«Кэрэл» – үҥкүү кэрэ эйгэтэ

Алина Апросимова — талааннаах үҥкүүһүт, Дьокуускай куорат «Кэрэл» үҥкүү устуудьуйатын салайааччыта. Саха сиригэр сонун хайысханы — аан дойдуга билиҥҥи кэмҥэ олус биһирэммит кизомба үҥкүүнү киэҥ араҥаҕа билиһиннэрээччи, үөрэтээччи.
Кыра сааһыттан үҥкүү абылыыр алыбар ылларбыт Алина саҕалааһынын, үҥкүү киһи доруобуйатыгар дьайыытын, олоҕор суолтатын туһунан ааҕаргатыгар ыҥырабын.

— Мин төрөөбүт дойдум Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ырыаҕа ылламмыт, хоһооҥҥо холбоммут Моорук Суолата. Мантан элбэх култуура үлэһиттэрэ, суруйааччылар тахсыбыттара. Ийэм бииргэ төрөөбүт эдьиийдэрэ Зинаида Константиновна Иванова оҕолорго аналаах тэттик кэпсээннэр автордара, Тамара Константиновна Апросимова Муома народнай тыйаатырын режиссера, мелодист. Ийэм бииргэ төрөөбүт быраата Евстратий Апросимов — мелодист. Суруйааччы Рафаэль Баҕатаайыскай, драматург, киносценарист Семен Ермолаев-Сиэн Өкөр эмиэ биир дойдулаахтарым. Дойдубут салгына, айылҕата уратыта эбитэ дуу, култуураҕа сыһыаннаах дьон элбэхтэр.

— Хаһааҥҥыттан үҥкүүлүүгүн?
— Оҕо эрдэхпиттэн. Ийэм Апросимова Дария Константиновна, идэтинэн нуучча тылын учуутала, Саха Республикатын уонна Российскай Федерация үөрэҕириитин туйгуна, үөрэҕин бутэрээт Үөһээ Бүлүү оройуонугар Тамалакаан аҕыс кылаастаах оскуолатыгар учууталынан ананан үлэлии көһөн барбыппыт. Ийэм учууталлыырын таһынан оҕолору художественнай самодеятельноска сыһыарар этэ. Ол курдук оройуон оскуолаларын оҕолорун художественнай самодеятельноһын фестивалларыгар үрдүк таһымнаахтык бэлэмниирэ, Тамалакаан аҕыс кылаастаах, Ороһу орто оскуолалара куруук инники күөҥҥэ сылдьаллара. Оскуола оҕолорун үгүстэрин хамнатан, бэлэмнээн концерт бөҕөтө туруорара. Оҕо эрдэхпиттэн ийэбин батыһа сылдьан тэҥҥэ репетициялыырбын өйдүүбүн. Оҕо сааһым биир умнуллубат, чаҕылхай түгэнэ – бу биһиги кыракый дэриэбинэбитигэр филармония артыыстара гастроллуу кэлэллэрэ. Билигин да харахпын симтэхпинэ көрөбүн муус маҥан таҥастаах таба үҥкүүтүн хайдахтаах курдук кыраһыабайдык, итэҕэтиилээхтик үнкүүлээбиттэрин, оччолорго кып-кыракый кыысчаан үҥкүүһүт буолар баҕа санаам кыымын күөдьүппүттэрин. Мин оскуолаҕа Тамалакааҥҥа үөрэнэ киирбитим уонна Ороһу орто оскуолатын бүтэрбитим. Үҥкүүгэ саамай уһуйбут киһим Варвара Уарова — Саха республиктатын култууратын туйгуна, талааннаах, ирдэбиллээх хореограф, «Кыымчаан» үҥкүү ансаабылыгар киниэхэ дьарыктаммытым. Варвара Иннокентьевнаҕа махталым муҥура суох.
Идэбинэн нуучча тылын учууталабын. СГУ-тын бүтэрбитим. Устудьуоннуур кэмнэрбэр «Сарыал» народнай үҥкүү коллективыгар үҥкүүлээбитим. Бастаан, үөрэхпин бүтэрэн бараммын, Амма улууһун Бөтүн орто окуолатыгар биир сыл үлэлээбитим. Ол кэннэ дойдубар, Мэҥэ Хаҥаласка көспүтүм. Учууталлыырым таһынан «Үргэл» үҥкүү бөлөҕүн тэрийэммин оҕолору үҥкүүгэ уһуйбутум.
2005 сыллаахха дьылҕа-хаан ыйааҕынан Миирнэйгэ көспүтүм. Ол көһүүбүттэн мин «трансформациям» саҕаламмыта… Миирнэй куоракка кими да билбэт сирбэр тиийбитим. Бастаан олус ыарахан этэ. Ол эрээри кыра оҕолордоох киһи ыарахаттартан чаҕыйбат буолар эбит. Араас үлэҕэ барытыгар ылсыбытым. Миирнэйдээҕи оҕону эбии үөрэхтээһин киинигэр «Сандаар» сахалыы үҥкүү студиятын, «Тиара» муода театрын салайааччытынан таһаарыылаахтык үлэлээбитим. Миирнэйгэ барыам иннинэ Дьокуускайга «Шахерезада» диэн үҥкүү оскуолатыгар сылдьыбытым. Үҥкүүлүөхпүн баҕараммын үҥкүү оскуолаларын ыйыталаспыппар, хата бэйэн биһигини үөрэтиэн этэ, манна туох да суох диэбиттэригэр хорсун санаа ыламмын киэһээтин бииргэ үлэлиир кыргыттарбын дьарыктаан барбытым. Үс-түөрт киһиттэн саҕалаан арыллыбыт «Самира» үҥкүү студията аҕыс сыл иһигэр сүүсчэкэ үөрэнээччилээх буола кэҥээбитэ. «Алмаз» култуура дыбарыаһын иһинэн дьарыктанар буолбуппут. Араас күрэхтэри, тэрээһиннэри ыытарбыт. «Путешествие на Восток» диэн күрэхпитигэр Ленскэй, Сунтаар улуустарыттан тиийэ кэлэр буолбуттара. Сылын ахсын Аҕа дойдуну көмүскээччилэр күннэригэр эр дьоммутугар анаан «Для наших любимых» диэн улахан кэнсиэр туруорар этибит. Саала тобус толору буолааччы. Ахсынньы ыйга устуудьуйабыт төрөөбүт күнүн бэлиэтээммит эмиэ кэнсиэр тэрийээччибит. Ити курдук Мирнэй куоракка 2005 сылтан 2013 сылга диэри дьахталлары илиҥҥилии үҥкүүгэ уһуйаммын ситиһиилээхтик үлэлээбитим.
— Билигин тугу үлэлиигин, дьарыктанаҕын?
— Дьокуускайдааҕы индустриальнай педагогическай колледжка устудьуоннары нуучча тылыгар үөрэтэбин, организатордыыбын, үҥкүүгэ дьарыктыыбын.
Маны таһынан иккис сылбын биһиги куораппытыгар сонун үҥкүү сүүрээнинэн — кизомбанан үлүһүйэн туран дьарыктанабын. Бу үҥкүүнү аан бастаан 2015 сыллаахха Крымҥа сылдьан көрбүтүм, маастар-кылааска сылдьыбытым уонна ис-испиттэн сөбүлээбитим. 2018 сыллаахха Грузияҕа үҥкүү бэстибээлигэр бара сылдьаммын анаан-минээн үөрэнэн кэлбитим. Бу көрүҥү биир дойдулаахтарбар Саха сиригэр тарҕатыахпын, сайыннарыахпын олус баҕарабын. Дьокуускайга «Кэрэл» диэн бэһис сылын үлэлиир устуудьуйалаахпын. Онно икки хайысханы: кизомбаны уонна ис үҥкүүтүн үөрэтэбин.

— Үҥкүүлүүр уонна үҥкүүлээбэт уратылаах дуо?
— Мин үҥкүүтэ суох табыллыбаппын. Миирнэйтэн көһөн кэлэн баран ханнык эрэ кэмҥэ үлэ-дьиэ, үлэ-дьиэ графигынан сылдьыбытым. Ыараан хаалбытым, кыралаан быһыы-таһаа уларыйан, мөлтөөн барбыта. Итинник сылдьан киһи олорон хаалар эбит.
Дьахтар үҥкүүнэн дьарыктанара олус наадалаах. Эти-сиини тупсарарын таһынан, уйулҕаны, туругу эмтиир, чөлүгэр түһэрэр уратылаах. Хас биирдии киһи дьиэтигэр, үлэтигэр кыракый да буоллар кыһалҕалардаах. Ол санааны сүгэһэр оҥостон үҥкүүлүү кэлэҕин. Бүтэн баран, кэлэн иһэн санаабыт санааҥ тосту уларыйан, кыһалҕаны атын өттүттэн көрөр буолаҕын. Ити чахчы баар суол. Үҥкүүлүүр киһи араас моһоллору чэпчэкитик ылынар, аһарынар. Ханнык да психолог наадата суох. Үҥкүүлүөххэ эрэ наада. Миэхэ араас идэлээх кыргыттар сылдьаллар. Кинилэр анаан-минээн үҥкүүгэ сынньана, мунньуллубут энергияларын таһаара кэлэллэр.
— Үҥкүү өссө туох туһалааҕый?
— Үҥкүүлүүр киһи олус элбэх билэр дьонноох буолар. Ханна да тиийдэрбин доҕотторбун көрсөбүн. Үҥкүү тылынан киһи түргэнник билсэр.
Сис тоноҕоһо көнөр, тутта-хапта сылдьарын уларыйар, ону таһынан кэтээн көрүүбүнэн дьахталлар бэйэлэригэр сыһыаннара эмиэ тупсар. Куруутун үөрэ-көтө, чэпчэки баҕайытык сылдьалларын бэлиэтиибин. Киһи үчүгэй өттүгэр уларыйар. Бириэмэни аттара үөрэнэҕин.
— Киһи барыта үҥкүүлүөн сөп дуу, туох эрэ хааччахтар син биир бааллар дуу?
— Атаҕар, сиһигэр эчэйиилээх дьоҥҥо үҥкүүлүүр хааччахтаныан сөп. Сааһыттан тутулуга суох ким баҕалаах сылдьар.
— Оҕону үҥкүүгэ хас сааһыттан сырытыннарар ордугуй?
— Оҕолор улахан киһиттэн уратылара — бары имигэстэр. Үс сааһыттан үҥкүүгэ биэрэр син биир эрдэ дии саныыбын. Тоҕо диэтэххэ, кинилэр үҥкүүнү өссө да үчүгэйдик өйдөөбөт буолуохтарын сөп. Ол иһин 6-7 саастарыттан ордук. Кыргыттардаах ийэлэргэ кыыскытын хайаатар да үҥкүүгэ сырытыннарын диэн сүбэлиэм этэ. Үҥкүүлүүр оҕо сыанаттан, дьонтон-сэргэттэн толлубат, санаатын этинэр, бэйэтигэр эрэллээх буола улаатар.
— Арай мин билигин үҥкүүнэн дьарыктаннахпына имигэс буолабын дуо?
— Буолаҕын. Холобура эрдэттэн имигэс дьон үҥкүүнү түргэнник ылыналлар. Онтон имигэһэ суохтар хамсана үөрэнэллэригэр уһун кэм ааһыан наада. Сорохтор ону өйдөөбөттөр. Саҕалаан баран сатаммат диэн аккаастанан, ыһыктынан кэбиһэллэр, атыттар дьаныһан туран сылдьаллар. Ол түмүгэр ситиһэллэр, үҥкүүлүүллэрэ тупсар.
— Үҥкүү көмөтүнэн ырыахха сөп дуо?
— Ып-ырыган буолбаккын эрээри тонустанаҕын уонна холобура, ис үҥкүүтүнэн дьарыктанар буоллаххына быһыын-таһаан тупсар, дьахтар киэбин ылаҕын. Ол аата биилин синньиир, өттүктэрин сайдаллар.
— Дьахталларга тугу сүбэлиэн этэй?
— Үҥкүүлээн. Үҥкүү — хамсаныы биир көрүҥэ. Дьахтар киһиэхэ туһата баһаам. Бэйэҕитин куруутун көрүнэ сылдьыҥ. Оҕо-уруу, дьиэ-уот, хаһаайыстыба көрүүтүн түмүгэр бэйэбитин умнан кэбиһэр идэлээхпит. Оннук буолбатын туһугар бэйэҕин таптыахтааххын. Кими даҕаны кэтэспэккэҕин эрэ олоххун интэриэһинэй гына сатаа. Элбэх дьону кытта алтыс, билис. Дьоллоох дьахтар тулатын барытын дьоллуур айылгылаах.

Олоххо буолбут түгэннэр

ВРЕЗКА Мирнэйгэ үлэлиир кэммэр ыал буолан баран биэс сыл устата кыайан оҕоломмотох кыыс икки сыл миэхэ ис үҥкүүтүгэр дьарыктаммыта. Ол сылдьан бириэмэннэй буолбута. Онно хайдахтаах курдук үөрбүтэй?! Кыыстаммыта уонна оҕотун Алина диэн ааттаабыта. Биэс сылы быһа оҕолоно сатаан баран, бу үҥкүүгэ сылдьаммын ууһуур уоргаммын хамнатаммын эн көмөҕүнэн оҕолоннум диэбитэ. Кэнники иккистээн кыыстаммыта. Билигин да сибээспитин быспакка, куруутун билсэ-көрсө сылдьабыт.

ВРЕЗКА
Үс сыл устата 75 саастаах дьахтар дьарыктаммыта. Иккис сылыгар сыанаҕа тахсан үҥкүүлээбитэ. Ол кэннэ миэхэ кэлэн, оҕо эрдэхпиттэн ыра оҥостубут баҕа санаабын толорон олус да дьоллоннум диэн уйадыйан туран кэпсээбитэ.
Олус элбэх киһи оҕо сылдьан үҥкүүлүөн баҕарар эбит. Ол кистэлэҥ санаалара син биир олохторун тухары эккирэтэр. Кистэл буолбатах, хореографтар үҥкүүгэ оҕолору сүүмэрдээн ылаллар дии. Холобура «пыш-паш» киһини ылбаттар, эбэтэр төрөппүттэрэ мин оҕом мас курдук, син биир үҥкүүлүө суоҕа диэн сырытыннарбаттар. Ити курдук оҕо баҕа санаата туолбакка, ис иһигэр кистэтэнэн хаалар эбит.

ВРЕЗКА Кизомба — аан дойду үрдүнэн 80-с сыллартан саҕалаан биллибит социальнай үҥкүү биир көрүҥэ. Эр киһи уонна дьахтар тугу да эрдэ бэлэмнэммэккэ эрэ ис дууһаларыттан үҥкүүлүүр үҥкүүлэрэ. Судургу хамсаныылардаах. Силиһэ-мутуга Анголаттан саҕаланар. Билигин Европа бары муннуктарыгар киэҥник тарҕанна, ордук Францияҕа биһирииллэр. Эти-сиини, дууһаны сынньатар, сылаанньытар, манньытар үҥкүү.

Юлия ПЕСТРЯКОВА

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *