Кырдьык да, улуу Кыайыы этэ

Саха сирэ кыргыһыы барбыт сирдэринээҕэр демография боппуруоһугар итэҕэһэ суох охсууну ылбыта.

1941 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр биһиги дойдубутугар уоран саба түспүт немецкэй-фашистскай талабырдьыттары утары сэрии саҕаламмыта 80 сылын туолуоҕа. Оттон Улуу Кыайыы 76 сылын бэлиэтээтибит. Бүгүҥҥү суруйуубар Аҕа дойду сэриитэ биһиги норуокка аҕалбыт алдьархайыгар тохтуом.

 

Историяҕа сүҥкэн суолталаах

Кыайыы чахчы ыар сыананан ситиһиллибитэ. Россия туһугар, кырдьык да, улуу кыайыы этэ. Тоҕо? Ол иннинэ, история чахчылара туоһулуулларынан, XIX үйэ ортотугар дойдубут Крымҥа Англияны, Францияны кытта сэриилэһэн хотторбута. 1904-1905 сылларга Японияны кытта сэриигэ эмиэ кыайтарыы абатын билбитэ. 1914-1918 сылларга бастакы империалистическай сэриигэ эмиэ хотторбута. Онон хотторуу хомолтотун эрэ билэн кэлбит дойдуга Аҕа дойду сэриитигэр кыайыы, дьиҥ-чахчы улуукантан улуу, аан дойду историятыгар сүҥкэн суолталаммыт кыайыы этэ.

Ийэ дойду көмүскэлэригэр 62 тыһыынчаттан тахса ньургун уолаттарбыт уонна кыргыттарбыт саа-саадах тутан, фроҥҥа барбыттара. Итинтэн 35 тыһыынчата төрөөбүт дойдуларыгар тыыннаах эргиллибиттэрэ. 25 тыһыынча киһи сэрии хонуутуттан төннүбэтэхтэрэ. Саха норуота кыргыһыы хонуутугар уонна сут-кураан, аас-туор сыллар содулларыттан сэрии иннинээҕи ахсааныттан үс гыммыт биирин кэриҥин сүтэрбитэ.

Биирдиилээн улуустарынан аҕыйах холобуру аҕалыам. Чурапчы улууһуттан 2237 киһи ыҥырыллыбыт. Итинтэн 1309 киһи дойдутугар тыыннаах эргиллибит. Уус-Алдан улууһуттан — 2189, эргиллибэтэх — 947, Амматтан — 1738, эргиллибэтэх — 976, Мэҥэ-Хаҥаластан — 3767, эргиллибэтэх — 1855, Тааттаттан — 1757, эргиллибэтэх — 925, Бүлүүттэн — 1786, эргиллибэтэх — 950, Үөһээ Бүлүүттэн — 1877, эргиллибэтэх — 746, Ньурбаттан — 2697, эргиллибэтэх 1545, Кэбээйиттэн — 1082, эргиллибэтэх — 777, Намтан — 1368, эргиллибэтэх — 583.

Фроҥҥа саамай элбэх киһи Алдан уонна Өлүөхүмэ улуустарыттан ыҥырыллыбыттар. Ол курдук, Алдантан — 11 740, Өлүөхүмэттэн —6067.

Фронт туһатыгар Саха сирэ 38 066 000 солк. харчыны, 553 кг күндү металы, 221 754 ичигэс таҥаһы уонна 90 000 000 солк. сыаналаах күндү түүлээҕи туттарбыта.

Хойукка диэри бобулааҕа

Үөһэ ахтан аһарбытым курдук, Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр Саха сирэ төһө даҕаны ыраах тыылга олордор, уоттаах кыргыһыы барбыт сирдэринээҕэр демография боппуруоһугар итэҕэһэ суох улахан охсууну ылбыта. Тыылга хоргуйан өлүү тиэмэтэ хойукка диэри бобуулааҕа. 1990-нус сыллар саҥаларыгар тыылга аччыктаан өлүү-сүтүү туһунан сурукка-бичиккэ тиһэн киирэн барбыттара. Историктартан В.Т. Анисков аан бастаан «хоргуйуу» диэн тылы аан бастаан дуорааннаахтык туттубута. Кэлин бу тыытыллыбатах тиэмэнэн анаан-минээн В.А. Исупов уонна В.Ф. Зим дьарыктаммыттара.

Саха суруналыыстарыттан биир бастакынан Борис Павлов «Уһун Күөл сутаабыт дьоно субуһан иһэр курдуктара» диэн ыстатыйатынан ити боппуруоһу таарыйбыта.

Ленинград блокадатыгар аччыктаан төһөлөөх элбэх оҕо, киһи өлбүтүн туһунан, оннооҕор Иосиф Сталин курдук кытаанаҕынан биллибит киһи дойдуну баһылаан олорор кэмигэр кыайан чып кистэлэҥҥэ тутуллубатаҕа.

«Илин» сурунаал 2005 сыллааҕы иккис нүөмэригэр историческай наука кандидата Саассылаана Сивцева «Во имя жизни на земле в далеком тылу» диэн ыстатыйата бэчээттэммитин булан аахпытым. Бу научнай ыстатыйаҕа Саха сиригэр сэрии сылларыгар төһө киһи өлбүтэ-төрөөбүтэ сыыппараларынан ыйылла сылдьар.

Сыл            Төрөөбүт         Өлбүт

1941           14756            15717

1942           10535            18770

1943           6465              16040

1944           8332              8435

1945           11296            6294

Бу таблицаттан көстөрүнэн оҕо күн сирин көрүүтэ 1942, 1943, 1944 сылларга тосту аччаабыт. 1942-43 сс. төрөөһүн таһыма 2,1 төгүл кыччаабыт. Уоттаах сэрии барбыт сирдэриттэн ордук Ростовскай (31%), Сталинградскай (30,1%), Воронежскай (28%) уобаластар дьоннорун сүтэрбиттэр. Оттон тыылга олорор Саха сирэ 29,5% нэһилиэнньэтин ахсаана аччаабыт. Тэҥнээн көрүҥ, сибиниэс буулдьалар ыйыласпыт сирдэрин кытта тэҥҥэ кэриэтэ дьоммутун сүтэрбиппит.

Суруналыыс Борис Павлов «Уһун Күөл сутаабыт дьоно субуһан иһэр курдуктар» диэн ыстатыйатыгар историяны хасыһан чинчийэр өрөспүүбүлүкэ ытык суруналыыһыттан Дмитрий Кустуровтан бу тиэмэҕэ санаатын үллэстэригэр көрдөспүт. Онуоха Дмитрий Васильевич: «Киин оройуоннартан Дьокуускайтан, Хаҥаластан, Өлүөхүмэттэн, Ленскэйтэн ураты 15 оройуоҥҥа хоргуйан өлүү маассабай этэ. Ити ааттаммыт оройуоннар арыый сэниэ этилэр. Үгүс оройуоннарга армияҕа барбыт киһитинээҕэр элбэх киһи хоргуйан өлбүтэ. Онтон фроҥҥа өлбүттээҕэр икки бүк элбэх киһи, холобур, ити 15 оройуонтан 16 тыһыынча киһи армияҕа өлбүт эбит буоллаҕына сукка быстарбыт киһи ахсаана 40 тыһыынчаҕа тэҥнэһэр. Саха итиннэ эстибитэ. Хоргуйан өлүү саамай үгэнэ 1941-1942 сыллаах кыһыннара этэ. 1939 сылга обком иккис холбоһуктааһыны ыытан турар. Ол сылга сүөһү 70 % кэтэххэ турара. Сүөһүнү нолуогунан күһэйэн, биирдии сүөһүттэн тыыннаах ыйааһынынан 46-лыы киилэ эти, 8-тыы киилэ арыыны көрдөөннөр бүтүннүү холкуоска хомуйан ылбыттара. Ол эрээри бэлэм суоҕуттан 1943 сыл тохсунньу 1 күнүгэр кэлэн холкуоска холбоммут сүөһүтээҕэр элбэх сүөһү туһата суох хоргуйан өлбүтэ. Кэтэххэ биирдии эрэ сүөһү хаалбытын, нолуоктарыгар төлөөн, эбэтэр ыксаан сиэн кэбиһэн 1942 сыл саҥатыгар холкуостаахтар аҥаардара сүөһүтэ суох хаалбыттара. Инньэ гынан сут саҕаланыытыгар туга да суох буолан биэрэр. Оччолорго тыа сиригэр карточка диэн суоҕа. Куоратттарга эрэ баара. Ону көрөн олорон Совнарком председателин солбуйааччы Илья Егорович Винокуров чахчы эр санаалаах киһи буолан РСФСР Совнаркомугар туруорсар. Кырдьык иэдээн буолбут диэн өйдөөннөр, Совнаркомнар Союз правительствотыгар туруорсаллар. Илья Егорович суругун обкомҥа ыыппыттара буоллар кинини дьүүллээн хааҕыыга ыытан кэбиһиэхтэрэ этэ. Онон Иркутскайтан лимит бурдук ылларар. Аны ол саҕага суол суох. А.Н.Косыгин бэйэтэ Өлүөнэ баһыгар төрөөбүт киһи буолан, кини сүбэтинэн аан бастаан «зимник» диэн кыһыҥҥы суол астаран, аҕалан холкуостаахтарга түҥэппиттэрэ. Онон өрүһүйбүттэрэ. Онтон 1943 сыл сайын өҥ дьыл кэлэн арыый да буолаллар. Ол кэмҥэ Винокуров курдук киһи көстүбэтэҕэ буоллар хоргуйуу өссө ынырык буолуо этэ. Оччоҕо сахаттан төһө киһи ордуон ким да билбэт. Аны, ити сутуҥ содула элбэх. Хоргуйуунан эрэ муҥурдаммат. Кэтэх сүөһүгүн сиэтэххинэ, хаайыыга бараҕын, сылгы стратегическай суолталаах көлөнөн ааттанара, фроҥҥа ылыллыан сөптөөҕө. Ону сиэтэххинэ хаайыыга бараҕын. Холкуос председателлэрэ, биригэдьиирдэрэ дьон хоргуйбутун көрөн, аһынан аһы  кыратык туттан дьон бөҕө хаайыыга барбыта. Холобур, Таатта оройуонуттан председателлар  аҥаардара хаайыыга барбыттара. Бөдөҥ холкуостар бары хоргуйбуттара. Бүччүм, ыраах олорор холкуостар кистээн ас түҥэттэн дьоннорун быыһаабыттара. Системаҥ оннук этэ: «Сэрии бара турар. Эһиги манна талбыккытынан тутта олороҕут. Государствоҕа иэскитин төлүөххүтүн баҕарбаккыт, ол аата немец кыайыан баҕараҕыт», – диэн буолар. Онон хоргуйууну таһынан 53 тыһыынча киһи хаайыыга барбыта. Үксэ сүөһүлэрин сиэн уонна хоргуйбут дьоҥҥо көмөлөһөн», – диэн билиитин-көрүүтүн кытта үллэстибит.

Ийэм кэпсээниттэн оннооҕор бааһынаттан кутуйах хасааһын булан тутуллубут киһи хаайыыга барыан сөптөөҕүн туһунан билэрим. Баһылай Харысхал «Сир Ийэ билбэтин» диэн киинэтигэр тыылга тыа сирин дьонун кытаанах олоҕо ырылsччы көстөр. Ити киинэҕэ тус бэйэҥ сүөһүгүн сиэтэххинэ кытта, эппиэккэ тардылларын туһунан сюжет баар. Сэрии сылларыгар интернакка олорор ийэм доҕотторо аччыктаанна, эттэрэ-сииннэрэ иһэн өлөллөрүн туһунан ахтан ааһара. Дьонноро оҕолорун оҕуһунан тиэйэн бараахтыыллара үһү.

Эмиэ Борис Павлов ыстатыйатыттан Анна Лыткина ахтыытыттан холобур аҕалабын: «Кэбээйиттэн кэлбиппэр дойдубар дьон-сэргэ бараммыт этэ. Мин алта оҕону көмпүтүм. Эрэйдээхтэри дьиэҕэ кыстаан кэбиспиттэр. Сытыйбыттар. Күрдьэҕинэн баһан таһаарбыппыт», – диэн кэпсээбит.

Тыа сиригэр карточка суох буолан уонна сут-кураан бүрүүкээн өлүү-сүтүү ордук таһаарыллыбыта. Оттон куорат сирдэргэ карточка систиэмэтэ баар буолан, үгүс дьон сыккырыыр тыыннара да хааллаллар, тыыннаах ордубуттара. Бу маны эмиэ сыыппаралар туоһулууллар. Саамай элбэх өлүү-сүтүү 1942 сыллаахха тахсыбыт. Ол курдук, Саха сирин куораттарыгар 5062 киһи, тыа сириттэн 13 708 киһи өлбүт. Тэҥнээн көрүҥ…

Биллэрин курдук, 1942 сыллаахха Чурапчы оройуонун 41 холкуоһа, 4988 киһи хоту көһүрүллүбүттэрэ. Кинилэр ортолоругар 152 кыаммат кырдьаҕас, 895 кыра оҕо, 195 инбэлиит уонна 543 армияҕа барбыт дьон кэргэттэрэ бааллара. Бу дьону фроҥҥа балыктата диэн ааттаан күһэйэн ыыппыттара. Бу ынырык дьаһалтан 2000 киһи хоргуйан, тоҥон, араас сору-муҥу көрөн өлбүттэр, төрөөбүт Чурапчыларын буоругар эргиллибэтэхтэр.

Ордук Кэбээйи оройуонугар аччыктааһын түбэлтэтэ таһаарыллыбыта биллэр. Манна, биллэрин курдук, промышленнай балыктааһын суох. Ил Түмэн иккис, үһүс уонна төрдүс ыҥырыыларыгар депутаттаабыт Альбина Поисеева: «Икки төгүллээн 1942 уонна 1943 сылларга үрдүкү салалта эппиэттээх үлэһиттэрэ Кэбээйигэ нэһилиэнньэни аһынан-үөлүнэн хааччыйыы боппуруоһунан кэлэ сылдьыбыттар. Ол эрээри ити сырыыны киһи халтай сырыынан ааттыан сөптөөх. Дьиҥнээх дьыалатыгар туох даҕаны оҥоһуллубатах. Оннооҕор ыскылаакка 24 тонна балык таах сытыйан хаалбыт. Үөһэттэн көҥүлэ суох ити балыгы аччыктаан эрэр дьоҥҥо биэрэр кыахтара суоҕа», – диэн кэпсээбитээх.

Онон Аҕа дойду сэриитэ саха норуотугар улахан алдьархайы аҕалбыта. Ити сэрии буолбатаҕа буоллар, сахалар ахсааммыт 1 мөлүйүөҥҥэ тиийбит буолуон сөп этэ.

Людмила НОГОВИЦЫНА.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *