Кыайыы сылын оҕото – Владимир Татаринов

Биһиги хаһыаппыт ыкса чугас доҕоро, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа Владимир Семенович Татариновы өрөспүүбүлүкэҕэ билбэт киһи суоҕа буолуо. Кини олунньу 23 күнүгэр “Кыайыы сылын оҕото” диэн ааттаах айар киэһэтин Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуоттар доҕордоһууларын дьиэтигэр тэрийээри сылдьар. Кэнсиэр, биллэн туран, Улуу Кыайыы 75 сыллаах үбүлүөйүн тэрийии чэрчитинэн ыытыллыаҕа.

Кэнсиэргэ норуодунай уонна үтүөлээх артыыстары кытта тэҥҥэ эдэр көлүөнэ ырыаһыттар ис сүрэхтэн тахсан эҕэрдэлиэхтэрэ. Манна өрөспүүбүлүкэ араас улуустарыттан ааттаах-суоллаах ырыаһыттар Владимир Татаринов ырыаларын ыллыахтара. Үгүс ырыаһыттары Дьарааһын салайааччылаах “Дорҕоон дойду” бөлөх муусуканан доҕуһуоллуоҕа.

Умнуллубат оҕо саас

Владимир Семенович Татаринов 1945 сыл тохсунньу 21 күнүгэр Тулагы-Киллэм сиригэр төрөөбүтэ. Ийэтэ Яковлева Екатерина Дмитриевна, аҕата Федотов Борис Степанович. Онон Владимир Федотов диэн буолуохтааҕын ииппит аҕата Татаринов Семен Семенович араспаанньатынан баран хаалбыт. Аҕалара иккиэн Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара.

Оскуолаҕа үөрэнэригэр аан бастаан Нам оройуонун Партизаныгар нулевой кылааска киирбит. Ол иһин дьонноро Партизан бөһүөлэгэр көспүттэр. Бастакы учуутала Любовь Имениевна Ларионова нулевойтан иккис кылааска диэри үөрэппитэ.

Оччотооҕуга Нам оройуонун үрдүнэн оскуола оҕолоругар холкуоска көмөлөһөн дьабарааскыны бултуурга сорудах түһэрэллэрэ. Иккис кылааһы бүтэрбит сайыныгар 110 дьабарааскыны хапкаанынан бултаан дипломунан уонна хайыһар көстүүмүнэн наҕараадаламмыт. Ол күһүн дьоно Үөдэйгэ көспүттэр. Онон оскуолаҕа үһүс-төрдүс кылаастарга онно үөрэммит. Ол сайын эмиэ сорудах быһыытынан бултаан дьабарааскытын 535-кэ тиэрдибит. Улаатан, уопутуран дьону үөрэтэр киһи буолбут. Бултаабыт дьабарааскытын тириитин маҕаһыыҥҥа 50 харчыттан 1 солкуобайга тиийэ туттараллар этэ. Холкуоска 10 кутуругу туттардаҕына 1 үлэ күнэ ааҕыллара. Онон күһүн холкуоска туһалаабыт, сайыны туһалаахтык атаарбыт оҕо ахсааныгар киирэрэ.

5-с кылаастан эмиэ Партизаннарыгар төннөн кэлэн үөрэнэр, улахан кылаастарга Нам орто оскуолатыгар оччотооҕу сиэринэн интэринээккэ олорон оскуоланы бүтэрбитэ. Орто уонна улахан кылаастарга сайыҥҥы каникул кэмигэр куруук холкуоска, сопхуоска от үлэтигэр сылдьыбыта. Үөрэх кэмигэр физкультура уруогун, спорду сөбүлээн, штанганан, тустуунан, хайыһарынан ,чэпчэки атлетиканан дьарыктанан, араас таһымнаах күрэхтэһиилэргэ үгүстүк кыттыбыта. Улахан кылаастарга боксаҕа Валерий Романович Кутуукапка дьарыктаммыта.

Эдэр саас эрчимнээх кэмнэрэ

1963 сыллаахха Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педучилищеҕа физкультурнай отделениетыгар үөрэнэ киирэн баран 1967 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрэн физкультура учууталын дипломун ылбыта. Устудьуоннуур сылларыгар муусуканы интэриэһиргээн эстраднай ырыалар, муусукалар пластинкаларын мунньар хоббиламмыта. Эбиитин проигрыватель, магнитофон атыылаһан муусука эйгэтигэр ылларан барбыта. Ол барыта кэнники эстраднай ырыаһыт, артыыс буоларыгар төһүү күүс буолбут буолуохтаах.

Устудьуон Владимир үөрэнэр сылларыгар биир таптаан дьарыгырбыт успуордун көрүҥэ спортивнай ориентирование этэ. Күүскэ эрчиллии түмүгэр өрөспүүбүлүкэ сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнинэн сэттэ сыл сылдьыбыта. Дальнай Востокка, Сибиир, Россия, Сойуус күрэхтэһиилэригэр 30-ча куоракка кыттыыны ылбыта, кэккэ ситиһиилэр баар этилэр, Сэбиэскэй Сойуус спордун маастарыгар кандидат нуорматын толорбута. Буоксаҕа тэҥинэн дьарыктанан өрөспүүбүлүкэҕэ миэстэлэһэр буолбута.

Муза уһуктуута

1967 сыллаахха Нам оройуонун Хамаҕатта орто оскуолатыгар учууталлыы сылдьан гитараҕа оонньуурга Илья Мальцев диэн табаарыһа үөрэппитэ. Дьэ бу кэмтэн саҕаламмыта ырыа эйгэтин абылыыр күүһэ, муза уһуктуута.

Владимир Татаринов бастакы ырыата 1969 сыллаахха Дьокуускайга айыллыбыта. Ол гынан баран дьоҥҥо-сэргэҕэ биллибит ырыалара В. Гольдеров хоһоонугар айыллыбыт “Умнуллубат онус кылаас”, А. Бродников хоһоонугар “Саҥа хаар”, П. Тарабукин хоһоонугар “Харбалаах”, Е. Слепцов айымньытыгар “Ньургуһун”, бэйэтин суруйуутугар “Куруусчуттар” о.д.а.  1970 сыллаахха Тааттаҕа үлэлиир сылларыгар айыллыбыттара.1972 сыллаахха өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастакынан айыллыбыт “Чороон” вокальнай-инструментальнай ансаамбылга улахан куонкуруһу ааһан киирбитэ. Салгыы Москваҕа ВТМЭИ-гэ үөрэнэн идэтийбит эстрада ырыаһыта буолар.

Владимир Семенович олоҕор буолан ааспыт түгэннэртэн биир саамай киэн туттар уонна умнуллубат түгэнинэн 1974 сыллаахха Москонцерт састаабыгар киирэн “Московская молодежная” диэн программаҕа кыттыыта буолбута. Ленинскэй хомсомуол XVII съеһин делегаттарыгар аналлаах аҕыс кэнсиэргэ Сэбиэскэй Сойуус эстрадатын тыйаатырыгар киллэриллэн кыттыыны ылбыта. Онно аатырбыт “Песняры” вокальнай-инструментальнай ансаамбыл, Москва хомсомуолун лауреаттара: Е. Камбурова, Н. Соловьев, Кирюшкиннар, Владимир Серов, Лариса Голубкина, Казахстантан Самарбаева уо.д.а. кыттыбыттара. Ити барыта Владимир Татаринов ырыаһыт буоларыгар төһүү күүс буолбута.

1976 сыллаахха Сочи куоракка бастакы Бүтүн Россиятааҕы сэбиэскэй ырыа куонкуруһугар тиийэн икки тууру ааспыта. 1980-с сылларга Удачнай куоракка баар “Карат” вокальнай-инструментальнай ансаамбыл оччолорго Москваҕа ыытыллар “Шире круг” диэн телевизионнай куонкуруска кытта тиийэн “Саҥа хаар” диэн ырыатын ыллааннар лауреат буолбуттара. Бу ырыаны сөбүлээннэр “Мелодия” фирма ырыалары грампластинкаҕа  уһулбута.

“Иэхэй-чуохай” этно-кантри бөлөх

Владимир Семенович олорон турбат үлэһит тугу барытын саҥаттан көрөн айар-тутар адьынаттаах. Ордук, биллэн туран, муусука эйгэтигэр ырылыччы көстөр. Холобура, 1974 сыллаахха Ленинскэй хомсомуол XVII сийиэһигэр аҕыс кэнсиэргэ кыттыытыгар гитараны кытта хомуһу дьүөрэлии тутан тыаһаппыт киһи диэн толкуйтан Таатта уола Попов Афанасийдыын хомустаах гитаранан нүөмэр толорон көрөөччү улахан сэҥээриитин ылбыттара да туоһулуур. Толкуйдаан көрдөххө, Москваҕа гитаранан ыллааччы хара баһаам буоллаҕа. Оттон хомус оччолорго саҥа көстүү, сонун сүүрээн уонна биһиги, сахалар, төрүт инструмеммыт буоллаҕа. Дьэ мантан саҕаламмыта диэххэ сөп “Иэхэй-чуохай” бөлөх үөскээһинин бастакы хардыылара.

1990-с сылларга Владимир Татаринов, Герман Хатылаев уонна Клавдия Лукина буоланнар күүстэрин, санааларын түмэн бииргэ үлэлээбиттэрин түмүгэр “Иэхэй-чуохай” диэн кантри бөлөх үөскээбитэ. Бөлөххө эбии талааннаах оҕону көрдөөһүн түмүгэр музыкант уонна ырыаһыт Герман Степанов эбиллибитэ. Бөлөххө Мария Данилова, билигин Саха өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, “Үүнэр көлүөнэ”  тыйаатырын артыыската хас да сыл үлэлэспитэ, кэнсиэр ис хоһоонун байытыспыта, саҥа идиэйэлэри укпута.

1995 сылга диэри элбэхтик гастроллаан, омук сирдэригэр фестивалларга кыттан бөлөх лаппа атаҕар турбута. Великобритания Лланголлен куоратыгар буолбут норуоттар икки ардыларынааҕы куонкуруска СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Сима Толстякова салайааччылаах “Эрэл” үҥкүү ансаамбылын кытта гран-при хаһаайыттарынан буолбуттара. Америкаҕа форум-мира кыттыбыттара.

Ити сылларга Клавдия уонна Герман Хатылаевтар суол-иис булан айар үлэ үөһүгэр сылдьыбыттара, билигин Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыстара буола үүннүлэр.

1995 сыллаахха Владимир Семенович араас оройуоннартан талааннаах оҕолору ыҥыртааһынын түмүгэр “Иэхэй-чуохай” иккистээн тэриллибитэ. Уус Алдантан Варя Аманатова, Үөһээ Бүлүүттэн Саргылаана Семенова, Михаил Жендринскэй, Сунтаартан Дмитрий Иванов кэлбиттэрэ. “Иэхэй-чуохай” кантри-фольк хайысханы тутуһан үлэлээбитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ Василий Винокуров салайааччылаах “Кыталык” үҥкүү бөлөҕүн кытта Италияҕа фестивалларга ситиһиилээхтик кыттыбыттара. 1997 сыллаахха бөлөх солистара “Якутск-87” ырыа куонкуруһугар кыттан Варя Аманатова дипломан, Герман Степанов гран-при буолбуттара.

1998 сыллаахха ким үөрэххэ киирбитинэн, ким олорор сирэ табыллыбатынан ыһыллыы буолбутугар Владимир Татаринов ылыммыт санаатын ыһыктыбакка “Иэхэй-чуохай” үһүс бөлөҕүн тэрийэр. Бу сырыыга Чурапчыттан Бахсы оҕолоро Маргарита Кириллина, Александр Дьячковскай, Уус Алдантан Прокопий Сыроватскай, Мэҥэ Хаҥаластан Изабелла Брызгалова кэлбиттэрэ. Бөлөх эмиэ саҥа күүһүнэн айар үлэ үөһүгэр түспүтэ. Варя Аманатова норуоттар икки ардыларынааҕы куонкурус лауреата буолбута.

Бөлөх Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх артыыската, норуоттар икки ардыларынааҕы куонкурустар лауреаттара, виртуоз-хомусчут Альбина Дягтеревалыын доҕордоспута уонна ол туспа түмүктэрдээх буолбута.

2001 сыллаахха Култуура министерствотын ыытыытынан Японияҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ Любовь Никитина салайааччылаах “Гулун” үҥкүү ансаамбылын кытта 23 куоракка коммерческай гастрольга үлэлээн кэлбитэ.

2001 сылтан Варя Аманатова туспа айар программанан үлэлээбитэ. Онон “Иэхэй-чуохай” төрдүс бөлөҕөр Сунтаартан туспа-суоллаах иистээх мелодистка, ырыаһыт Тамара Попова кэлбитэ уонна бөлөх репертуара кэҥииригэр төһүү күүс буолбута. 2004 сылтан бөлөххө Уус Дьааҥыттан Амгаяна Григорьева киирбитэ. Маны таһынан бөлөх Горнайтан кэлбит мелодист, музыкант Никита Баишевы-Дарханы кытта ыкса доҕордоһон үлэлээбитэ.

2003 сыллаахха Александр Дьячковскай-Ырыа Саарын норуоттар икки ардыларынааҕы куонкурус лауреата буолбута.

Спортивнай ситиһиилэрэ

Владимир Татаринов ССРС спордун маастарыгар кандидат быһыытынан биллэр. 1963 с.  оҕолор ортолоругар көҥүл тустууга өрөспүүбүлүкэҕэ IV миэстэ; 1965 с. ыччаттарга “Спартак” уобаластааҕы сэбиэтин көҥүл тустуу күрэхтэһиитигэр IV миэстэ; 1967 с. САССР “Урожай” спортивнай уопсастыбатын буоксаҕа чемпионатыгар III миэстэ; 1970 с. Дальнай Восток уонна Сибиир түөлбэлэрин икки ардыгар Красноярскай куоракка ыытыллыбыт спортивнай ориентирование күрэҕэр III миэстэ; 1971 с. Омскай куоракка ыытыллыбыт спортивнай ориентирование “Сибиир кубогын” күрэхтэһиитигэр IV миэстэни ылан ССРС спордун маастарыгар кандидат нуорматын толорбута. Спорт бу көрүҥэр 1965-1972 сс. өрөспүүбүлүкэ сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнинэн сылдьыбыта.

Дьэ ити курдук талааннаах спортсмен, айар куттаах ырыа айааччы, ырыаһыт, саха норуодунай инструменын пропагандалааччы, Кыайыы сылын оҕото Владимир Семенович Татаринов олоҕун оҥкулун сүрүн хаамыыта итинник.

Кэпсэттэ Александр ЛУКИН.

 

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *