Ленин уордьаннаах түүлээх тутааччы

Кэбээйигэ араас сылларга элбэх киһи олорон-үлэлээн ааспыта. Кинилэртэн биирдэстэрэ Степан Кузьмич Васильев – Пушняк оҕонньор. Эбэлээх эһэбит Евдокия Ивановна, Николай Николаевич Тимофеевтар райпо түөлбэтигэр олорбуттара, кинилэри үлэлэригэр батыһа сылдьан Степан Кузьмиһы хонтуораҕа, дьиэлэрин таһыгар элбэхтик көрбүтүм. Өссө аймах оҕолор бары дьоммутун кытта түспүт биир хаартыскабытыгар кини баар. Кэлин библиотекаҕа хаһыакка тахсыбыт хаартыскатын көрөн улахан уордьаннаах үлэһит буоларын билбитим.     

Степан Кузьмич Бүлүү оройуонун Мастааҕыттан төрүттээх диэн үгүс дьон өйдүүллэр. Ол гынан баран Бүлүү улууһун кинигэлэригэр кини туһунан тугу да булбатаҕым. Биһиги улууспут музейыгар биир эрэ хаартыската баар. Маҥнай Роза Андреевна Иванова Степан Кузьмич Васильев туһунан оройуон хаһыатыгар тахсыбыт Ксенофонт Алексеевич Левин “Кавалер ордена Ленина” (01.05.1960) диэн суруйуутун ыыппыта. Бу ыстатыйаҕа суруллубутунан 1928 с. Степан Кузьмич туруорсуутунан Харыйалаах диэн сиргэ түүлээҕи тутар пуун аһыллыбыт. Бастакы түүлээх тутааччынан бэйэтэ үлэлээбит. Үчүгэй тэрийээччи уонна уопуттаах үлэһит быһыытынан “Холбос” тэрилтэ дьаһалынан Горнай, Анаабыр, Өлөөн уонна Эдьигээн оройуоннарыгар командировкаҕа сылдьан үлэлээбит. 1950 сыллаахха Кэбээйи оройуонугар эргиллэн кэлбит.

“Холбос” 50 сылыгар анаан тахсыбыт кинигэҕэ Степан Кузьмич туһунан маннык баар: «Соҕотуопка туйгуна», «Сэбиэскэй атыы-эргиэн туйгуна» бэлиэлэрдээх, Ленин уордьаннаах (1951) Степан Кузьмич Васильевка 1964 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр  Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Уурааҕынан аан бастаан олохтоммут “Саха АССР атыы-эргиэн, общественнай аһылык сайдыытын үтүөлээх үлэһитэ” аат иҥэриллибит. Күндү түүлээҕи тутар уустук үлэҕэ үрдүк көрдөрүүтэ чиэстэммит-бочуоттаммыт эбит.

Степан Кузьмичтаахха Кэбээйигэ олорон оскуолаҕа үөрэммит оҕолору, билигин аҕамсыйбыт дьону кытта сибээстэстим, ахтыыларын хомуйдум.

Неустроев Январь Петрович. Январь Петрович 12.01.1944 с. Кэбээйи оройуонугар төрөөбүт. Өлүөхүмэтээҕи тыа хаһаайыстыбатын механизациялааһын уонна электрификация техникумун 1973 с. үөрэнэн бүтэрбит. СГУ саха тылын салаатын 4 кууруһугар кэтэхтэн үөрэнэ сылдьан тохтообут. 1980-1981 сылларга Кэбээйигэ Сангаар СПТУ-тун филиалыгар 3 кылаастаах тракторист-машинистары үөрэппит эбит. Нам Үөдэйигэр механигынан үлэлээн билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор. Кэргэнэ Надежда Прокопьевна идэтинэн бэтэринээр. Неустроевтар сэттэ оҕолоохтор.  Январь Петрович – биэс  кинигэ ааптара: «Кыыс хотун” (2013), “Ыллаа-ытаа мин кутум” (2014), “Күһүҥҥү кулуһун суоһугар” (2014), “Дьылҕам ыллыгынан” (2016), “Дьыбардаах дьылҕам” (2017). Алтыс кинигэтэ редакцияламмыт. Нам үлууһун “Отуу уота” түмсүү чилиэнэ. “Эҥсиэли” хаһыакка суруйар. “Чолбон” сурунаал куонкуруһугар кыттан биһирэммит.  Кэбээйигэ ааспыт оҕо сааһын туһунан маннык суруйбут:

«Оо, олус да ахтабын кыра кылааска бииргэ үөрэммит оҕолорбун, Кэбээйим барахсаны, оҕолорум барахсаттары, бииргэ оонньообут, үөрэммит, мэниктээбит сылларбын, Степан Кууһумустаах Настаа эмээхсиннээххэ олорбут сылларбын. Куйаарга, киэҥ нэлэмэн күөх халлааҥҥа көтө сылдьар кубабын уо.д.а.

Бэҕэһээ түүн төрөөбүт күөлбүн Малыыда эбэбин көрдүм. Кэбээйигэ интэринээккэ, пионерскай лааҕырга олоро сылдьыбытым. …Пушняк оҕонньордооххо тоттук, үчүгэйдик олорбутум. “Райпо мэнигэ” диэн ааттыыллара. Үөрэхпэр мөлтөһүөр соҕуһум да ситиһэн  иһэрим.  Сытыы оҕо быһыылааҕым, үөрэнэр кинигэлэрим, баҕалаах суумкам, пеналым суоҕа.

Оҕонньордооххо “Саҥа олох” диэн хаһыаты аахтараллара, сүрэҕэлдьии-сүрэҕэлдьии саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри ааҕарым.

Пушняк оҕонньор үтүө санаалаах киһи этэ. Миигин доҕор оҥосто сатыыра. Бииргэ илдьэ сылдьан бултуура. Сороҕор хара тыаҕа соҕотохтуу  хаалларан соһутара. Оччо куттамматым да дьиксинэрим. Ханна барыай оҕо киһи. Байанайдаах соҕус этибит. Ууланар күөлбүтүгэр Сиҥнээнигэ сэһээккэ туттан саас аайы кустуурбут, андылыырбыт. Мин кутурук маһын курдук батыһа сылдьарым. Биирдэ да таһыйбатаҕа, улаханнык мөхпөт да этэ. Үөрэҕим туһунан ахтыбат, түһэспэт этилэр. Айылҕаҕа сылдьарбын, бултуурбун суохтуубун.

Степан Кузьмич түүлээҕи түүннэри суортуура, көмөлөһөрүм. Дэҥ хайгыыра.  Мэникпин сөбүлээбэтэ. Улуу кыыллары убаастыырга үөрэтэрэ.  Райпоҕа үчүгэй үлэһитинэн ааҕыллара. Ленин уордьанынан ыараҥнатан көрөрүм…  Лис курдук ыарахан уордьан этэ. 1959 сыллаахха биһиги Кэбээйиттэн көспүппүт”.

Степан Кузьмич кэргэнэ Анастасия Ивановна Арыктаахтан төрүттээх буолан, аймахтарын оҕолоро Кэбээйигэ үөрэнэллэригэр кинилэргэ олорор эбиттэр, өссө  сайынын оҕолор көмөлөһөллөр эбит.

Ефросинья Ивановна Федорова (Винокурова) 1936 с. Быков тумуһугар төрөөбүт. «Аҕабынан Винокуров Иван Григорьевиһынан Арыктаахтан төрүттээхпин. Булуҥтан 1953 с. Кэбээйигэ эдьиийбэр Настааҕа кэлбитим, убайым Винокуров Петр Денисович булларбыта. Ол эдьиийим Анастасия Ивановна хараҕа суох этэ. Кэргэнэ Васильев Степан Кузьмич Пушняк оҕонньор, оччолорго райпо түүлээх тутааччытынан үлэлиирэ, Ленин уордьаннаах этэ.  Степан Кузьмич Бүлүүттэн төрүттээх, ол гынан баран Кэбээйигэ олохсуйбута ырааппыт этэ. Эдьиийим Настаа төрдө-ууһа Чагдаттан, Арыктаахтан, аҕабынан аймаҕым, Маҕаҥҥа төрөөбүт. Көдөөһөлөр диэн ыаллар кыыстара эбит.   Пушняк оҕонньор  эдэригэр Маҕантан күрэтэн аҕалбыт диэн кэпсииллэрэ. Оҕолоро суох этэ. Биһиги балтыбынаан Неустроева Асялыын  уонна кини быраата Ленгардыын (дьиҥнээх аата  Январь диэн), бииргэ олорбуппут. Степан Кузьмич сахаҕа улахан, толуу  көрүҥнээҕэ. Коммунист бөҕө, наар радиоҕа олоҥхо истэрин өйдүүбүн. Оччолорго арааһа  60-чалаах эбитэ дуу.

Дьиэбитигэр куруук дьон-сэргэ сылдьара, чэйдии-кэпсэтэ райпо үлэһиттэрэ сылдьар этилэр. Ол кэмҥэ райпо бэрэссэдээтэлинэн Дьяконов диэн киһи этэ, кэргэнэ нуучча Анна Сергеевна диэн ветврачтыыра. Пушняк оҕонньор ыскалааттан да соло булбат этэ, наар түүлээҕи бэрийэр-сааһылыыр, куулга симтэрэр этэ биһиэхэ. Кэлин, мин Намҥа олордохпуна, Степан Кузьмич эдьиийбинээн Настаалыын миэхэ кыстаабыттара, онтон кырдьаҕастар дьиэлэригэр киирбиттэрэ…”.

Райпо түөлбэтигэр олорбут, Кэбээйигэ алын кылаас, онтон  саха тылын уонна литературатын учууталынан, кэлин Дьокуускайга музыка Үрдүкү оскуолатыгар үлэлээбит СӨ култууратын туйгуна Мария Дмитриевна Горохова (Ноговицына) маннык ахтан суруйар: “…оҕо сааспыт “Райпо” түөлбэтигэр ааспыта. Онно олорор ыалы, оҕолору барыларын билэттиирбит. 60-с сыллар быһыылааҕа, хантан, хаһан кэлбиттэрин өйдөөбөппүн. Райпоҕа улахан, бөдөҥ-садаҥ уҥуохтаах киһи кэргэнинээн бааллара.  Пушняк диэн бары ааттыыллара. Кэлин билбитим Степан Кузьмич Васильев диэн Бүлүү киһитэ эбит этэ. Сүрдээх элэккэй майгылаах, бөдөҥ саҥалаах киһи этэ, оҕолору олус таптыыр, биһигини барыбытын ааҕа билэттиирэ. Степан Кузьмич кэлиэҕиттэн ”Ленин уордьаннаах оҕонньор”, – диэн олус сүгүрүйэ ахтааччылар. Кинилэр райпо хонтуоратын иннигэр уһун, уопсай дьиэҕэ олорбуттара. Ол дьиэҕэ Михайловтар, Рахлеевтар уонна кинилэр – үс ыал олорбуттара.  …Настаа диэн кэргэннээҕэ. …биһиги ийэбит наһаа аймаҕыргыыр этэ. “Наһаа оонньууру эрэ тутуһума, көрдөстөҕүнэ көмөлөһөр буол”, – диэччи.

Настаа наһаа асчыт этэ, хонтуора үлэһиттэрэ наар кинилэргэ чэйдии киирээччилэр. Биһиги сайын, куйааска оонньоон-оонньоон баран “утаттыбыт” диэн кинилэргэ киирэр этибит. Оччоҕо Настаа омуһахтан тыбыс тымныы кымыс таһааран биэрэрин ыймахтаан баран төттөрү оонньуу ыстанар этибит”.

Анастасия Ивановна аймаҕын Василий Платонович Ноговицын кыргыттара Кэбээйигэ сороҕор Васильевтарга, Елизаровтарга көмөлөһөөрү сайылыыллар эбит. Лүксүгүн олохтооҕо Ирина Васильевна Дьяконова ахтарынан оҕонньор сүрдээх бэһиэлэй, кэпсэтинньэҥ эбит. Кэргэнигэр булочкатын тиэстэтин охсон көмөлөһөрө эбитэ үһү. Кэлин Арыктаахтан, кинилэр дьонноругар сылдьан баран, куораттаабыттар. Онтон сибээстэрэ быстыбыт.

1 эрээт: хаҥастан уҥа  Дьяконова А.А., А.И. уонна С.К. Васильевтар  (Михайлов Саша көтөхтөрөн олорор), Рахлеева А.П.  ийэтэ Балбаара сиэнэ Любалыын. 2 эрээт: Ноговицына Муся (Горохова М.Д.) уонна Михайловтар кыра уоллара Ваня, кыыстара Тоня, кэргэннии Михайловтар,  Рахлеева А.П. уола Пронялыын.

Кэбээйигэ олорбут, үлэлээбит түүлээх тутааччы С.К. Васильевы дьон-сэргэ Пушняк диэн аатынан өйдөөн хаалбыт. Күндү түүлээҕи тутар умнуллубат үлэтинэн. Кинини өйдүүр–билэр дьон суруйбутунан, Степан Кузьмич Васильев улахан, бөдөҥ-садаҥ уҥуохтаах, коммунист, үлэтигэр олус бэриниилээх, оҕолору олус таптыыр уонна бэйэтин холобурунан үлэҕэ үөрэтэр, оройуон олоҕунан интэриэһиргиир, олоҥхону таптаан истэр, үтүө санаалаах, байанайдаах булчут, улуу кыыллары убаастыырга, билиигэ-көрүүгэ тардыһарга үөрэтэр, түөлбэтин оҕолорун барыларын ааҕа билэттиир, сүрдээх элэккэй майгылаах,  аймахтарыгар уонна бииргэ үлэлиир тэрилтэтин дьонноругар үтүө сыһыаннаах киһи эбит.

Я.П.  Неустроев, Е.Н. Федорова (Винокурова), М.Д. Горохова (Ноговицына), И.В. Дьяконова  ахтыыларын, хаартыскалары ыытан Степан Кузьмич Васильев туһунан суруйууну ситэрсэн, толорсон биэрбиттэригэр улахан махталбын тиэрдэбин.

Валентина ИВАНОВА.

 Кэбээйи.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *