллэҥ кэмҥин хайдах атаараҕын?
Оо, иллэҥ кэм диэн олох көмүс түгэн кэриэтэ. Билигин барытын сиэммэр аныыбын. Кыһын кэргэммин кытта хаалыктаах хаампыппыт 3-с сыла буолла. Дьахтар киһи быһыытынан, бэйэбин көрүнэ сатыыбын. Бастатан туран, хаачыстыбалаах бэйэ бородууксуйатын аһыыбын. Нэдиэлэҕэ иккитэ спортсаалаҕа сылдьабын. Киһи эт-хаан өттүнэн чөл буолуохтаах. Мин санаабар, киһи тас эрэ дьүһүнүнэн эрэ кыраһыабай буолбакка, ис туруга, санаата эмиэ кэрэ буолуохтаах.

— Светлана Тарасовна, эйигин билигин туох санаалар ордук долгуталларый?
Урут сэбиэскэй сойуус саҕана оскуолаҕа лекция бөҕө буолар этэ, дьон үлэтин сыаналыырга, килиэби харыстыырга о.д.а. Билигин оҕолор аһыыр астара тугуй? Фастфуд буолла: пицца, бургер, хот-дог. Оҕолорго кэпсиэххэ, өйдөтүү үлэтин ыытыахха наада. Маныаха биһиги үлэлэһэр санаалаахпыт. Саныыбын ээ, сотору кэминэн атын регионнар табаардара кэллэҕинэ, хайдах буолабыт диэн. Дьон-сэргэ маҕаһыыҥҥа киирдэҕинэ, сыананы көрөр, онон кэлии табаар бэйэ оҥорон таһаарбытыттан чэпчэки буолар. Тоҕо диэтэххэ, биһиэхэ рынок сыаната кыра, ол оннугар хаачыстыбата үрдүк. Онтон атын регионнарга рынок улахан, ол иһин табаар бэйэҕэ туруута кыра. Аһыыр аспытыттан наһаа элбэх тутулуктаах ээ. Бэйэ бородууксуйатын аһыы үөрэннэхпитинэ эрэ доруобай ыччаттаах буолуохпут. Норуоппун салҕааччыларбыт чөл туруктаах буолалларын туһугар ийэ, эбээ буоларым быһыытынан долгуйабын. Билигин оҕолорум улаатан, атахтарыгар туран, аан дойдуну көрүөхпүн баҕарабын. Саҥаны киллэриэххин баҕарар, буоллаххына бэйэҥ эмиэ сайдыаххын наада. Былырыын Новосибирскайга, Москваҕа баран үөрэнэн кэлбитим. Уопускабар, атын дойдуга күүлэйдии бардахпына, син биир бэкээринэлэри көрө сылдьабын. Онон барыта син биир үлэбэр иэҕиллэн кэлэ турар. Онтон дьахтар киһи быһыытынан, дьиэ кэргэним улаатыан, Кынакытовтар аймах тэнийиэн баҕарабын. Оҕолорум, сиэним, чугас дьонум этэҥҥэ эрэ буоллуннар, онтон ордук ийэ киһиэхэ дьол суох буоллаҕа.
Екатерина ЗАХАРОВА

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *