Махталлаах ыччаттар, төбөнү төҥкөтүҥ!

Улуу Кыайыы 75 сылынан Аҕа дойду сэриитигэр аналлаах  араас тэрээһиннэр дойду үрдүнэн буола тураллар. Ол курдук төһө да коронавирус пандемиятынан сибээстээн маассабай тэрээһиннэр дойду үрдүнэн тохтотуллубуттарын иһин дьон- сэргэ бэйэтин геройдарын умнубат, аныгы үйэ сиэринэн  онлайн араас күрэхтэр, конкурстар, быыстапкалар, көрүүлэр тиһигин быспакка ыытыллаллар. Оҕолор төһө да дистанционнайдык олорон үөрэммиттэрин иһин ыччаты патриотизмҥа иитии үлэтэ оскуолалар ахсынсалҕанан барар. Дьокуускай куоракка сахалыы куттаах-сүрдээх оскуолалар тарбахха баттаналлар. Сахалыы өйү- санааны тарҕатар, сиэргэ- туомҥа уһуйар «Айыы Кыһата» оскуола быйыл Улуу Кыайыы 75 сылыгар аналлаах сэриигэ сылдьыбыт уонна тыылга үлэлээбит аймахтарын туһунан үөрэнээччилэр өссө чугастык билэллэрин инниттэн анал тэрээһин ыытар.

Ол курдук «Айыы Кыһата» оскуола үөрэнээччилэрэ бэйэлэрин эһээлэрин, эбээлэрин уонна аймахтарын геройдуу быһыыларын туһунан суруйан ыыппыттарын инстаграмҥа киэҥ билиигэ таһаарда. Онно оҕолор өстөөҕү утары хорсуннук сэриилэспит хос эһээлэрин, тыҥ хатыытыттан киэһэ үс туман түһүөр диэри тыылга үлэлээбит хос эбээлэрин, аймахтарын туһунан ахтыылары хото суруйдулар, видеоҕа уһуллулар. Бу улуу Кыайыы 75 сылыгар аналлаах улахан тэрээһин үлэни оскуола салалтата, кылаас салайааччылара, төрөппүттэр үөрэнээччилэри кытары бииргэ үлэлээн ситистилэр. Билигин оччотооҕу кэм геройдарын туһунан оҕолор кылгатыллыбыт ахтыыларын ааҕыаҕыҥ.

Мичил (2 «в») уонна Эрчим (1 «б») Матчитовтар: «Биһиги хос эһээбит Петр Петрович Скрыбыкин төрөөбүт сирэ Догдоҥо (Мөҥүрүөн) нэһилиэгэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа. Саҥа улаатан эрдэҕинэ Өктөөп революцията буолбут. Ол будулҕаннаах, дьону- сэргэни аймаабыт кэми үчүгэйдик өйдүүбүн диэн элбэҕи кэпсиир эбит. Скрыбыкиннар — биэс бииргэ төрөөбүт уолаттар. Бастакы артыаллар, колхуостар тэриллиилэригэр кинилэр аҕа уустара Семен Буденнай аатынан колхуоска киирбиттэр. Аҕа дойду көмүскэлин улуу сэриитэ буолбутугар  биэс уолтан түөрдэ сэриигэ барбыттар. Биһиги хос эһээбит 1941 с. бүтүүтэ ыҥырыллыбыт. Калининскай  фронт састаабыгар киирсэн кырыктаах кыргыһыыларга сылдьыбыт. 1943 с. күһүөрү атаҕар уонна илиитигэр бааһыран төннөн кэлбит.  Сэрии 2 группалаах инбэлиитэ. Бииргэ төрөөбүттэриттэн икки эрэ киһи тыыннаах эргиллибиттэр. Хос эһээбит биир да үөрэҕэ суох, нууччалыы билбэт киһи дьон тэҥэ сылдьан, сэриилэһэн этэҥҥэ эргиллэн кэлбитинэн биһиги киэн туттабыт. Сэрии кэнниттэн колхуоска үлэлээбит. Кэлин Майаҕа хачыгаардаабыт, харабыллаабыт. Наҕараадалара: Аҕа дойду сэриитин  2 степеннээх уордьана, «Хорсунун иһин», «Германияны кыайыы иһин»,  «1941-45 сс. Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар килбиэннээх үлэтин иһин» уонна араас үбүлүөйүнэй мэтээллэр.

Егор Федоров (5 «а»): «Мин хос эһэм Егор Трофимович Леверьев 1906 сыллаахха Хаҥалас улууһун Сиинэтигэр Хатыҥ Арыы диэн сиргэ төрөөбүт. Аҕата өлөрүгэр 13 саастаах уол ийэтинээн, балтынаан уонна убайынаан тулаайах хаалбыттар. Кумалааҥҥа барымаары бэйэлэрин күүстэринэн сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри үлэлээн айахтарын ииттибиттэр. Хос эһээбит оскуолаҕа үөрэммэтэх эрээри ликбезкэ үөрэнэн нууччалыы да, сахалыы да суруйар, ааҕар эбит. 1943 с. хос эһээм сэриигэ ыҥырыллыбыт. Керчь куоракка 903-с Горно-Таманскай стрелковой полкаҕа бастаан рядовойунан, онтон пулеметчигынан сулууспалаабыт. Кирпииччэ собуотун көмүскүүргэ 3 степеннээх Албан аат орденынан наҕараадаламмыт. Онтон бааһыран эчэйэн баран Тибердаҕа грузинскай-байыаннай суол тутуутугар үлэлээбит. Онно аччыктаан ыйааһына 40 киилэҕэ тиийэ түспүт. Ол ыарахан кэмҥэ ас бэрсэн тыынын уһаппыт грузин табаарыһын Армен Григорьевич Юргасовы махтана ахтара үһү. Ол кэнниттэн ГУАЗ НКВД диэн тэрилтэҕэ билиэҥҥэ түбэспит ньиэмэстэри харабыллаабыт. Сэрии бүппүтүн кэннэ 1946 с. дойдутугар кулун тутарга  кэлбит. Хос эһэм  90 сааһын туолан баран 1996 с. күн сириттэн барбыт».

Уруйдаана Николаева (3 «б»): .«Биһиги хос эһээбит Макар Титович Николаев 1916 сыллаахха Сунтаар улууһун Уһун Күөл нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 7 кылаас үөрэхтээх. 1941 с. Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Биһиги эһээбит сэриигэ нуучча тылын үчүгэйдик билэр буолан связист уонна рота командирын тылбаасчытынан сылдьыбыт. Смоленск, Ржев, Великие Луки иһин кырыктаах кыргыһыыларга кыттыбыт. Ол сылдьан 1943 с. төбөтүгэр бааһыран биир сыл кэриҥэ байыаннай госпитальга сыппыт. 1944 с. дойдутугар төннүбүт. Сэрииттэн кэлэн баран  ыал буолан 8 оҕону күн сирин көрдөрбүт. Наҕараадалара: «Смоленскай куорат кыргыһыытын иһин», «Хорсунун иһин», «Германияны кыайыы иһин», «Японияны кыайыы иһин» мэтээллэрдээх, Аҕа дойду сэриитин» 1 степеннээх уордьаннаах».

Ариан Михайлов (4 «б»): «Мин хос эһээм Афанасий Петрович Ксенофонтов Амма улууһун 3-с Болугур нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр 1942 с. бэс ыйыгар ыҥырыллан барбыт. Хос эһэм — Курскай тоҕойго, Ленинградскай фроҥҥа сэриилэспит. Үстэ улаханнык бааһыран бэрт өр эмтэнэн ситэ үтүөрбэккэ сэрии 3-с группалаах инбэлиитэ буолан 1945 с. төрөөбүт дойдутугар төннүбүт. Снайпер буолан «Бойобуой үтүөлэрин иһин», «Германияны кыайыы иһин» уонна да атын үбүлүөйүнэй мэтээллэрдээх этэ».

Максим Иванов (9 «а»): «Мин хос эһэм Семен Иванович Мачанов Ньурба улууһун Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүт. «Коминтерн» колхуос чилиэнэ. 1942 с. атырдьах ыйын 1 күнүгэр сэриигэ ыҥырыллан барбыт. 217 гвардейскай Кишиневскай  Суворов- Кутузов ааттарынан стрелковай полка саллаата. Арҕаа сэриигэ сылдьан билиэҥҥэ түбэһэн хас да лааҕырга- Болгарияҕа, Югославияҕа, Австрияҕа, ол иһигэр Дахау концентрационнай лааҕырга сылдьыбыт. 10.03.1943 сылтан 09.05.1945 с. диэри билиэҥҥэ сылдьан эрэй бөҕөнү көрбүт. Кинини американецтар босхолообуттар. Сэриигэ, билиэҥҥэ сылдьыбытын хаһан да кэпсээбэт эбит, өлүөн аҕыйах сыл иннинэ эрэ бэтэрээн быһыытынан ааҕыллыбыта. Үөрэҕэ суох, олус сэмэй, чиэһинэй киһи этэ. Өлүөр диэри дойдутугар булчутунан үлэлээбитэ. Бары билинэр, ытыктыыр улахан булчуттара этэ».

Вася Ильин (8 «в»):«Мин ийэбинэн хос эбэм Горбунова Ульяна Петровна 1896 сыллаахха Таатта (оччотооҕуга Алексеевскай) оройуон Игидэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кэргэнэ ыарыһах буолан хос эбээм идэһэтин бэйэтэ өлөрөр, отун оттуур, мууһун ылар, бултуур эбит. Ону таһынан  иистэнэр, отунан- маһынан дьону эмтиир эбит. Уоттаах сэрии саҕана «Лыппа» колхуос чилиэнэ. Бастыҥ ыанньыксыт. Сут- кураан дьыллар тураннар колхуостаахтар хара сарсыардаттан түүн үөһүгэр диэри араас ыарахан үлэни барытын үлэлииллэр эбит. Дьон хоргуйан, аччыктаан аан тириитин кытары буһаран сииллэрэ үһү. Биир ииҥҥэ хоргуйан өлбүт уончалыы киһини көмөллөрө үһү. Хос эбэм Ылдьаана сирэйин тириитэ иһиэр диэри аччыктаан ыксаан биир ынаҕын сиэппитинэн аҕатын аахха көһөн тиийэн тыыннаах хаалбыт. Бастаан «Хардыы», онтон «Сардаҥа»   колхуоска ыанньыксытынан үлэлээбит. Таһаарыылаах үлэтин иһин Кыайыы ыһыаҕар Сталин мэтээлинэн наҕараадаламмыт».

Петя Копылов (9 «а»): «Мин хос эбээм Агафья Егоровна Копылова ыам ыйын 9 күнүгэр 1926 с. Токос нэһилиэгэр колхуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Сэрии саҕаланыытыгар 15-16 саастаах эбит. Маҕаһыыҥҥа атыыһытынан, ааҕар балаҕаҥҥа, сэбиэккэ сэкиритээринэн үлэлээбит. Аччык дьыл ыарахаттарын этинэн-хаанынан билбит. Кини кэпсииринэн аччыктааһын 3 сыл устата барбыт. Бу ыарахан кэмнэргэ кинилэр балыктаан, бултаан, кутуйах хасааһын көрдөөн булан, арыт турааҕы бултаан үссэнэн арыычча туораабыттар. Киһи бөҕө, ыал ыалынан хоргуйан өлбүттэр. Сэрии кэнниттэн ферма сэбиэдиссэйинэн ситиһиилээхтик үлэлээбитэ».

Иевлев Ариан (3 «б»), Иевлева Амелия (1 «а»): «Биһиги хос эбээбит Мария Афанасьевна Никифорова олорор колхуоһун атын  40-ча Чурапчы улуустарын  колхуостарын кытта хоту балыктата көһөрөр туһунан уураах тахсыбыт. Мария дьонун кытары алаастарыттан арахсан Кэбээйи Куокуй нэһилиэгэр Кальвица аатынан колхуоска көһөрүллүбүттэр. Туттар малларын, таҥастарын- саптарын тэлиэгэҕэ тиэнэн сатыы айаннаабыттар. Көһөрүллүү кыттыылаахтар үксэ оҕо- аймах, кырдьаҕастар, дьахталлар эбиттэр. Дьиэтэ- уота суох, ким да кинилэри күүппэтэх сиригэр тиийэн тоҥон-хатан, аччыктаан аҥаардарыттан аҥаардара эрэ тыыннаах хаалбыттар. Киһи үрдүгүн саҕа халыҥ мууһу көйөн, балыктаан фроҥҥа ыыталлара үһү».

 

Надежда Аргунова

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *