“Кырдьар куһаҕан буолбатах, кырдьар- үчүгэй!”

“Салгын сиэбэтэҕим ыраатта”

Биирдэ биир суруналыыс кырдьаҕастары көрөр- истэр чааһынай тэрилтэҕэ сылдьыбыт. Омос көрдөххө икки этээстээх дьиэ иһэ барыта уурбут-туппут курдук бэрээдэктээх эбит. Арай хантан эрэ туох эрэ никсик сыт кэлэрин уол бэлиэтии санаабыт уонна ону улаханнык аахайбатах. Былаан быһыытынан салайааччыларын булан кабинекка киирэн кэпсэппит. Чааһынай тэрилтэ салайааччыта суруналыыһы чэйдэтэ- чэйдэтэ ыһа-тоҕо тэрилтэтин үлэтэ үчүгэйин туһунан кэпсээбит. Уол кэпсэтэн баран аллараа этээскэ түспүт. Онуоха биир тайахтаах кырдьаҕас киһи тула өттүн көрүнэ-көрүнэ уолга ыга кэлэн сибигинэйбит: «Тоойуом, эн суруналыыскын батта. Ити киһи кэпсээбитин итэҕэйимэ. Манна биһигини таһырдьа да таһаарбаттар, көрөллөрө- истэллэрэ биир соннук үчүгэйэ суох. Миигин таһырдьа таһаараҕын да? Салгын сиэбэтэҕим ыраатта» диэхтээбит. Уол үлэтигэр кэлэн ити түбэлтэни коллегаларыгар кэпсээбитигэр, биир саастаах чүөчэ: «Оо, эрэйдээҕи даа. Онтон эн ыйыппатыҥ дуо, ол оҕонньор оҕолоро ханна баалларын? Билигин итинник көрөр-харайар дьиэлэргэ туох да омуна суох 70 бырыһыана оҕолордоох, аймахтардаах дьон сыталлар. Харчы төлөөн баран дьоннорун туттаран кэбиһэллэр. Бу «сайдыылаах» аныгы үйэҕэ саха майгыта уларыйда. Кырдьан бүдүгүрбүт дьоннорун кыайан көрбөт аатыран итинник туттарар идэлэннилэр» диэтэ.

 

 

Стресс- сайдыы төрдө

Билиҥҥи олохпут стреһэ элбэх. Сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри аһыыр- таҥнар күннээҕи кыһалҕатыгар баттаппыт элбэх оҕолоох Иийэ диэн соҕотох ийэ муҥатыйара, стрестиирэ ханна барыай? Аны билигин ити хоруона хамсыгын пандемиятынан  сибээстээн үлэ да үлэ буолбат, оҕолорго, ыччаттарга үөрэх да үөрэх аатырбат буоллаҕа. Соҕотох ийэ барахсаҥҥа,туох барыта хааччахтанан турар кэмигэр сыры- сыллатааҕы бэдиктэр иһинэн- таһынан сүүрэн-көтөн дьиэ иһин ылан кэбиһэллэриттэн да сылайара ханна барыай? Аны улахан уолаттара онно-манна кэлбэт-барбат буоланнар тыыннара хаайтарбыт аатыран буугунууллара биир эрэй. Инньэ диэн ыала оҕонньорго Иийэ муҥатыйбыт. Онуоха Миитэрэпээн оҕонньор маннык диэн сүбэлээбит: «Тоойуом, олох диэн дьэ итинник түһүүлээх- тахсыылаах буолар. Ити ыарыыттан билигин бары да көҕүспүт кыараан, тыыммыт кылгаан сылайан- сындалыйан аҕай олоробут. Хайа муҥун, кини да бүтэр уһуктаах ини, хаһан эрэ бүтүө турдаҕа. Эдэр киһи соннук эрэллээх дьаһанан олор, хаһан эрэ барыта ааһыахтаах, бүтэр уһуктаах диэн. Оҕолоруҥ бары талбыт курдук уолаттар. Уйулҕа үөрэхтээхтэрэ этэллэринэн, ордук эр дьоҥҥо, уолаттарга стресс диэн сайдыы төрдө буоллаҕа. Ону уолаттаргар  өйдөт, дьиҥнээх эр дьон буола улааталларыгар олук буол. Бу кэмҥэ, бу чааска көрсөр кыһалҕаларын туоруурга толкуйдарын тобулуналларын курдук толкуйдаа, үөрэт, дьаһай».

 

 

“Араамалара биир”

Эбээ Кэтириис дьээбэ-хообо тыллаах эмээхсин. Былыр эдэр эрдэҕинээҕитин кэпсээн кэҕийдэҕинэ истэ олорор дьон күлэн- үөрэн киирэн бараллара баар суол. Кини ол курдук сытыы  ох тыллаах, сахалыы толкуйунан дьон саҥатын, быһыытын- таһаатын биирдэ этэн кэбиһэр майгылаах. Кыра уҥуохтаах, ырыган, сыыдамнык тутта- хапта сылдьар буолан төттөрү- таары чурустанан олорор.  Эрдэ эргэ баран уоллаах кыыс оҕоломмут. Кэргэнэ Мэхээлэ эдэр эрдэҕинэ бултуу сылдьан  суорума суолламмыт. Ол кэнниттэн сотору буолаат Кэтириис Мэхээлэ бииргэ төрөөбүт быраатыгар Көстөкүүҥҥэ ойох тахсыбыт. Дьон ону дьиктиргээн ыйыттахтарына : « Ээ, араамалара биир этэ, араамалара биир этэ» диэн күлэн тииһэ килбэйэр. Ол аата маннык буолбут. Сэрии кэнниттэн эрдэ тулаайах хаалбыт икки оҕолоох дьахтар хантан аһа- таҥаһа дэлэй буолаахтыай? Ол иһин эрин аймахтарын көмөтүнэн оҕолорун ииппит. Көстөкүүн эмиэ убайын курдук хара тыаны кэрдэр булчут ааттааҕа эбит. Биирдэ күһүн Кэтириис киэһэ колхуос хотонуттан кэлээтампаарга туох эрэ наадаҕа тахсыбыт. Балаҕан ыйын киэһэтэ буолан халлааҥҥа ый мэлтэйэн аҕай турар эбит. Дьахтар ыһыырынньыгын умулуннаран ампаар иһиттэн тахсан истэҕинэ, арай, иннигэр ый сырдыгар үүт-үкчү кини Мэхээлэтин курдук быһыылаах-таһаалаах киһи сүөдэйэн турар эбит. Кэтириис соһуйан хаһыытаабытыгар анараа киһитэ кэннинэн чинэрийбит. Онтон :«Кэтириис, Кэтириис куттаныма, мин дии, мин, Көстөкүүммүн» диэбит уонна куобах аҕалбытын эппит. Кэтириис куттаммыта ааһыыта аны охтуор диэри күлэн иэрийбит. Көстөкүүн ол кэмтэн тыаттан киирдэр эрэ убайын дьиэ- кэргэниттэн арахпат буолбут. Ол нөҥүө сылыгар  Көстөкүүннээх Кэтириис холбоспуттар.  Онон Кэтириис Көстөкүүн быһыытын- таһаатын, бэйэтэ этэринии Мэхэээлэтигэр майгылатан “араамалара биир” диэн холбостоҕо дииллэр дьоннор.

«Эн да бил, атаҕастабыл диэн тугун!”

 

Биир султан олорбут.Биирдэ кини ыалдьыбыт уонна  арааһынай бэйэлээх эмчиттэри ыҥыран эмтэнэ сатаабыт да, оспотох.  Ол курдук суорҕан- тэллэх киһитэ буолан эрэйдэммитэ 20-чэ сыл ааспыт. Биирдэ кини сүбэһитигэр эппит: «Мин бас билэр сирбэр олорор хас биирдии эмчит миигин эмтиэхтээх. Ол кыаллыбатаҕына кинилэри бастарын быс уонна күрүөмүл истиэнэтигэр ыйаа! » диэбит. Хайыахтара баарай, кыайан эмтээбэтэхтэри бастарын быһа- быһа истиэнэҕэ ыйаабыттар. Эмчиттэртэн биир эрэ киһи хаалбыт. Онуоха Сүбэһит тойонун сэрэппит: «Ол киһи сүрдээх куһаҕан майгылаах. Кини өһөс, куруубай майгытынан аакка киирбит киһи» диэбит. Султан ол эмчити аҕаларга сорудахтаабыт. Кэлиэн баҕарбат эмчити дьөгдьөрүтэн киллэрэн султан оронун таһыгар туруорбуттар. Онуоха эмчит хайыай, султаны эмтииргэ сөбүлэспит. Арай эмтиирбэр 3 усулуобуйалаахпын диэбит. “Бастакытынан, биир да киһи мин эмтиир кэммэр дыбарыаска хаалыа суохтаах. Иккиһинэн, султан эн хаһыытаа да хайаа, биир чаас устата биир да киһи, ол иһигэр харабыллар дыбарыас модьоҕотун атыллыа суохтаахтар. Үсүһүнэн,биир мөһөөччүк кыһыл көмүһү биир  саамай сүүрүк акка кэтэрдэҕит уонна кириэппэс ааныгар  туруораҕыт” диэбит.  Султан сөбүлэспит. Барытын эмчит эппитин курдук оҥорбуттар. Онуоха эмчит султааҥҥа ынан кэлбит уонна сирэйигэр силлээн пал гыннарбыт: “Бу эйиэхэ мин өлбүт биир идэлээхтэрим иһин” диэбит. Онно сөп буолбакка, эмчит  султан үрдүгэр ииктээн сардьыгынаппыт уонна маннык диэн саҥалаах буолбут: «Дьиккэр!Оо, бу түгэни мин өр да күүппүтүм! Ырҕайа сытыйаҥҥын, эн да бил, атаҕастабыл диэн тугун!». Сүүрбэччэ сыл илиитэ-атаҕа хамсаабакка сыппыт султан бааһырбыт хахай курдук хаһыырбыт уонна остуолга сытар кынчаалын ылаары илиитин хамсаппыт. Онуоха эмчит: “ Ээ, өссө бу бөөхүллэ хамсыырдаах баҕастаах” диэн баран султаны кэлин чааһыгартэбэн саайбыт. Онуоха кыһыытыттан кыбдьыгыраабытынан султан кынчаалын харбаабытын бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалбыт уонна эргиллибитэ эмчит суола сойбута ырааппыт. Ыарыытыттан уонна атаҕастабылтан хааннааҕынан хаһылыччы көрбүт султан туох баар күүһүн киллэрэн дыбарыастан тахсыбыт: “ Миэхэ, атта! Эмчит чиччик ханнаный?” диэн хаһыырбыт. Баата курдук атаҕар туох баар күүһүн түмэн атыгар олорбут. Кутталарыттан соннорун тэллэҕэ кытары ибигирээбит чаҕардара туох да диэн саҥарбакка эрэ эмчит номнуо элээрбит суолун диэки ыйбыттар. Ат туох баар муҥунан иннин диэки сүүрдэн истэҕин аайы султан этэ- сиинэ чиҥээн, күүһүгэр уохтаах күүс, санаатыгар модун санааэбиллэн испит. Арай кэннигэр сүүрдэн иһэр полководецтара: “Туругурдун улуу султан!“ диэн хаһыытаспыттарыгар баһылыктара өйдөөбүтэ, бу сүүрбэччэ сыл устата ат үрдүгэр олорботох эбит, маннык күүстээхтик- уохтаахтык хаһан да санамматах эбит! Полководецтара ситэн кэлэн көрбүттэрэ, арай султаннара суол буоругар үҥкүрүйэ- үҥкүрүйэ күлэн иэрийэрин быыһыгар эмчитин хайҕаан  саҥарар эбит: “ Оо, дьэ дьиикэй да  киһигин эбээт эмчит баҕайы! Бу ыты көрбөккүөт! Абааһы уола,  баҕаҥ хоту көмүстээх караван эйиэнэ буоллаҕа!”

 

“Кырдьар куһаҕан буолбатах, кырдьар- үчүгэй!”

 

Маасыҥка ыал соҕотох кыра кыыһа. Дьыссаакка сылдьар. Киниттэн ураты Кэтэх нэһилиэгин олохтоохторо Солобуйуоптар икки уоллаахтар. Убайдара оскуолаттан кэлээт, дьиэ ис-тас үлэтин үрдүнэн- аннынан үмүрүтээт көмпүүтэрдэрин үрдүгэр түһэллэр, саалаҕа дьонноро суоҕуна киэһэ аһылыкка диэри  сэриилэһэннэр ый-хай бөҕөтүн түһэрэллэр. Маасыҥка кинилэр хаһыыларыттан- ыһыыларыттан  ыраах буолаары хос эбээтин хоһугар кокууккатынан оонньуур. Онуоха эбии хос эбээ хасааһыттан сакалаат сиир баҕата ханна барыай? Эбээ Маарыйа саамай сөбүлүүрэ сакалаат кэмпиэт. Сэрии аас- туор сылларын оҕото сакалаат сиэбэккэ улааппыта таайан,  наһаа минньигэстик сакалаат сиир. Оччоҕо Маасыҥка эбээтин ньамньыраабыт сирэйин, уолан хаалбыт иэдэстэрин көрөн баран олорооччу. Биирдэ эмэтэ да буоллар сакалаакка тиксэр, эбээ Маарыйа Маасыҥка дьонноро төһө да боппуттарын иһин кистээн бэрсэр. Өйдөөх кыысчаан көрдөөбөт, билэр бөҕө буоллаҕа дии, наһаа элбэх сакалааты сиэтэҕинэ тиистэрэ алдьанарын уонна аллергиялыырын. Бүгүн эбээ Маарыйа тоҕо эрэ наар утуйан таҕыста. Маасыҥка кэтэһэ сатаата да, эбээтин мунна тыаһыырыттан ураты туох да уларыйбата. Дьоно кэлбиттэригэр биирдэ хостон таҕыста уонна эбээтэ наар утуйбутун кэпсээтэ. Ыал ийэтэ Маайыстаан хоско киирэн ийэтин төбөтүн тутан көрбүтүгэр Маарыйа уһуктан кэллэ, айалаата- дьойолоото. Киэһэ маҥан халааттаах биэссэр кэлэн эбээ Маарыйа хоһугар киирдэ, дьонугар тахсан тугу эрэ эттэ, таҥнан тахсаатын кытта аантан туман бургучуйан киирбитигэр Маасыҥка “Оо, былыт, былыт” дии-дии туман аннынан сыылла сырыттаҕына аһылыкка ыҥырдылар. Киэһээҥҥилэрин аһыы олорон төрөппүттэрэ ийэлэрэ ыалдьыбытын, балыыһаҕа киириэн наадатын кэпсэттилэр. Онуоха Бүөтүр: “ Биһиги да хаһан эрэ кырдьыахпыт. Кыаммат диэн туох аанньа үһү. Кырдьар диэн куһаҕан буоллаҕа”диэбитин истээт, Маасыҥкахап-сабар: “Кырдьаркуһаҕан буолбатах, кырдьар- үчүгэй!” диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалла. Онтон дьоно кини диэки соһуйбуттуу көрбүттэригэр, иһин түгэҕэр: “ Элбэх сакалааты сиигин” диэн быһаарда.

 

Уорбуппун төннөрдүн…

Кыыдааннаах кыһын тымныытынан хаарыйа, тыалынан- кууһунан чыскырыта турдаҕына, үйэтин тухары ыскылаат сэбиэдиссэйинэн үлэлээн кыаҕырбыт, баай-талым олохтоох Сиппиир Сиидэр  ыалдьан баран үтүөрбэккэ таҥаралаата. Онтон сотору буолаат, бэкээринэҕэ үлэлиир Мотуо эмээхсин бииргэ үлэлиир дьонугар бу курдук кэпсээннээх буолла.  “Бу 2 түүнү быһа сүгүн утуйбатым. Ыалым Сиппиир Сиидэр түүлбэр киирэн ытаан- соҥоон сорбун сордоото. Түһээтэҕим аайы тобус- толору маллаах сыарҕаны соһо сылдьар. Кэнниттэн күлүк курдук барыҥнаабыттар батыһа сылдьан таһыйан иэдэппиттэр. Сиппиир ол быыһыгар миэхэ ытыы- ытыы этэр: “ Мотуоаа, иһит миигин. Бу дойдуга  үйэм тухары итиннэ олорон уоран- талаан ылбыппын барытын состоро сылдьаллар. Утуппаттар да, олоппоттор да. Сылайан сөп буоллум. Ойохпор Маанньаҕа илдьиппин тиэрт. Тугу уорбуппун барытын төнүннэрдин. Хара сордоох маны билбитим буоллар, тоҕо да уоран- талаан олох олоруом этээй?“ дии- дии киһи сүрэҕэ ытырбахтыах ытаан муҥнанар». Мотуо эмээхсин кэпсээнин кэнниттэн бастаан соһуйбуттара бэрдиттэн саҥата суох олорбут дьахталлар ньамалаһа түстүлэр. “Ол иһин даҕаны уоран-талаан байдаҕа”,“Этиэххин Мотуо, ойоҕор тахсаҥҥын?” , “Бэркэ өҥнөнөр этэ быһа киэбирэн!”,  “Кэһэйдин!”, “ Аата сордооҕуо даа” , “Биллэр этэ дии уоруйаҕа” диэн эҥин араас саҥа барыта иһилиннэ. Онуоха Мотуо: “Ээ кэбис, туох диэтэххитий? Хайа  сирэйбинэн киирэн этэбин Маанньаҕа? Оҕонньоруҥ уоруйах диэн да? Кини киһитин аһыйан бэйэтэ да нэһиилэ сылдьар. Үйэм тухары ыаллыы олорбут киһибин  уоруйах диэхпин тылым тахсыбат. Чэ, чэ, лахсыһан бүтүөххэ, күн ыраатта, үлэ күүппэт” диэтэ. Ити түбэлтэ кэнниттэн бэкээринэ ыскылаатыттан бурдук да көҕүрээбэт, доруоһа да сүппэт, сабыс- саҥа кууллар да итээбэт буолбуттар.

 

Надежда Логлоҕор.

 

 

 

 

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *